Adhyaya 76

Verse 1

उत्तरेण विराटंप्रति युधिष्ठिरादिकृतोपकारस्मारणपूर्वकमुत्तरायाः प्रदानेन तत्प्रसादनचोदना ।। 1 ।। युधिष्ठिरेणोत्तराया पुरस्कारेण सप्रणामं प्रसादयते विराटायाभयप्रदानम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। विराटस्य वचः श्रुत्वा पार्थिवस्य महात्मनः। उत्तरः प्रत्युवाचेदमभिपन्नो युधिष्ठिरे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि वैवाहिकपर्वणि षट्सप्ततितमोऽध्यायः ।।

uttareṇa virāṭaṃprati yudhiṣṭhirādikṛtopakārasmāraṇapūrvakamuttarāyāḥ pradānena tatprasādanacodanā || 1 || yudhiṣṭhireṇottarāyā puraskāreṇa sapraṇāmaṃ prasādayate virāṭāyābhayapradānam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| virāṭasya vacaḥ śrutvā pārthivasya mahātmanaḥ| uttaraḥ pratyuvācedamabhipanno yudhiṣṭhire || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi vaivāhikaparvaṇi ṣaṭsaptatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

प्रसादनं प्राप्तकालं पाण्डवस्याभिरोचये। तेजस्वी बलवाञ्शूरो राजराजेश्वरः प्रभुः ।।

prasādanaṃ prāptakālaṃ pāṇḍavasyābhirocaye| tejasvī balavāñśūro rājarājeśvaraḥ prabhuḥ ||

Verse 3

उत्तरां च स्वसारं मे पार्थस्यामित्रकर्शन। प्रणिपत्य प्रयच्छामस्ततः शिष्टा भवामहे। अभिपन्नोऽपराधं कृतवान् ।। 1 ।।

uttarāṃ ca svasāraṃ me pārthasyāmitrakarśana| praṇipatya prayacchāmastataḥ śiṣṭā bhavāmahe| abhipanno'parādhaṃ kṛtavān || 1 ||

Verse 4

वयं च सर्वे सामात्याः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । प्रसाद्याभ्युपतिष्ठामो राजन्किं करवागहे ।।

vayaṃ ca sarve sāmātyāḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram | prasādyābhyupatiṣṭhāmo rājankiṃ karavāgahe ||

Verse 5

राजंस्त्वमसि संग्रामे गृहीतस्तेन मोक्षितः । एतेषां बाहुवीर्येण गावश्च विजितास्त्वया ।।

rājaṃstvamasi saṃgrāme gṛhītastena mokṣitaḥ | eteṣāṃ bāhuvīryeṇa gāvaśca vijitāstvayā ||

Verse 6

कुरवो निर्जिता यस्मात्संग्रामेऽमिततेजसः । एष तत्सर्वमकरोत्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।।

kuravo nirjitā yasmātsaṃgrāme'mitatejasaḥ | eṣa tatsarvamakarotkuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 7

अर्च्याः पूज्याश्च मान्याश्च प्रत्युत्थेयाश्च पाण्डवाः। अर्वार्हाश्चाभिवाद्याश्च प्राप्तकालं च मे मतम् ।।

arcyāḥ pūjyāśca mānyāśca pratyuttheyāśca pāṇḍavāḥ| arvārhāścābhivādyāśca prāptakālaṃ ca me matam ||

Verse 8

पूज्यतां पूजनीयाश्च महाभागाश्च पाण्डवाः। न ह्येते कुपिता शेषं कुर्युराशीविषोपमाः ।।

pūjyatāṃ pūjanīyāśca mahābhāgāśca pāṇḍavāḥ| na hyete kupitā śeṣaṃ kuryurāśīviṣopamāḥ ||

Verse 9

तस्माच्छीघ्रं प्रपद्येम कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । प्रसादयाम्यहं तत्र सह पार्थेर्महात्मभिः ।।

tasmācchīghraṃ prapadyema kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram | prasādayāmyahaṃ tatra saha pārthermahātmabhiḥ ||

Verse 10

उत्तरामग्रतः कृत्वा शिरःस्नातां कृताञ्जलिः । जानाम्यहमिदं सर्वमेषां तु बलपौरुषम् । कुले च जन्म महति फल्गुनस्य च विक्रमम् ।।

uttarāmagrataḥ kṛtvā śiraḥsnātāṃ kṛtāñjaliḥ | jānāmyahamidaṃ sarvameṣāṃ tu balapauruṣam | kule ca janma mahati phalgunasya ca vikramam ||

