Adhyaya 77

Verse 1

विराटेनार्जुनंप्रति स्वकुमार्या उत्तराया भार्यात्वेन प्रतिग्रहणप्रार्थने तंप्रत्यर्जुनेन सहेतुकथनं स्नुपात्वेन परिग्रहाङ्गीकरणम् ।। 1 ।। दुर्योधनेन युधिष्ठिरंप्रति दूतमुखेन त्रयोदशवत्सरस्यासंपूर्तावेवार्जुनेनात्मप्रकाशनात्पुनर्वनवासविधेयतानिवेदनम् ।। 2 ।। युधिष्ठिरेण तंप्रति तेनैव दूतेन भीष्ममुखात्संदेहस्य परिहरणीयताप्रतिवेदनम् ।। 3 ।। भीष्मेण विचार्य निर्धारणपूर्वकं संकेतकालस्य पूर्णत्वोक्तिः ।। 4 ।। विराट उवाच। यच्च वक्ष्याम्यहं तेऽद्य मा शङ्केथा युधिष्ठिर। इदं सनगरं राष्ट्रं सजनं सवधूजनम्। युष्यभ्यं संप्रदास्यामि भोक्ष्याम्युच्छिष्टमेव च ।।

virāṭenārjunaṃprati svakumāryā uttarāyā bhāryātvena pratigrahaṇaprārthane taṃpratyarjunena sahetukathanaṃ snupātvena parigrahāṅgīkaraṇam || 1 || duryodhanena yudhiṣṭhiraṃprati dūtamukhena trayodaśavatsarasyāsaṃpūrtāvevārjunenātmaprakāśanātpunarvanavāsavidheyatānivedanam || 2 || yudhiṣṭhireṇa taṃprati tenaiva dūtena bhīṣmamukhātsaṃdehasya pariharaṇīyatāprativedanam || 3 || bhīṣmeṇa vicārya nirdhāraṇapūrvakaṃ saṃketakālasya pūrṇatvoktiḥ || 4 || virāṭa uvāca| yacca vakṣyāmyahaṃ te'dya mā śaṅkethā yudhiṣṭhira| idaṃ sanagaraṃ rāṣṭraṃ sajanaṃ savadhūjanam| yuṣyabhyaṃ saṃpradāsyāmi bhokṣyāmyucchiṣṭameva ca ||

Verse 2

अहं वद्धश्चिरं राजन्भुक्तभोगश्चिरं सुखम्। राज्यं दत्त्वा तु युष्मभ्यं प्रव्रजिष्यामि काननम् ।।

ahaṃ vaddhaściraṃ rājanbhuktabhogaściraṃ sukham| rājyaṃ dattvā tu yuṣmabhyaṃ pravrajiṣyāmi kānanam ||

Verse 3

उत्तरां प्रतिगृह्णातु सव्यसाची धनंजयः । अयं ह्यौपयिको भर्ता तस्याः पुरुषसत्तमः ।।

uttarāṃ pratigṛhṇātu savyasācī dhanaṃjayaḥ | ayaṃ hyaupayiko bhartā tasyāḥ puruṣasattamaḥ ||

Verse 4

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तो धर्मराजः पार्थपैक्षद्वनंजयम्। ईक्षितं चार्जुनो ज्ञात्वा मात्स्यं वचनमब्रवीत् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamukto dharmarājaḥ pārthapaikṣadvanaṃjayam| īkṣitaṃ cārjuno jñātvā mātsyaṃ vacanamabravīt ||

Verse 5

वयं वनान्तरात्प्राप्ता न ते राज्यं गृहामहे। किंतु दुर्योधनादीनां राज्ञां राज्यं गृहामहे ।।

vayaṃ vanāntarātprāptā na te rājyaṃ gṛhāmahe| kiṃtu duryodhanādīnāṃ rājñāṃ rājyaṃ gṛhāmahe ||

Verse 6

प्रतिगृह्णाम्यहं राजन्स्रुषं दुहितरं तव। युक्तो ह्यावां हि संबन्धो मात्स्यभारतवंशयोः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि वैवाहिकपर्वणि सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ।।

pratigṛhṇāmyahaṃ rājansruṣaṃ duhitaraṃ tava| yukto hyāvāṃ hi saṃbandho mātsyabhāratavaṃśayoḥ || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi vaivāhikaparvaṇi saptasaptatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 7

