Adhyaya 75

Verse 1

अर्जुनेन विराटप्रश्नाद्वललादीनां भीमसेनादित्वकथनम् ।। 1 ।। उत्तरेण विराटंप्रति तत्तल्लक्षणाभिधानपूर्वकं युधिष्ठिरादीनां निर्देशः ।। 2 ।। तथाऽर्जुनपराक्रमवर्णनम् ।। 3 ।। ततो विराटेन सप्रणामं युधिष्ठिरादिप्रसादनम् ।। 4 ।। विराट उवाच। यद्येष राजा कौरव्यः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। कतमोऽस्यार्जुनो भ्राता भीमश्च कतमो बली ।।

arjunena virāṭapraśnādvalalādīnāṃ bhīmasenāditvakathanam || 1 || uttareṇa virāṭaṃprati tattallakṣaṇābhidhānapūrvakaṃ yudhiṣṭhirādīnāṃ nirdeśaḥ || 2 || tathā'rjunaparākramavarṇanam || 3 || tato virāṭena sapraṇāmaṃ yudhiṣṭhirādiprasādanam || 4 || virāṭa uvāca| yadyeṣa rājā kauravyaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| katamo'syārjuno bhrātā bhīmaśca katamo balī ||

Verse 2

नकुलः सहदेवो वा द्रौपदी वा यशस्विनी । यदा ह्यक्षैर्जिता ह्येते नान्तरा श्रूयते कथा ।।

nakulaḥ sahadevo vā draupadī vā yaśasvinī | yadā hyakṣairjitā hyete nāntarā śrūyate kathā ||

Verse 3

अर्जुन उवाच। य एष बललोऽभूत्ते सूपकारश्च ते नृप। एष भीमो महाभाग भीमवेगपराक्रमः ।।

arjuna uvāca| ya eṣa balalo'bhūtte sūpakāraśca te nṛpa| eṣa bhīmo mahābhāga bhīmavegaparākramaḥ ||

Verse 4

एष क्रोधवशान्हत्वा पर्वते गन्धमादने। सौगन्धिकानि पुष्पाणि कृष्णार्थे समुपानयत् ।।

eṣa krodhavaśānhatvā parvate gandhamādane| saugandhikāni puṣpāṇi kṛṣṇārthe samupānayat ||

Verse 5

गन्धर्व एष वै हन्ता कीचकानां दुरात्मनाम्। व्याघ्रानृक्षान्गजांश्चैव हतवांश्च पुरे तव ।।

gandharva eṣa vai hantā kīcakānāṃ durātmanām| vyāghrānṛkṣāngajāṃścaiva hatavāṃśca pure tava ||

Verse 6

हिडिम्बं च बकं चैव किर्मीरं च जटासुरम्। हत्वा निष्कण्टकं चक्रे अरण्यं सर्वतः शुभम् ।।

hiḍimbaṃ ca bakaṃ caiva kirmīraṃ ca jaṭāsuram| hatvā niṣkaṇṭakaṃ cakre araṇyaṃ sarvataḥ śubham ||

Verse 7

यश्चासीदश्वबन्धस्ते नकुलोऽयं परन्तप। गोसङ्ख्यः सहदेवश्च माद्रीपुत्रौ महाबलौ ।।

yaścāsīdaśvabandhaste nakulo'yaṃ parantapa| gosaṅkhyaḥ sahadevaśca mādrīputrau mahābalau ||

Verse 8

शृङ्गारवेषारणौ रूपवन्तौ मनस्विनौ । नानारथसहस्राणां समर्थौ भरतर्षभौ ।।

śṛṅgāraveṣāraṇau rūpavantau manasvinau | nānārathasahasrāṇāṃ samarthau bharatarṣabhau ||

Verse 9

एषा पद्मपलाशाक्षी सुमध्या चारुहासिनी । सैरन्ध्री द्रौपदी राजन्यकृते कीचका हताः ।।

eṣā padmapalāśākṣī sumadhyā cāruhāsinī | sairandhrī draupadī rājanyakṛte kīcakā hatāḥ ||

Verse 10

द्रुपदस्य प्रिया पुत्री धृष्ट्युम्नस्य चानुजा । अग्निकुण्डात्समुद्भूता द्रौपदी त्ववगम्यताम् ।।

drupadasya priyā putrī dhṛṣṭyumnasya cānujā | agnikuṇḍātsamudbhūtā draupadī tvavagamyatām ||

Verse 11

भीम उवाच। अस्त्रज्ञो दुर्लभः कश्चित्केवलं पृथिवीमनु। धनुर्भृतामतिश्रेष्ठः कौन्तेयोयं धनंजयः ।।

bhīma uvāca| astrajño durlabhaḥ kaścitkevalaṃ pṛthivīmanu| dhanurbhṛtāmatiśreṣṭhaḥ kaunteyoyaṃ dhanaṃjayaḥ ||

