Adhyaya 78

Verse 1

अज्ञातवासपरिसमापनानन्तरमुपप्लाव्यनगरे वसद्भिः पाण्डवैर्दूतमुखेन समाहूतै रामकृष्णादिभिः सुभद्राभिमन्युप्रभृतिभिः सहोपप्लाव्यं प्रत्यागमनम् ।। 1 ।। तथा द्रौपदेयादिभिः सह द्रुपदादिभिरागमनम् ।। 2 ।। तत उत्तरयाऽभिमन्योरुद्वाहः ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। ततस्त्रयोदशे वर्षे निवृत्ते पञ्च पाण्डवाः। उपप्लाव्ये विराटस्य वासं चक्रुः पुरोत्तमे ।।

ajñātavāsaparisamāpanānantaramupaplāvyanagare vasadbhiḥ pāṇḍavairdūtamukhena samāhūtai rāmakṛṣṇādibhiḥ subhadrābhimanyuprabhṛtibhiḥ sahopaplāvyaṃ pratyāgamanam || 1 || tathā draupadeyādibhiḥ saha drupadādibhirāgamanam || 2 || tata uttarayā'bhimanyorudvāhaḥ || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tatastrayodaśe varṣe nivṛtte pañca pāṇḍavāḥ| upaplāvye virāṭasya vāsaṃ cakruḥ purottame ||

Verse 2

दूतान्मित्रेषु सर्वेषु ज्ञातिसंबन्धिकेष्वपि। प्रेषयामास कौन्तेयो विराटश्च महीपतिः ।।

dūtānmitreṣu sarveṣu jñātisaṃbandhikeṣvapi| preṣayāmāsa kaunteyo virāṭaśca mahīpatiḥ ||

Verse 3

तेषु तत्रोपविष्टेषु प्रेषितेषु ततस्ततः । तत्रागमन्महाबाहुर्वनमाली बलानुजः ।।

teṣu tatropaviṣṭeṣu preṣiteṣu tatastataḥ | tatrāgamanmahābāhurvanamālī balānujaḥ ||

Verse 4

तस्मिन्काले निशम्याथ दूतवाक्यं जनार्दनः। दयितं स्वस्त्रियं पुत्रं सुभद्रायाः सुमानितम्। अभिमन्युं समादाय रामेण सहितस्तदा ।।

tasminkāle niśamyātha dūtavākyaṃ janārdanaḥ| dayitaṃ svastriyaṃ putraṃ subhadrāyāḥ sumānitam| abhimanyuṃ samādāya rāmeṇa sahitastadā ||

Verse 5

सर्वयादवमुख्यैश्च संवृतः परवीरहा। शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्विराटनगरं ययौ ।।

sarvayādavamukhyaiśca saṃvṛtaḥ paravīrahā| śaṅkhadundubhinirghoṣairvirāṭanagaraṃ yayau ||

Verse 6

कृतवर्मा च हार्दिक्यो युयुधानश्च सात्यकिः। अनाधृष्टिस्तथाऽक्रूरः सांबो निशठ एव च। प्रद्युम्नश्च महाबाहुरुल्मुकश्च महाबलः ।।

kṛtavarmā ca hārdikyo yuyudhānaśca sātyakiḥ| anādhṛṣṭistathā'krūraḥ sāṃbo niśaṭha eva ca| pradyumnaśca mahābāhurulmukaśca mahābalaḥ ||

Verse 7

अभिमन्युमुपादाय सह मात्रा परन्तपाः। कृष्णेन सहिताः सर्वे पाण्डवान्द्रष्टुमागताः ।।

abhimanyumupādāya saha mātrā parantapāḥ| kṛṣṇena sahitāḥ sarve pāṇḍavāndraṣṭumāgatāḥ ||

Verse 8

इन्द्रसेनादयश्चैव रथैस्तैः सुसमाहितैः । उपेयुः सहिताः सर्वे परिसंवत्सरोषिताः ।।

indrasenādayaścaiva rathaistaiḥ susamāhitaiḥ | upeyuḥ sahitāḥ sarve parisaṃvatsaroṣitāḥ ||

Verse 9

दशनागसहस्राणि हयानां द्विगुणं तथा। रथानां नियुतं पूर्णं निखर्वं च पदातयः ।।

daśanāgasahasrāṇi hayānāṃ dviguṇaṃ tathā| rathānāṃ niyutaṃ pūrṇaṃ nikharvaṃ ca padātayaḥ ||

