Adhyaya 10

Verse 1

विष्णवाज्ञया ऋषिभिर्वृत्रस्य आसुधाद्यवध्यत्ववरदानपूर्वकं इन्द्रवृत्रयोः सन्धिकरणम् ।। 1 ।। कदाचन समुद्रतीरे वृत्रं दृष्टवता इन्द्रेण वृत्रोपरि सवज्रे फेने प्रक्षिप्ते तत्प्रविष्टेन विष्णुना वृत्रहननम् ।। 2 ।। वृत्रवधजन्यब्रह्महत्यापीडितस्येन्द्रस्य स्वर्गात्प्रवासः ।। 3 ।। इन्द्र उवाच। सर्वं व्याप्तमिदं देवा वृत्रेण जगदव्ययम्। न ह्यस्य सदृशं किञ्चित्प्रतिघाताय यद्भवेत् ।।

viṣṇavājñayā ṛṣibhirvṛtrasya āsudhādyavadhyatvavaradānapūrvakaṃ indravṛtrayoḥ sandhikaraṇam || 1 || kadācana samudratīre vṛtraṃ dṛṣṭavatā indreṇa vṛtropari savajre phene prakṣipte tatpraviṣṭena viṣṇunā vṛtrahananam || 2 || vṛtravadhajanyabrahmahatyāpīḍitasyendrasya svargātpravāsaḥ || 3 || indra uvāca| sarvaṃ vyāptamidaṃ devā vṛtreṇa jagadavyayam| na hyasya sadṛśaṃ kiñcitpratighātāya yadbhavet ||

Verse 2

समर्थो ह्यभवं पूर्वमसमर्थोऽस्मि सांप्रतम्। कथं नु कार्यं भद्रं वो दुर्धर्षः स हि मे मतः ।।

samartho hyabhavaṃ pūrvamasamartho'smi sāṃpratam| kathaṃ nu kāryaṃ bhadraṃ vo durdharṣaḥ sa hi me mataḥ ||

Verse 3

तेजस्वी च महात्मा च युद्धे चामितविक्रमः । ग्रसेत्रिभुवनं सर्वं सदेवासुरमानुषम् ।।

tejasvī ca mahātmā ca yuddhe cāmitavikramaḥ | grasetribhuvanaṃ sarvaṃ sadevāsuramānuṣam ||

Verse 4

तस्माद्विनिश्चयमिमं शृणुध्वं त्रिदिवौकसः। विष्णोः क्षयमुपागम्य समेत्य च महात्मना ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सेनोद्योगपर्वणि दशमोऽध्यायः ।।

tasmādviniścayamimaṃ śṛṇudhvaṃ tridivaukasaḥ| viṣṇoḥ kṣayamupāgamya sametya ca mahātmanā || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi senodyogaparvaṇi daśamo'dhyāyaḥ ||

Verse 5

तेन संमन्त्र्य वेत्स्यामो वधोपायं दुरात्मनः । शल्य उवाच। एवमुक्ते मघवता देवाः शर्षिगणास्तदा। शरण्यं शरमं देवं जग्मुर्विष्णुं महाबलम् ।।

tena saṃmantrya vetsyāmo vadhopāyaṃ durātmanaḥ | śalya uvāca| evamukte maghavatā devāḥ śarṣigaṇāstadā| śaraṇyaṃ śaramaṃ devaṃ jagmurviṣṇuṃ mahābalam ||

Verse 6

ऊचुश्च सर्वे देवेशं विष्णुं वृत्रभयार्दिताः। त्रयो लोकास्त्वया क्रान्तास्त्रिभिर्विक्रमणैः पुरा ।।

ūcuśca sarve deveśaṃ viṣṇuṃ vṛtrabhayārditāḥ| trayo lokāstvayā krāntāstribhirvikramaṇaiḥ purā ||

Verse 7

अमृतं चाहृतं विष्णो दैत्याश्च निहता रणे। बलिं बद्ध्वा महादैत्यं शक्रो देवाधिपः कृतः ।।

amṛtaṃ cāhṛtaṃ viṣṇo daityāśca nihatā raṇe| baliṃ baddhvā mahādaityaṃ śakro devādhipaḥ kṛtaḥ ||