विराट उवाच। किमर्थं पाण्डवश्रेष्ठ भार्यां दुहितरं मम। प्रतिग्रहीतुं नेमां त्वं मया दत्तमिहेच्छसि ।।

virāṭa uvāca| kimarthaṃ pāṇḍavaśreṣṭha bhāryāṃ duhitaraṃ mama| pratigrahītuṃ nemāṃ tvaṃ mayā dattamihecchasi ||

Verse 8

अर्जुन उवाच। अन्तःपुरेऽहमुषितः सदा पश्यन्सुतां तव। सहस्यं च प्रकाशं च विश्वस्ता पितृवन्मयि ।।

arjuna uvāca| antaḥpure'hamuṣitaḥ sadā paśyansutāṃ tava| sahasyaṃ ca prakāśaṃ ca viśvastā pitṛvanmayi ||

Verse 9

प्रियो बहुमतश्चाहं नर्तने गीतवादिते। आचार्यवच्च मां नित्यं मन्यते दुहिता तव ।।

priyo bahumataścāhaṃ nartane gītavādite| ācāryavacca māṃ nityaṃ manyate duhitā tava ||

Verse 10

वयस्यया तया राजन्सह संवत्सरोषितः । अतिशङ्का ततोऽस्थाने तव लोकस्य च प्रभो ।।

vayasyayā tayā rājansaha saṃvatsaroṣitaḥ | atiśaṅkā tato'sthāne tava lokasya ca prabho ||

Verse 11

तस्मादामन्त्रये त्वाऽद्य पुत्रार्थं मे विशांपते। सुद्धं जितेन्द्रियं मन्ये तस्याः शुद्धिः कृता मया ।।

tasmādāmantraye tvā'dya putrārthaṃ me viśāṃpate| suddhaṃ jitendriyaṃ manye tasyāḥ śuddhiḥ kṛtā mayā ||

Verse 12

स्नुषायां दुहितुर्वापि पुत्रे चात्मनि वा पुनः । अतिशङ्कां न पश्यामि तेन शुद्धिर्भविष्यति ।।

snuṣāyāṃ duhiturvāpi putre cātmani vā punaḥ | atiśaṅkāṃ na paśyāmi tena śuddhirbhaviṣyati ||

Verse 13

अभिषङ्गादहं भीतो मिथ्याचारात्परंतप । स्रुषार्थमुत्तरां राजन्प्रतिगृह्णामि ते सुताम् ।।

abhiṣaṅgādahaṃ bhīto mithyācārātparaṃtapa | sruṣārthamuttarāṃ rājanpratigṛhṇāmi te sutām ||

Verse 14

स्वस्त्रीयो वासुदेवस्य साक्षाद्देवसुतो यथा। दयितश्चक्रहस्तस्य बलवानस्त्रकोविदः ।।

svastrīyo vāsudevasya sākṣāddevasuto yathā| dayitaścakrahastasya balavānastrakovidaḥ ||

Verse 15

अभिमन्युर्गहाबाहुः पुत्रो मम विशांपते । जामाता तव युक्तो वै भर्ता च दुहितुस्तव ।।

abhimanyurgahābāhuḥ putro mama viśāṃpate | jāmātā tava yukto vai bhartā ca duhitustava ||

Verse 16

विराट उवाच। उपपन्नं कुरुश्रेष्ठे कुन्तीपुत्रे धनंजये। सदैव धर्मनित्यश्च ज्ञातज्ञानश्च पाण्डवः ।।

virāṭa uvāca| upapannaṃ kuruśreṣṭhe kuntīputre dhanaṃjaye| sadaiva dharmanityaśca jñātajñānaśca pāṇḍavaḥ ||

Verse 17

यत्कृत्यं मन्यसे पार्थ क्रियतां तदनन्तरम्। सर्वे कामाः समृद्धा मे संबन्धी यस्य मेऽर्जुनः ।।

yatkṛtyaṃ manyase pārtha kriyatāṃ tadanantaram| sarve kāmāḥ samṛddhā me saṃbandhī yasya me'rjunaḥ ||