Verse 10

वृष्ण्यन्धकाश्च शतशो भोजाश्च परमौजसः। अन्युर्वृष्णिशार्दूलं वासुदेवं महाबलम् ।।

vṛṣṇyandhakāśca śataśo bhojāśca paramaujasaḥ| anyurvṛṣṇiśārdūlaṃ vāsudevaṃ mahābalam ||

Verse 11

वासुदेवं तथाऽऽयान्तं श्रुत्वा पाण्डुसुतास्तदा। मात्स्येन सहिताः सर्वे प्रत्युद्याता जनार्दनम् ।।

vāsudevaṃ tathā''yāntaṃ śrutvā pāṇḍusutāstadā| mātsyena sahitāḥ sarve pratyudyātā janārdanam ||

Verse 12

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्मङ्गलैश्च जनार्दनम् । ववन्दुर्मुदिताः सर्वे पादयोस्तस्य पाण्डवाः। मात्स्येन सहिताः सर्वे आनन्दाश्रुपरिप्लुताः ।।

śaṅkhadundubhinirghoṣairmaṅgalaiśca janārdanam | vavandurmuditāḥ sarve pādayostasya pāṇḍavāḥ| mātsyena sahitāḥ sarve ānandāśrupariplutāḥ ||

Verse 13

पाण्डवा ऊचुः। तव कृष्ण प्रसादाद्वै वर्षाण्येतानि सर्वशः। त्रयोदशोपि दाशार्ह यथा स समयः कृतः ।।

pāṇḍavā ūcuḥ| tava kṛṣṇa prasādādvai varṣāṇyetāni sarvaśaḥ| trayodaśopi dāśārha yathā sa samayaḥ kṛtaḥ ||

Verse 14

उषिताः स्मो जगन्नाथ त्वं नाथो नो जनार्दन। रक्षस्व देवदेवेश त्वामार्य शरणं गताः ।।

uṣitāḥ smo jagannātha tvaṃ nātho no janārdana| rakṣasva devadeveśa tvāmārya śaraṇaṃ gatāḥ ||

Verse 15

वैशंपायन उवाच। तान्वन्दूमानान्सहसा परिष्वज्य जनार्दनः। विराटस्य सहायांस्तान्सर्वयादवसंवृतः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tānvandūmānānsahasā pariṣvajya janārdanaḥ| virāṭasya sahāyāṃstānsarvayādavasaṃvṛtaḥ||

Verse 16

यथार्हं पूजयामास मुदा परमया युतः। वृष्णिवीराश्च तान्सर्वान्यथार्हं प्रतिपेदिरे ।।

yathārhaṃ pūjayāmāsa mudā paramayā yutaḥ| vṛṣṇivīrāśca tānsarvānyathārhaṃ pratipedire ||

Verse 17

कृष्णा च देवकीपुत्रं ववन्दे पादयोस्तथा। तामुद्यम्य सुकेशान्तां नयने परिमृज्य च । उवाच वाक्यं देवेशः सर्वयादवसन्निधौ ।।

kṛṣṇā ca devakīputraṃ vavande pādayostathā| tāmudyamya sukeśāntāṃ nayane parimṛjya ca | uvāca vākyaṃ deveśaḥ sarvayādavasannidhau ||

Verse 18

मा शोकं कुरु कल्याणि धार्तराष्ट्रान्समाहितान्। अचिराद्धातयित्वाऽहं पार्थेन सहितः क्षितिम् ।।

mā śokaṃ kuru kalyāṇi dhārtarāṣṭrānsamāhitān| acirāddhātayitvā'haṃ pārthena sahitaḥ kṣitim ||

Verse 19

युधिष्ठिराय दास्यामि यातु ते मानसो ज्वरः। अभिमन्युना च पार्थेनरौक्मिणेयेन ते शपे ।।

yudhiṣṭhirāya dāsyāmi yātu te mānaso jvaraḥ| abhimanyunā ca pārthenaraukmiṇeyena te śape ||