Verse 8

त्वं प्रभुः सर्वदेवानां त्वया सर्वमिदं ततम्। त्वं हि देवो महादेव सर्वलोकनमस्कृतः ।।

tvaṃ prabhuḥ sarvadevānāṃ tvayā sarvamidaṃ tatam| tvaṃ hi devo mahādeva sarvalokanamaskṛtaḥ ||

Verse 9

गतिर्भव त्वं देवानां सेन्द्राणाममरोत्तम। जगद्व्याप्तमिदं सर्वं वृत्रेणासुरसूदन ।।

gatirbhava tvaṃ devānāṃ sendrāṇāmamarottama| jagadvyāptamidaṃ sarvaṃ vṛtreṇāsurasūdana ||

Verse 10

विष्णुरुवाच। अवश्यं करणीयं मे भवतां हितमुत्तमम्। तस्मादुपायं वक्ष्यामि यथाऽसौ नभविष्यति ।।

viṣṇuruvāca| avaśyaṃ karaṇīyaṃ me bhavatāṃ hitamuttamam| tasmādupāyaṃ vakṣyāmi yathā'sau nabhaviṣyati ||

Verse 11

गच्छध्वं सर्षिगन्धर्वा यत्रासौ विश्वरूपधृक्। साम तस्य प्रयुञ्जध्वं तत एनं विजेष्यथ ।।

gacchadhvaṃ sarṣigandharvā yatrāsau viśvarūpadhṛk| sāma tasya prayuñjadhvaṃ tata enaṃ vijeṣyatha ||

Verse 12

भविष्यति जयो देवाः शक्रस्य मम तेजसा । अदृश्यश्च प्रवेक्ष्यामि वज्रे ह्यस्यायुधोत्तमे ।।

bhaviṣyati jayo devāḥ śakrasya mama tejasā | adṛśyaśca pravekṣyāmi vajre hyasyāyudhottame ||

Verse 13

गच्छध्वमृषिभिः सार्धं गन्धर्वैश्च सुरोत्तमाः । वृत्रस्य सह शक्रेण सन्धिं कुरुत माचिरम् ।।

gacchadhvamṛṣibhiḥ sārdhaṃ gandharvaiśca surottamāḥ | vṛtrasya saha śakreṇa sandhiṃ kuruta māciram ||

Verse 14

शल्य उवाच। एवमुक्ते तु देवेन ऋषयस्त्रिदशास्तथा । ययुः समेत्य सहिताः शक्रं कृत्वा पुरःसरम् ।।

śalya uvāca| evamukte tu devena ṛṣayastridaśāstathā | yayuḥ sametya sahitāḥ śakraṃ kṛtvā puraḥsaram ||

Verse 15

समीपमेत्य च यदा सर्व एव महौजसः। तं तेजसा प्रज्वलितं प्रतपन्तं दिशो दश ।।

samīpametya ca yadā sarva eva mahaujasaḥ| taṃ tejasā prajvalitaṃ pratapantaṃ diśo daśa ||

Verse 16

ग्रसन्तमिव लोकांस्त्रीन्सूर्याचन्द्रमसौ यथा। ददृशुस्ते ततो वृत्रं शक्रेण सह देवताः ।।

grasantamiva lokāṃstrīnsūryācandramasau yathā| dadṛśuste tato vṛtraṃ śakreṇa saha devatāḥ ||

Verse 17

ऋषयोऽथ ततोऽभ्येत्य वृत्रमूचुः प्रियं वचः। व्याप्तं जगदिदं सर्वं तेजसा तव दुर्जय ।।

ṛṣayo'tha tato'bhyetya vṛtramūcuḥ priyaṃ vacaḥ| vyāptaṃ jagadidaṃ sarvaṃ tejasā tava durjaya ||

Verse 18

न च शक्नोषि निर्जेषुं वासवं बलिनां वर। युध्यतोश्चापि वां कालो व्यतीतः सुमहानिह ।।

na ca śaknoṣi nirjeṣuṃ vāsavaṃ balināṃ vara| yudhyatoścāpi vāṃ kālo vyatītaḥ sumahāniha ||

Verse 19

पीड्यन्ते च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानुषाः । सख्यं भवतु ते वृत्र शक्रेण सह नित्यदा ।।

pīḍyante ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānuṣāḥ | sakhyaṃ bhavatu te vṛtra śakreṇa saha nityadā ||

