Adhyaya 99

Verse 1

नारदेन मातलिं पातालं नीत्वा तत्रत्यवस्तुविशेषान्प्रदर्श्य तद्गुणनिरूपणम् ।। 1 ।। मातलिना तत्र वरानभिरोचनवचनपूर्वकमन्यत्र यात्राकीर्तनम् ।। 2 ।। नारद उवाच। एतत्तु नागलोकस्य नाभिस्थाने स्थितं पुरम्। पातालमिति विख्यातं दैत्यदानवसेवितम् ।।

nāradena mātaliṃ pātālaṃ nītvā tatratyavastuviśeṣānpradarśya tadguṇanirūpaṇam || 1 || mātalinā tatra varānabhirocanavacanapūrvakamanyatra yātrākīrtanam || 2 || nārada uvāca| etattu nāgalokasya nābhisthāne sthitaṃ puram| pātālamiti vikhyātaṃ daityadānavasevitam ||

Verse 2

इदमद्भिः समं प्राप्ता ये केचिद्भुवि जङ्गमाः। प्रविशन्तो महानादं नदन्ति भयपीडिताः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि ऊनशततमोऽध्यायः ।।

idamadbhiḥ samaṃ prāptā ye kecidbhuvi jaṅgamāḥ| praviśanto mahānādaṃ nadanti bhayapīḍitāḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi ūnaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 3

अत्रासुरोऽग्निः सततं दीप्यते वारिभोजनः। व्यापारेण धृतात्मानं निबद्धं समबुध्यत ।। अद्भिः समं प्राप्ताः जलवेगेनानीताः ।।

atrāsuro'gniḥ satataṃ dīpyate vāribhojanaḥ| vyāpāreṇa dhṛtātmānaṃ nibaddhaṃ samabudhyata || adbhiḥ samaṃ prāptāḥ jalavegenānītāḥ ||

Verse 4

अत्रामृतं सुरैः पीत्वा निहितं निहतारिभिः ।। अतः सोमस्य हानिश्च वृद्धिश्चैव प्रदृश्यते ।।

atrāmṛtaṃ suraiḥ pītvā nihitaṃ nihatāribhiḥ || ataḥ somasya hāniśca vṛddhiścaiva pradṛśyate ||

Verse 5

अत्रादित्यो हयशिराः काले पर्वणि पर्वणि । उत्तिष्ठति सुवर्णाख्यो वाग्भिरापूरयञ्जगत् ।। व्यापारेण जगदनुग्रहरूपेण तदर्थमितियावत्। निबद्धं मर्यादायां स्थापितं ।।

atrādityo hayaśirāḥ kāle parvaṇi parvaṇi | uttiṣṭhati suvarṇākhyo vāgbhirāpūrayañjagat || vyāpāreṇa jagadanugraharūpeṇa tadarthamitiyāvat| nibaddhaṃ maryādāyāṃ sthāpitaṃ ||

Verse 6

यस्मादलं समस्तास्ताः पतन्ति जलमूर्तयः । तस्मात्पातालमित्येव ख्यायते पुरमुत्तमम् ।।

yasmādalaṃ samastāstāḥ patanti jalamūrtayaḥ | tasmātpātālamityeva khyāyate puramuttamam ||

Verse 7

ऐरावणोऽस्मात्सलिलं गृहीत्वा जगतो हितः । मेघेष्वामुञ्चते शीतं यन्महेन्द्रः प्रवर्षति ।।

airāvaṇo'smātsalilaṃ gṛhītvā jagato hitaḥ | megheṣvāmuñcate śītaṃ yanmahendraḥ pravarṣati ||

Verse 8

ऐरावतो नागराजो वामनः कुमुदोऽञ्जनः । प्रसूताः सुप्रतीकस्य वंशे वारणसत्तमाः ।।

airāvato nāgarājo vāmanaḥ kumudo'ñjanaḥ | prasūtāḥ supratīkasya vaṃśe vāraṇasattamāḥ ||

Verse 9

अत्र नानाविधाकारास्तिमयो नैकरूपिणः । अप्सु सोमप्रभां पीत्वा वसन्ति जलचारिणः ।।

atra nānāvidhākārāstimayo naikarūpiṇaḥ | apsu somaprabhāṃ pītvā vasanti jalacāriṇaḥ ||