Verse 20

सत्यमेतद्वचो मह्यमवैहि त्वमनिन्दिते। इत्युक्त्वा तां विसृज्याथ प्रीयमाणो युधिष्ठिरम्। अन्वास्त वृष्णिशार्दूलः सह वृष्ण्यन्धकैस्तथा ।।

satyametadvaco mahyamavaihi tvamanindite| ityuktvā tāṃ visṛjyātha prīyamāṇo yudhiṣṭhiram| anvāsta vṛṣṇiśārdūlaḥ saha vṛṣṇyandhakaistathā ||

Verse 21

काशिराजश्च शैब्यश्च भजमानौ युधिष्ठिरम्। अक्षौहिणीभ्यां सहितावागतौ पृथिवीपती ।।

kāśirājaśca śaibyaśca bhajamānau yudhiṣṭhiram| akṣauhiṇībhyāṃ sahitāvāgatau pṛthivīpatī ||

Verse 22

अक्षौहिणीभिः पाञ्चालस्तिसृभिश्च महाबलः। द्रौपद्याश्च सुता वीराः शिखण्डी चापराजितः ।।

akṣauhiṇībhiḥ pāñcālastisṛbhiśca mahābalaḥ| draupadyāśca sutā vīrāḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ ||

Verse 23

धृष्टद्युम्नश्च दुर्धर्षः सर्वशस्त्रभृतांवरः। उपप्लाव्यं ययुः शीघ्रं पाण्डवार्थे महाबलाः ।।

dhṛṣṭadyumnaśca durdharṣaḥ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ| upaplāvyaṃ yayuḥ śīghraṃ pāṇḍavārthe mahābalāḥ ||

Verse 24

ततः शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च। समीपमभिवर्तन्ते योधा यौधिष्ठिरं बलम्।।

tataḥ śatasahasrāṇi prayutānyarbudāni ca| samīpamabhivartante yodhā yaudhiṣṭhiraṃ balam||

Verse 25

समुद्रमिव धर्मान्ते स्रोतःश्रेष्ठाः पृथक्पृथक्। आपूरयन्महीपाला यज्वानो भूरिदक्षिणैः । वेदावभृथसंपन्नाः शूराः सर्वे तनुत्यजः ।।

samudramiva dharmānte srotaḥśreṣṭhāḥ pṛthakpṛthak| āpūrayanmahīpālā yajvāno bhūridakṣiṇaiḥ | vedāvabhṛthasaṃpannāḥ śūrāḥ sarve tanutyajaḥ ||

Verse 26

तानागतानभिप्रेक्ष्य पार्थो ज्ञानभृतां वरः। पूजयामास विधिवद्यथार्हं राजसत्तमान्।।

tānāgatānabhiprekṣya pārtho jñānabhṛtāṃ varaḥ| pūjayāmāsa vidhivadyathārhaṃ rājasattamān||

Verse 27

पारिबर्हं ददौ कृष्णः पाण्डवानां महात्मनाम्। स्त्रियो वासांसि रत्नानि पृथक्पृथगनेकशः ।।

pāribarhaṃ dadau kṛṣṇaḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām| striyo vāsāṃsi ratnāni pṛthakpṛthaganekaśaḥ ||

Verse 28

राजानो राजपुत्राश्च निवृत्ते समये तथा। यथांर्ह पाण्डवश्रेष्ठैरवर्तन्ताभिपूजिताः। आसन्प्रहृष्टमनसः पारिबर्हं ददुस्तदा ।।

rājāno rājaputrāśca nivṛtte samaye tathā| yathāṃrha pāṇḍavaśreṣṭhairavartantābhipūjitāḥ| āsanprahṛṣṭamanasaḥ pāribarhaṃ dadustadā ||

Verse 29

सर्वेषु समवेतेषु राजभिर्वृष्णिभिः सह। विवाहो विधवद्राजन्ववृधे कुरुमात्स्ययोः।।

sarveṣu samaveteṣu rājabhirvṛṣṇibhiḥ saha| vivāho vidhavadrājanvavṛdhe kurumātsyayoḥ||

Verse 30

ततः शङ्खा मृदङ्गाश्च गोमुखा डिण्डिमास्तदा। अभिमन्योर्विवाहे तु नेदुर्मात्स्यस्य वेश्मनि ।।

tataḥ śaṅkhā mṛdaṅgāśca gomukhā ḍiṇḍimāstadā| abhimanyorvivāhe tu nedurmātsyasya veśmani ||