Verse 18

वैशंपायन उवाच। एवं ब्रुवति राजेन्द्रे कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अन्वजानत संबन्धं समये कृष्णमात्स्ययोः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ bruvati rājendre kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| anvajānata saṃbandhaṃ samaye kṛṣṇamātsyayoḥ ||

Verse 19

दूतान्सर्वेषु मित्रेषु वासुदेवे च भारत। प्रेषयामास कौन्तेयो विराटश्च महीपतिः ।

dūtānsarveṣu mitreṣu vāsudeve ca bhārata| preṣayāmāsa kaunteyo virāṭaśca mahīpatiḥ |

Verse 20

प्रतिगृह्य स्नुषार्थं वै दर्शयन्व्रतमात्मनः । शीलशौचसमाचारं लोकस्यावेद्य फल्गुनः ।।

pratigṛhya snuṣārthaṃ vai darśayanvratamātmanaḥ | śīlaśaucasamācāraṃ lokasyāvedya phalgunaḥ ||

Verse 21

लोके विख्याप्य माहात्म्यं यशश्च स परंतपः । कृतार्थः शुचिरव्यग्रस्तुष्टिमानभवत्तदा ।।

loke vikhyāpya māhātmyaṃ yaśaśca sa paraṃtapaḥ | kṛtārthaḥ śuciravyagrastuṣṭimānabhavattadā ||

Verse 22

युधिष्ठिर उवाच। राजन्प्रीतोस्मि भद्रं ते सखा मेऽसि परन्तप। सुखमध्युषिताः सर्वे अज्ञातास्त्वयि पार्थिव ।।

yudhiṣṭhira uvāca| rājanprītosmi bhadraṃ te sakhā me'si parantapa| sukhamadhyuṣitāḥ sarve ajñātāstvayi pārthiva ||

Verse 23

वैशंपायन उवाच। विराटनगरे राजा धर्मात्मा संशितव्रतः । पूजितश्चाभिषिक्तश्च रत्नैश्च शतशोर्चितः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| virāṭanagare rājā dharmātmā saṃśitavrataḥ | pūjitaścābhiṣiktaśca ratnaiśca śataśorcitaḥ ||

Verse 24

तथा ब्रुवन्तं प्रसमीक्ष्य राजा परं प्रहृष्टः स्वजनेन तेन। स्नेहात्परिष्वज्य नृपो भुजाभ्यां ददौ महार्थं कुरुपाण्डवानाम् ।।

tathā bruvantaṃ prasamīkṣya rājā paraṃ prahṛṣṭaḥ svajanena tena| snehātpariṣvajya nṛpo bhujābhyāṃ dadau mahārthaṃ kurupāṇḍavānām ||

Verse 25

समादिशन्दूतमथो समग्राः ।।

samādiśandūtamatho samagrāḥ ||

Verse 26

युधिष्ठिरश्चापि सुसंग्रहृष्टो दुर्योधनाद्दूतमपश्यदागतम्। स चाब्रवीद्धर्मराजं समेत्य युधिष्ठिरं पाण्डवमुग्रवीर्यम् ।।

yudhiṣṭhiraścāpi susaṃgrahṛṣṭo duryodhanāddūtamapaśyadāgatam| sa cābravīddharmarājaṃ sametya yudhiṣṭhiraṃ pāṇḍavamugravīryam ||

Verse 27

धनञ्जयेनासि पुनर्वनाय प्रव्राजितः समये तिष्ठ पार्थः। त्रयोदशे ह्येव किरीटमाली संवत्सरे पाण्डवेयोऽद्य दृष्टः ।।

dhanañjayenāsi punarvanāya pravrājitaḥ samaye tiṣṭha pārthaḥ| trayodaśe hyeva kirīṭamālī saṃvatsare pāṇḍaveyo'dya dṛṣṭaḥ ||

Verse 28

वैशंपायन उवाच। ततोऽब्रवीद्धर्मसुतः प्रहस्य क्षिप्रं गत्वा ब्रूहि सुयोधनं तम्। पितामहः शान्तनवो ब्रवीतु पूर्णो न पूर्णोऽद्य त्रयोदशो नः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato'bravīddharmasutaḥ prahasya kṣipraṃ gatvā brūhi suyodhanaṃ tam| pitāmahaḥ śāntanavo bravītu pūrṇo na pūrṇo'dya trayodaśo naḥ ||