Verse 10

अत्र सूर्यांशुभिर्भिन्नाः पातालतलमाश्रिताः । मृता हि दिवसे सूत पुनर्जीवन्ति वै निशि ।।

atra sūryāṃśubhirbhinnāḥ pātālatalamāśritāḥ | mṛtā hi divase sūta punarjīvanti vai niśi ||

Verse 11

उदयन्नित्यशश्चात्र चन्द्रमा रश्मिबाहुभिः । अमृतं स्पृश्य संस्पर्शात्संजीवयतिदेहिनः ।।

udayannityaśaścātra candramā raśmibāhubhiḥ | amṛtaṃ spṛśya saṃsparśātsaṃjīvayatidehinaḥ ||

Verse 12

अत्र तेऽधर्मनिरता बद्धाः कालेन पीडिताः । दैतेया निवसन्ति स्म वासवेन हृतश्रियः ।।

atra te'dharmaniratā baddhāḥ kālena pīḍitāḥ | daiteyā nivasanti sma vāsavena hṛtaśriyaḥ ||

Verse 13

अत्र भूतपतिर्नाम सर्वभूतमहेश्वरः । भूतये सर्वभूतानामचरत्तप उत्तमम् ।।

atra bhūtapatirnāma sarvabhūtamaheśvaraḥ | bhūtaye sarvabhūtānāmacarattapa uttamam ||

Verse 14

अत्र गोव्रतिनो विप्राः स्वाध्यायाम्नायकर्शिताः । त्यक्तप्राणा जितस्वर्गा निवसन्ति महर्षयः ।। आदित्योऽदितेः पुत्रो विष्णुर्हयग्रीवरूपी ।।

atra govratino viprāḥ svādhyāyāmnāyakarśitāḥ | tyaktaprāṇā jitasvargā nivasanti maharṣayaḥ || ādityo'diteḥ putro viṣṇurhayagrīvarūpī ||

Verse 15

यत्रतत्रशयो नित्यं येनकेनचिदाशितः। येनकेनचिदाच्छन्नः स गोव्रत इहोच्यते ।।

yatratatraśayo nityaṃ yenakenacidāśitaḥ| yenakenacidācchannaḥ sa govrata ihocyate ||

Verse 16

पश्य यद्यत्र ते कश्चिद्रोचते गुणतो वरः । वरयिष्यामि तं गत्वा यत्नमास्थाय मातले ।।

paśya yadyatra te kaścidrocate guṇato varaḥ | varayiṣyāmi taṃ gatvā yatnamāsthāya mātale ||

Verse 17

अण्डमेतञ्जले न्यस्तं दीप्यमानमिव श्रिया । आप्रजानां निसर्गाद्वै नोद्भिद्यति न सर्पति ।। स्वाध्यायाम्रायो वेदपाठः ।।

aṇḍametañjale nyastaṃ dīpyamānamiva śriyā | āprajānāṃ nisargādvai nodbhidyati na sarpati || svādhyāyāmrāyo vedapāṭhaḥ ||

Verse 18

नास्य जातिं निसर्गं वा कथ्यमानं श्रृणोमि वै। पितरं मातरं चापि नास्य जानाति कश्चन ।। आप्रजानां निसर्गात् प्रयोत्पत्तिमारभ्य ।।

nāsya jātiṃ nisargaṃ vā kathyamānaṃ śrṛṇomi vai| pitaraṃ mātaraṃ cāpi nāsya jānāti kaścana || āprajānāṃ nisargāt prayotpattimārabhya ||

Verse 19

अतः किल महानग्निरन्तकाले समुत्थितः। धक्ष्यते मातले सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।।

ataḥ kila mahānagnirantakāle samutthitaḥ| dhakṣyate mātale sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram ||

Verse 20

मातलिस्त्वब्रवीच्छ्रुत्वा नारदस्याथ भाषितम् । न मेऽत्र रोचते कश्चिदन्यतो व्रज माचिरम् ।।

mātalistvabravīcchrutvā nāradasyātha bhāṣitam | na me'tra rocate kaścidanyato vraja māciram ||