Verse 31

उच्चावचान्मृगाञ्जघ्नुर्मेध्यांश्च शतशस्तथा। भक्ष्यान्नभोज्यपानानि प्रभूतान्यभ्यहारयन् ।।

uccāvacānmṛgāñjaghnurmedhyāṃśca śataśastathā| bhakṣyānnabhojyapānāni prabhūtānyabhyahārayan ||

Verse 32

गायनाख्यानशीलाश्च नटा वैतालिकास्तथा। स्तुवन्तस्तानुपातिष्ठन्सूताश्च सह मागधैः।।

gāyanākhyānaśīlāśca naṭā vaitālikāstathā| stuvantastānupātiṣṭhansūtāśca saha māgadhaiḥ||

Verse 33

स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च उत्सवे तस्य मङ्गले। द्रौपद्यन्तःपुरे चैव विराटस्य गृहे स्त्रियः ।।

striyo vṛddhāstaruṇyaśca utsave tasya maṅgale| draupadyantaḥpure caiva virāṭasya gṛhe striyaḥ ||

Verse 34

सुदेष्णां तु पुरस्कृत्य मत्स्यानामपि च स्त्रियः। आजग्मुश्चारुपीनाङ्ग्यः सुमृष्टमणिकुण्डलाः।।

sudeṣṇāṃ tu puraskṛtya matsyānāmapi ca striyaḥ| ājagmuścārupīnāṅgyaḥ sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ||

Verse 35

वर्णोपपन्नास्ता नार्यो रूपवन्तयः स्वलंकृताः। सर्वासामभवत्कृष्णा रूपेण वपुषाऽधिका ।।

varṇopapannāstā nāryo rūpavantayaḥ svalaṃkṛtāḥ| sarvāsāmabhavatkṛṣṇā rūpeṇa vapuṣā'dhikā ||

Verse 36

परिवार्योत्तरां श्लाघ्यां राजपुत्रीमलंकृताम्। सुतामिव महेन्द्रस्य पुरस्कृत्योपतस्थिरे ।।

parivāryottarāṃ ślāghyāṃ rājaputrīmalaṃkṛtām| sutāmiva mahendrasya puraskṛtyopatasthire ||

Verse 37

भृङ्गारुं तु समादाय सौवर्णं जलपूरितम्। पार्थस्य हस्ते सहसा सुतामिन्दीवरेक्षणाम्। स्नुषार्थं प्राक्षिपद्वारि विराटो वाहिनीपतिः ।।

bhṛṅgāruṃ tu samādāya sauvarṇaṃ jalapūritam| pārthasya haste sahasā sutāmindīvarekṣaṇām| snuṣārthaṃ prākṣipadvāri virāṭo vāhinīpatiḥ ||

Verse 38

तां प्रत्यगृह्णाकौन्तेयः सुतस्यार्थे महामनाः । सौभद्राश्चानवद्याङ्गो विराटतनयां तदा ।।

tāṃ pratyagṛhṇākaunteyaḥ sutasyārthe mahāmanāḥ | saubhadrāścānavadyāṅgo virāṭatanayāṃ tadā ||

Verse 39

तत्रातिष्ठद्गृहीत्वा तु रूपमिन्द्रास्य धारयन्। स्नुषां तां परिगृह्णानः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।।

tatrātiṣṭhadgṛhītvā tu rūpamindrāsya dhārayan| snuṣāṃ tāṃ parigṛhṇānaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 40

द्रुपदश्च विराटश्च शिखण्डी च महाबलः । युयुधानश्च शैब्यश्च धृष्टद्युम्नश्च सात्यकिः ।।

drupadaśca virāṭaśca śikhaṇḍī ca mahābalaḥ | yuyudhānaśca śaibyaśca dhṛṣṭadyumnaśca sātyakiḥ ||

Verse 41

सप्तैतेऽक्षौहिणीपाला यज्वानो भूरिदक्षिणाः । पाण्डवं परिवार्यैते निवेशं चक्रिरे तदा ।।

saptaite'kṣauhiṇīpālā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ | pāṇḍavaṃ parivāryaite niveśaṃ cakrire tadā ||

Verse 42

तत्रस्थायां तु सेनायां मात्स्यो धर्मभृतांवरः । प्रीतो दुहितरं गृह्य प्रददावभिमन्यवे ।।

tatrasthāyāṃ tu senāyāṃ mātsyo dharmabhṛtāṃvaraḥ | prīto duhitaraṃ gṛhya pradadāvabhimanyave ||