Verse 12

एतेन खाण्डवं तस्य ह्यकामस्य शतक्रतोः। दग्धं नागवनं चैव सह नागैर्नराधिप ।।

etena khāṇḍavaṃ tasya hyakāmasya śatakratoḥ| dagdhaṃ nāgavanaṃ caiva saha nāgairnarādhipa ||

Verse 13

वर्षं च शरवर्षेण वारितं दुर्जयेन वै। करमाहारिताः सर्वे पार्थिवाः पृथिवीतले ।।

varṣaṃ ca śaravarṣeṇa vāritaṃ durjayena vai| karamāhāritāḥ sarve pārthivāḥ pṛthivītale ||

Verse 14

स्त्रीवेषं कृतवानेष तव राजन्निवेशने। बृहन्नलेति यामाहुरर्जुनं जयतांवरम् ।।

strīveṣaṃ kṛtavāneṣa tava rājanniveśane| bṛhannaleti yāmāhurarjunaṃ jayatāṃvaram ||

Verse 15

उषिताःस्म सुखं सर्वे तव राजन्निवेशने। अज्ञातवासे निभृता गर्भवास इव प्रजाः ।।

uṣitāḥsma sukhaṃ sarve tava rājanniveśane| ajñātavāse nibhṛtā garbhavāsa iva prajāḥ ||

Verse 16

वैशंपायन उवाच। यदाऽर्जुनेन ते वीराः कथिताः पञ्च पाण्डवाः। पुनरेव च तान्पार्थान्दर्शयामास चोत्तरः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| yadā'rjunena te vīrāḥ kathitāḥ pañca pāṇḍavāḥ| punareva ca tānpārthāndarśayāmāsa cottaraḥ ||

Verse 17

उत्तर उवाच। य एष जाम्बूनदशुद्धगौर- तनुर्महान्सिंह इव प्रवद्धः । प्रचण्डघोणः पृथुदीर्घनेत्र- स्ताम्रायताक्षः कुरुराज एषः ।।

uttara uvāca| ya eṣa jāmbūnadaśuddhagaura- tanurmahānsiṃha iva pravaddhaḥ | pracaṇḍaghoṇaḥ pṛthudīrghanetra- stāmrāyatākṣaḥ kururāja eṣaḥ ||

Verse 18

अयं पुनर्मत्तगजेन्द्रगामी प्रतप्तचामीकरशुद्धगौरः। पृथ्वायतांसो गुरुदीर्घबाहु- र्वृकोदरः पश्यत पश्यतैनम्।।

ayaṃ punarmattagajendragāmī prataptacāmīkaraśuddhagauraḥ| pṛthvāyatāṃso gurudīrghabāhu- rvṛkodaraḥ paśyata paśyatainam||

Verse 19

यस्त्वेव पार्श्वेऽस्य महाधनुष्मा- ञ्श्यामो युवा वारणयूथपोपमः । सिंहोन्नतांसो गजराजगामी पद्मायताक्षोऽर्जुन एष वीरः ।।

yastveva pārśve'sya mahādhanuṣmā- ñśyāmo yuvā vāraṇayūthapopamaḥ | siṃhonnatāṃso gajarājagāmī padmāyatākṣo'rjuna eṣa vīraḥ ||

Verse 20

राज्ञः समीपे पुरुषोत्तमौ तु यमाविमौ विष्णुमहेन्द्रकलौ। मनुष्यलोके सकले समोऽस्ति ययोर्न रूपे न बले न शीले।।

rājñaḥ samīpe puruṣottamau tu yamāvimau viṣṇumahendrakalau| manuṣyaloke sakale samo'sti yayorna rūpe na bale na śīle||

Verse 21

आभ्यां तु पार्श्वे कनकोत्तमाङ्गी यैषा प्रभा मूर्तिमतीव गौरी। नीलोत्पलाभा सुरदेवतेव कृष्णा स्थिता मूर्तिमतीव लक्ष्मीः ।।

ābhyāṃ tu pārśve kanakottamāṅgī yaiṣā prabhā mūrtimatīva gaurī| nīlotpalābhā suradevateva kṛṣṇā sthitā mūrtimatīva lakṣmīḥ ||

Verse 22

वैशंपायन उवाच। एवं निवेद्य तान्पार्थान्पाण्डवान्पञ्च भूपतेः। ततोऽर्जुनस्य वैराटिः कथयामास विक्रमम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ nivedya tānpārthānpāṇḍavānpañca bhūpateḥ| tato'rjunasya vairāṭiḥ kathayāmāsa vikramam ||