Verse 20

अवाप्स्यसि सुखं त्वं च शक्रलोकांश्च शाश्वतान्। ऋषिवाक्यं निशम्याथ वृत्रःस तु महाबलः ।।

avāpsyasi sukhaṃ tvaṃ ca śakralokāṃśca śāśvatān| ṛṣivākyaṃ niśamyātha vṛtraḥsa tu mahābalaḥ ||

Verse 21

उवाच तानृषीन्सर्वान्प्रणम्य शिरसाऽसुरः । सर्वे यूयं महाभागा गन्धर्वाश्चैव सर्वशः ।।

uvāca tānṛṣīnsarvānpraṇamya śirasā'suraḥ | sarve yūyaṃ mahābhāgā gandharvāścaiva sarvaśaḥ ||

Verse 22

यद्ब्रूथ तच्छ्रुतं सर्वं ममापि श्रृणुतानघाः। सन्धिः कथं वै भविता मम शक्रस्य चोभयोः । तेजसोर्हि द्वयोर्देवाः सख्यं वै भविता कथम् ।।

yadbrūtha tacchrutaṃ sarvaṃ mamāpi śrṛṇutānaghāḥ| sandhiḥ kathaṃ vai bhavitā mama śakrasya cobhayoḥ | tejasorhi dvayordevāḥ sakhyaṃ vai bhavitā katham ||

Verse 23

ऋषय ऊचुः । सकृत्सतां सङ्गतमीप्सितव्यं ततः परं भविता भव्यमेव। नातिक्रामेत्सत्पुरुषेण सङ्गतं तस्मात्सतां संगतमीप्सितव्यम् ।।

ṛṣaya ūcuḥ | sakṛtsatāṃ saṅgatamīpsitavyaṃ tataḥ paraṃ bhavitā bhavyameva| nātikrāmetsatpuruṣeṇa saṅgataṃ tasmātsatāṃ saṃgatamīpsitavyam ||

Verse 24

दृढं सतां सङ्गतं चापि नित्यं ब्रूयाच्चार्थं ह्यर्थकृच्छ्रेषु धीराः । महार्थवत्सत्पुरुषेण सङ्गतं तस्मात्सन्तं न जिघांसेत धीरः ।।

dṛḍhaṃ satāṃ saṅgataṃ cāpi nityaṃ brūyāccārthaṃ hyarthakṛcchreṣu dhīrāḥ | mahārthavatsatpuruṣeṇa saṅgataṃ tasmātsantaṃ na jighāṃseta dhīraḥ ||

Verse 25

इन्द्रः सतां संमतश्च निवासश्च महात्मनाम्। सत्यवादी ह्यनिन्द्यश्च धर्मवित्सूक्ष्मनिश्चयः ।।

indraḥ satāṃ saṃmataśca nivāsaśca mahātmanām| satyavādī hyanindyaśca dharmavitsūkṣmaniścayaḥ ||

Verse 26

तेन ते सह शक्रेण सन्धिर्भवतु नित्यदा। एवं विश्वासमागच्छ मा ते भूद्बुद्धिरन्यथा ।।

tena te saha śakreṇa sandhirbhavatu nityadā| evaṃ viśvāsamāgaccha mā te bhūdbuddhiranyathā ||

Verse 27

शल्य उवाच। महर्षिवचनं श्रुत्वा तानुवाच महाद्युतिः। अवश्यं भगवन्तो मे माननीयास्तपस्विनः।।

śalya uvāca| maharṣivacanaṃ śrutvā tānuvāca mahādyutiḥ| avaśyaṃ bhagavanto me mānanīyāstapasvinaḥ||

Verse 28

ब्रवीमि यदहं देवास्तत्सर्वं क्रियते यदि। ततः सर्वं करिष्यामि यदूचुर्मां दिवौकसः ।।

bravīmi yadahaṃ devāstatsarvaṃ kriyate yadi| tataḥ sarvaṃ kariṣyāmi yadūcurmāṃ divaukasaḥ ||

Verse 29

न शुष्केण न चाद्रेण नाश्मना न च दारुणा । न शस्त्रेण न चास्त्रेण न दिवा न तथा निशि ।।

na śuṣkeṇa na cādreṇa nāśmanā na ca dāruṇā | na śastreṇa na cāstreṇa na divā na tathā niśi ||