Verse 11

वैशंपायन उवाच। 4-75-11x उत्तरात्पाण्डवाञ्श्रुत्वा विराटो रिपुसूदनः। उत्तरं चापि संप्रेक्ष्य प्राप्तकालमचिन्तयत् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| 4-75-11x uttarātpāṇḍavāñśrutvā virāṭo ripusūdanaḥ| uttaraṃ cāpi saṃprekṣya prāptakālamacintayat ||

Verse 12

ततो विराटः सामात्यः सहपुत्रः सबान्धवः। उत्तरामग्रतः कृत्वा शिरःस्नातां कृताञ्जलिः। भूमौ निपतितस्तूर्णं पाण्डवस्य समीपतः ।।

tato virāṭaḥ sāmātyaḥ sahaputraḥ sabāndhavaḥ| uttarāmagrataḥ kṛtvā śiraḥsnātāṃ kṛtāñjaliḥ| bhūmau nipatitastūrṇaṃ pāṇḍavasya samīpataḥ ||

Verse 13

विराट उवाच। प्रसीदतु महाराजो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। प्रच्छन्नरूपवेषत्वान्नाग्निर्दृष्टस्तृणैर्वृतः ।।

virāṭa uvāca| prasīdatu mahārājo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ| pracchannarūpaveṣatvānnāgnirdṛṣṭastṛṇairvṛtaḥ ||

Verse 14

शिरसाऽभिप्रपन्नोस्मि सपुत्रपरिचारकः ।।

śirasā'bhiprapannosmi saputraparicārakaḥ ||

Verse 15

यदस्माभिरजानद्भिरधिक्षिप्तो महीपतिः । अवमत्य कृतं सर्वमज्ञानात्प्राकृते यथा। क्षन्तुमर्हसि तत्सर्वं धर्मज्ञो धर्मवत्सल ।।

yadasmābhirajānadbhiradhikṣipto mahīpatiḥ | avamatya kṛtaṃ sarvamajñānātprākṛte yathā| kṣantumarhasi tatsarvaṃ dharmajño dharmavatsala ||

Verse 16

यदिदं मामकं राष्ट्रं पुरं राज्यं च पार्थिव । सदण्डकोशं विसृजे तव वश्योस्मि पार्थिव । वयं च सर्वे सामात्या भवन्तं शरणं गताः ।।

yadidaṃ māmakaṃ rāṣṭraṃ puraṃ rājyaṃ ca pārthiva | sadaṇḍakośaṃ visṛje tava vaśyosmi pārthiva | vayaṃ ca sarve sāmātyā bhavantaṃ śaraṇaṃ gatāḥ ||

Verse 17

वैशंपायन उवाच। तं धर्मराजः पतितं महीतले सबन्धुवर्गं प्रसमीक्ष्य पार्थिवम् । उवाच वाक्यं परलोकदर्शनः प्रनष्टमन्युर्गतशोकमत्सरः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| taṃ dharmarājaḥ patitaṃ mahītale sabandhuvargaṃ prasamīkṣya pārthivam | uvāca vākyaṃ paralokadarśanaḥ pranaṣṭamanyurgataśokamatsaraḥ||

Verse 18

समीक्ष्य तुष्टोस्मि नरेन्द्रसत्तम ।।

samīkṣya tuṣṭosmi narendrasattama ||

Verse 19

क्षान्तमेतन्महाबाहो यन्मां वदसि पार्थिव। न चैव किंचित्पश्यामि विकृतं ते नराधिप ।।

kṣāntametanmahābāho yanmāṃ vadasi pārthiva| na caiva kiṃcitpaśyāmi vikṛtaṃ te narādhipa ||

Verse 20

वैशंपायन उवाच। ततो विराटः परमामितुष्टः समेत्य राज्ञा समयं चकार। राज्यं च सर्वं विससर्ज तस्मै सदण्डकोशं सपुरं महात्मा ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato virāṭaḥ paramāmituṣṭaḥ sametya rājñā samayaṃ cakāra| rājyaṃ ca sarvaṃ visasarja tasmai sadaṇḍakośaṃ sapuraṃ mahātmā ||