Verse 23

अयं स द्विषतां मध्ये मृगाणामिव केसरी। अचरद्रथबृन्देषु निघ्नंस्तेषां परावरान् ।।

ayaṃ sa dviṣatāṃ madhye mṛgāṇāmiva kesarī| acaradrathabṛndeṣu nighnaṃsteṣāṃ parāvarān ||

Verse 24

अनेन विद्धा मातङ्गा महामेघोपमास्तदा। हिरण्यकक्ष्याः संग्रामे दन्ताभ्यामगमन्महीम्

anena viddhā mātaṅgā mahāmeghopamāstadā| hiraṇyakakṣyāḥ saṃgrāme dantābhyāmagamanmahīm

Verse 25

अनेन विजिता गावो निर्जिताः कुरवो युधि। अस्य शङ्खस्य शब्देन कर्णौ मे बधिरीकृतौ।।

anena vijitā gāvo nirjitāḥ kuravo yudhi| asya śaṅkhasya śabdena karṇau me badhirīkṛtau||

Verse 26

जायते रोमर्षो मे संस्मृत्यास्य धनुर्ध्वनिम्। ध्वजस्य वानरं भूतैराक्रोशन्तं सहानुगैः ।।

jāyate romarṣo me saṃsmṛtyāsya dhanurdhvanim| dhvajasya vānaraṃ bhūtairākrośantaṃ sahānugaiḥ ||

Verse 27

नाददानं शरान्घोरान्न मुञ्चन्तं शरोत्करान्। न कार्मुकं विकर्षन्तमेनं पश्यामि संयुगे ।।

nādadānaṃ śarānghorānna muñcantaṃ śarotkarān| na kārmukaṃ vikarṣantamenaṃ paśyāmi saṃyuge ||

Verse 28

एतद्धनुःप्रमुक्ताश्च शराः पुङ्खानुपुङ्खिनः । नालक्ष्येषु रणे पेतुर्नाराचा रक्तभोजनाः ।।

etaddhanuḥpramuktāśca śarāḥ puṅkhānupuṅkhinaḥ | nālakṣyeṣu raṇe peturnārācā raktabhojanāḥ ||

Verse 29

तीक्ष्णनाराचसंकृत्तशिरोबाहूरुवक्षसाम्। कलेबराणि दृश्यन्ते योधानां साश्वसादिनां ।।

tīkṣṇanārācasaṃkṛttaśirobāhūruvakṣasām| kalebarāṇi dṛśyante yodhānāṃ sāśvasādināṃ ||

Verse 30

अनेन तटिनी तत्र शोणिताम्बुप्रवाहिनी। प्रवर्तिता भीमरूपा यां स्मृत्वाऽद्यापि मे मनः। प्रकम्पते चण्डवायुकम्पिता कदली यथा ।।

anena taṭinī tatra śoṇitāmbupravāhinī| pravartitā bhīmarūpā yāṃ smṛtvā'dyāpi me manaḥ| prakampate caṇḍavāyukampitā kadalī yathā ||

Verse 31

अनेन राजन्वीरेण भीष्मद्रोणमुखा रथाः। दुर्योधनेन सहिता निर्जिता भीमकर्मणा ।।

anena rājanvīreṇa bhīṣmadroṇamukhā rathāḥ| duryodhanena sahitā nirjitā bhīmakarmaṇā ||

Verse 32

अयं भीतं द्रवन्तं मां देवपुत्रो न्यवारयत्। यस्य बाहुबलेनास्मि जीवन्प्रत्यागतः पुरम् ।।

ayaṃ bhītaṃ dravantaṃ māṃ devaputro nyavārayat| yasya bāhubalenāsmi jīvanpratyāgataḥ puram ||

Verse 33

वैशंपायन उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मात्स्यराजः प्रतापवान्। धनंजयं परिष्वज्य पाण्डवानथ सर्वशः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tasya tadvacanaṃ śrutvā mātsyarājaḥ pratāpavān| dhanaṃjayaṃ pariṣvajya pāṇḍavānatha sarvaśaḥ ||

Verse 34

धर्मराजं नमस्कृत्य राजा राज्येऽभिषेचितम्। नातृप्यद्दर्शने तेषां विराटो वाहिनीपतिः ।।

dharmarājaṃ namaskṛtya rājā rājye'bhiṣecitam| nātṛpyaddarśane teṣāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ ||

Verse 36

अविभक्तं भवद्भिर्मे न सन्देहो नराधिपाः ।।

avibhaktaṃ bhavadbhirme na sandeho narādhipāḥ ||