Verse 30

वध्यो भवेयं विप्रेन्द्राः शक्रस्य सह दैवतैः । एवं मे रोचते सन्धिः शक्रेण सह नित्यदा ।।

vadhyo bhaveyaṃ viprendrāḥ śakrasya saha daivataiḥ | evaṃ me rocate sandhiḥ śakreṇa saha nityadā ||

Verse 31

बाढमित्येव ऋषयस्तमूचुर्भरतर्षभ। एवं वृत्ते तु सन्धाने वृत्रः प्रमुदितोऽभवत् ।।

bāḍhamityeva ṛṣayastamūcurbharatarṣabha| evaṃ vṛtte tu sandhāne vṛtraḥ pramudito'bhavat ||

Verse 32

ततः सन्धिं मिथः कृत्वा ऋषयो दीप्ततेजसः। शक्रस्य सह वृत्रेण पुनर्जग्मुर्यथागतम् ।।

tataḥ sandhiṃ mithaḥ kṛtvā ṛṣayo dīptatejasaḥ| śakrasya saha vṛtreṇa punarjagmuryathāgatam ||

Verse 33

युक्तः सदाऽभवच्चापि शक्रो हर्षसमन्वितः। वृत्रस्य वधसंयुक्तानुपायानन्वचिन्तयत् ।।

yuktaḥ sadā'bhavaccāpi śakro harṣasamanvitaḥ| vṛtrasya vadhasaṃyuktānupāyānanvacintayat ||

Verse 34

अभिसन्धिर्महेन्द्रस्य सन्धिकर्मणि यः कृतः। ऋषिभिस्त्वीरितं यच्च महेन्द्रस्तदनुस्मरन् ।।

abhisandhirmahendrasya sandhikarmaṇi yaḥ kṛtaḥ| ṛṣibhistvīritaṃ yacca mahendrastadanusmaran ||

Verse 35

छिद्रान्वेषी समुद्विग्नः सदा वसति देवराट्। स कदाचिन्समुद्रान्ते समपश्यन्महासुरम् ।।

chidrānveṣī samudvignaḥ sadā vasati devarāṭ| sa kadācinsamudrānte samapaśyanmahāsuram ||

Verse 36

सन्ध्याकाल उपावृत्ते मुहूर्ते चातिदारुणे। ततः संचिन्त्य भगवान्वरदानं महात्मनः ।।

sandhyākāla upāvṛtte muhūrte cātidāruṇe| tataḥ saṃcintya bhagavānvaradānaṃ mahātmanaḥ ||

Verse 37

सन्ध्येयं वर्तते रौद्रा न रात्रिर्दिवसं न च। वृत्रश्चावश्यवध्योऽयं मम सर्वहरो रिपुः ।।

sandhyeyaṃ vartate raudrā na rātrirdivasaṃ na ca| vṛtraścāvaśyavadhyo'yaṃ mama sarvaharo ripuḥ ||

Verse 38

यदि वृत्रं न हन्म्यद्य वञ्चयित्वा महासुरम्। महाबलं महाकायं न मे श्रेयो भविष्यति।।

yadi vṛtraṃ na hanmyadya vañcayitvā mahāsuram| mahābalaṃ mahākāyaṃ na me śreyo bhaviṣyati||

Verse 39

एवं संचिन्तयन्नेव शक्रो विष्णुमनुस्मरन्। अथ फेनं तदाऽपश्यत् समुद्रे पर्वतोपमप् ।।

evaṃ saṃcintayanneva śakro viṣṇumanusmaran| atha phenaṃ tadā'paśyat samudre parvatopamap ||

Verse 40

नायं युष्को न चाद्रोऽयं न च शस्त्रमिदं तथा। एनं क्षेप्स्यामि वृत्रस्य क्षणादेव नशिष्यति।।

nāyaṃ yuṣko na cādro'yaṃ na ca śastramidaṃ tathā| enaṃ kṣepsyāmi vṛtrasya kṣaṇādeva naśiṣyati||

Verse 41

सवज्रमथ फेनं तं क्षिप्रं वृत्रे निसृष्टवान्। प्रविश्य फेनं तं विष्णुरथ वृत्रं व्यनाशयत् ।।

savajramatha phenaṃ taṃ kṣipraṃ vṛtre nisṛṣṭavān| praviśya phenaṃ taṃ viṣṇuratha vṛtraṃ vyanāśayat ||