Verse 43

प्रतिगृह्योत्तरां पार्थः पुरस्कृत्य जनार्दनम् । विवाहं कारयामास सौभद्रस्य महात्मनः ।।

pratigṛhyottarāṃ pārthaḥ puraskṛtya janārdanam | vivāhaṃ kārayāmāsa saubhadrasya mahātmanaḥ ||

Verse 44

ततो विवाहो ववृधे स्फीतः सर्वगुणान्वितः । सौभद्रस्याद्भुतं कर्म पितुस्तव पितुस्तदा ।।

tato vivāho vavṛdhe sphītaḥ sarvaguṇānvitaḥ | saubhadrasyādbhutaṃ karma pitustava pitustadā ||

Verse 45

धौम्यः शिष्यैः परिवृतो जुहावाग्नौ विधानतः । अग्निं प्रदक्षिणीकुर्वन्सौभद्रः पाणिमग्रहीत् ।।

dhaumyaḥ śiṣyaiḥ parivṛto juhāvāgnau vidhānataḥ | agniṃ pradakṣiṇīkurvansaubhadraḥ pāṇimagrahīt ||

Verse 46

ततः पार्थाय संहृष्टो मात्स्यराजो धनं महत्। तस्मै शतसहस्राणि हयानां वातरंहसाम् ।।

tataḥ pārthāya saṃhṛṣṭo mātsyarājo dhanaṃ mahat| tasmai śatasahasrāṇi hayānāṃ vātaraṃhasām ||

Verse 47

द्वे च नागशते मुख्ये धनं बहुविधं तदा। प्रादान्मात्स्यपतिर्हृष्टः कन्याधनमनुत्तमम् ।।

dve ca nāgaśate mukhye dhanaṃ bahuvidhaṃ tadā| prādānmātsyapatirhṛṣṭaḥ kanyādhanamanuttamam ||

Verse 48

पारिबर्हं च पार्थेभ्यः प्रददौ मत्स्यपुङ्गवः । कृष्णेन सह कौन्तेयः प्रत्यगृह्णात्प्रभूतवत् ।।

pāribarhaṃ ca pārthebhyaḥ pradadau matsyapuṅgavaḥ | kṛṣṇena saha kaunteyaḥ pratyagṛhṇātprabhūtavat ||

Verse 49

कृते विवाहे तु तदा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं यदुपाहरदच्युतः ।।

kṛte vivāhe tu tadā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ| brāhmaṇebhyo dadau vittaṃ yadupāharadacyutaḥ ||

Verse 50

गोसहस्राणि वस्त्राणि रत्नानि विविधानि च। भूषणानि च सर्वाणि यानानि शयनानि च ।।

gosahasrāṇi vastrāṇi ratnāni vividhāni ca| bhūṣaṇāni ca sarvāṇi yānāni śayanāni ca ||

Verse 51

नागरान्प्रीतिभिर्दिव्यैस्तर्पयामास भूपतिः ।।

nāgarānprītibhirdivyaistarpayāmāsa bhūpatiḥ ||

Verse 52

तन्महोत्सवसंकाशं हृष्टपुष्टजनाकुलम्। नगरं मत्स्यराजस्य शुशुभे भरतर्षभ ।।

tanmahotsavasaṃkāśaṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulam| nagaraṃ matsyarājasya śuśubhe bharatarṣabha ||

Verse 53

पुरोहितैरमात्यैश्च पौरैर्जानपदैः सह। विराटो नृपतिः श्रीमान्सौभद्रायाभिमन्यवे । तां सुतामुत्तरां दत्त्वा मुमुदे परमं तदा ।।

purohitairamātyaiśca paurairjānapadaiḥ saha| virāṭo nṛpatiḥ śrīmānsaubhadrāyābhimanyave | tāṃ sutāmuttarāṃ dattvā mumude paramaṃ tadā ||

Verse 54

जनमेजय उवाच। वृत्ते विवाहे हृष्टात्मा यदुवाच युधिष्ठिरः। तत्सर्वं कथयस्वेह कृतवन्तो यदुत्तरम् ।।

janamejaya uvāca| vṛtte vivāhe hṛṣṭātmā yaduvāca yudhiṣṭhiraḥ| tatsarvaṃ kathayasveha kṛtavanto yaduttaram ||