Verse 29

संवत्सरात्ते तु धनञ्जयेन विष्फारितं गाण्डिवमाजिमध्ये। पूर्णो न पूर्णो न इति ब्रवीतु यदस्य सत्यं मम तत्प्रमाणम् ।।

saṃvatsarātte tu dhanañjayena viṣphāritaṃ gāṇḍivamājimadhye| pūrṇo na pūrṇo na iti bravītu yadasya satyaṃ mama tatpramāṇam ||

Verse 30

तेनैवमुक्तः स निवृत्य दूतो दुर्योधनं प्राप्य शशंस तत्त्वम्।।

tenaivamuktaḥ sa nivṛtya dūto duryodhanaṃ prāpya śaśaṃsa tattvam||

Verse 31

समेत्य दूतेन स राजपुत्रो दुर्योधनो मन्त्रयामास तत्र। भीष्मेण कर्णेन कृपेण चैव द्रोणेन भूरिश्रवसा च सार्धम् ।।

sametya dūtena sa rājaputro duryodhano mantrayāmāsa tatra| bhīṣmeṇa karṇena kṛpeṇa caiva droṇena bhūriśravasā ca sārdham ||

Verse 32

संमन्त्र्य रात्रौ बहुभिः सुहृद्भि- र्भीष्मोऽब्रवीद्धार्तराष्ट्रं महात्मा । तीर्णप्रतिज्ञेन धनंजयेन विष्फारितं गाण्डिवमाजिमध्ये ।।

saṃmantrya rātrau bahubhiḥ suhṛdbhi- rbhīṣmo'bravīddhārtarāṣṭraṃ mahātmā | tīrṇapratijñena dhanaṃjayena viṣphāritaṃ gāṇḍivamājimadhye ||

Verse 33

वैशंपायन उवाच। नेच्छन्त्यसत्येन सुरेन्द्रलोकं पाण्डोः सुता ब्रह्मणश्चापि लोकम्। तथ्यं च ते पथ्यमहं ब्रवीमि स्वर्ग्यं यशस्यं परलोकपथ्यम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| necchantyasatyena surendralokaṃ pāṇḍoḥ sutā brahmaṇaścāpi lokam| tathyaṃ ca te pathyamahaṃ bravīmi svargyaṃ yaśasyaṃ paralokapathyam ||

Verse 34

कुन्तीसुतैस्त्वं समुपैहि सन्धिं भुङ्क्ष्व स्वराज्यं सह पाण्डवेयैः। युध्यस्व नोचेत्स्थिरबुद्धिराजौ कुन्तीसुतैर्यद्यपि राज्यमिच्छेः ।।

kuntīsutaistvaṃ samupaihi sandhiṃ bhuṅkṣva svarājyaṃ saha pāṇḍaveyaiḥ| yudhyasva nocetsthirabuddhirājau kuntīsutairyadyapi rājyamiccheḥ ||

Verse 35

आन्तं न शक्यं कपटेन भोक्तुं राज्यं परेषां महतां बलीनाम्। जित्वा शत्रून्भुङ्क्ष्व राज्यं समग्रं हतो भवान्भोक्ष्यति वज्रिलोकम् ।।

āntaṃ na śakyaṃ kapaṭena bhoktuṃ rājyaṃ pareṣāṃ mahatāṃ balīnām| jitvā śatrūnbhuṅkṣva rājyaṃ samagraṃ hato bhavānbhokṣyati vajrilokam ||

Verse 36

वैशंपायन उवाच। हतोस्मि तैर्वा सुरलोकमेमि ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| hatosmi tairvā suralokamemi ||

Verse 37

ते धार्तराष्ट्राः समयं निशम्य तीर्णप्रतिज्ञस्य धनंजयस्य संचिन्त्य सर्वे सहिताः सुहृद्भिः सपार्थिवाः स्वानि गृहाणि जग्मुः ।।

te dhārtarāṣṭrāḥ samayaṃ niśamya tīrṇapratijñasya dhanaṃjayasya saṃcintya sarve sahitāḥ suhṛdbhiḥ sapārthivāḥ svāni gṛhāṇi jagmuḥ ||