Verse 42

निहते तु ततो वृत्रे दिशो वितिमिराऽभवन्। प्रववौ च शिवो वायुः प्रजाश्च जहृषुस्तथा ।।

nihate tu tato vṛtre diśo vitimirā'bhavan| pravavau ca śivo vāyuḥ prajāśca jahṛṣustathā ||

Verse 43

ततो देवाः सगन्धर्वा यक्षरक्षोमहोरगाः । ऋषयश्च महेन्द्रं तमस्तुवन्विविधैः स्तवैः ।।

tato devāḥ sagandharvā yakṣarakṣomahoragāḥ | ṛṣayaśca mahendraṃ tamastuvanvividhaiḥ stavaiḥ ||

Verse 44

नमस्कृतः सर्वभूतैः सर्वभूतान्यसान्त्वयत्। हत्वा शत्रुं प्रहृष्टात्मा वासवः सह दैवतैः ।।

namaskṛtaḥ sarvabhūtaiḥ sarvabhūtānyasāntvayat| hatvā śatruṃ prahṛṣṭātmā vāsavaḥ saha daivataiḥ ||

Verse 45

विष्णुं त्रिभुवनश्रेष्ठं पूजयामास धर्मवित्। ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयङ्करे।।

viṣṇuṃ tribhuvanaśreṣṭhaṃ pūjayāmāsa dharmavit| tato hate mahāvīrye vṛtre devabhayaṅkare||

Verse 46

अनृतेनाभिभूतोऽभूच्छक्रः परमदुर्मनाः । त्रैशीर्षयाऽभिभूतश्च स पूर्वं ब्रह्महत्यया।।

anṛtenābhibhūto'bhūcchakraḥ paramadurmanāḥ | traiśīrṣayā'bhibhūtaśca sa pūrvaṃ brahmahatyayā||

Verse 47

महादेवस्य भूतैश्च स पुनर्ब्रह्महा इति। आक्रुष्टो निर्भयैर्भूयो व्रीडितो बलवृत्रहा ।।

mahādevasya bhūtaiśca sa punarbrahmahā iti| ākruṣṭo nirbhayairbhūyo vrīḍito balavṛtrahā ||

Verse 48

सोऽन्तमाश्रित्य लोकानां नष्टसंज्ञो विचेतनः। न प्राज्ञायत देवेन्द्रस्त्वभिभूतः स्वकर्मभिः ।।

so'ntamāśritya lokānāṃ naṣṭasaṃjño vicetanaḥ| na prājñāyata devendrastvabhibhūtaḥ svakarmabhiḥ ||

Verse 49

प्रतिच्छन्नोऽवसच्चाप्सु चेष्टमान इवोरगः । ततः प्रनष्टे देवेन्द्रे ब्रह्महत्या भयार्दिते।।

praticchanno'vasaccāpsu ceṣṭamāna ivoragaḥ | tataḥ pranaṣṭe devendre brahmahatyā bhayārdite||

Verse 50

भूमिः प्रध्वस्तसंकाशा निर्वृक्षा शुष्ककानना । विच्छिन्नस्रोतसो नद्यः सरांस्यनुदकानि च।।

bhūmiḥ pradhvastasaṃkāśā nirvṛkṣā śuṣkakānanā | vicchinnasrotaso nadyaḥ sarāṃsyanudakāni ca||

Verse 51

संक्षोभश्चापि सत्वानामनावृष्टिकृतोऽभवत्। देवाश्चापि भृशं त्रस्तास्तथा सर्वे महर्षयः ।।

saṃkṣobhaścāpi satvānāmanāvṛṣṭikṛto'bhavat| devāścāpi bhṛśaṃ trastāstathā sarve maharṣayaḥ ||

Verse 52

अराजकं जगत्सर्वमभिभूतमुपद्रवैः। ततो भीताऽभवन्देवाः को नो राजा भवेदिति ।।

arājakaṃ jagatsarvamabhibhūtamupadravaiḥ| tato bhītā'bhavandevāḥ ko no rājā bhavediti ||

Verse 53

दिवि देवर्षयश्चापि देवराजविनाकृताः। न स्म कश्चन देवानां राज्ये वै कुरुते मतिम् ।।

divi devarṣayaścāpi devarājavinākṛtāḥ| na sma kaścana devānāṃ rājye vai kurute matim ||