Adhyaya 74

Verse 1

कुरुविजयदिनात्परेद्युः प्रभाते युधिष्ठिरादिभी राजलक्षणधारणेन सिंहासनादिषूपवेशनम् ।। 1 ।। ततः सहोत्तरेण सभामागतवता विराटेन युधिष्ठिरंप्रति राजासनोपवेशनाक्षेपः ।। 2 ।। अर्जुनेन तंप्रति युधिष्ठिरस्य याथातथ्यकथनेन तदीयगुणानुवर्णनपूर्वकं तस्य राजासनारोहणार्हत्वप्रतिपादनम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। ततो द्वितीये दिवसे भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः। स्नाताः शुक्लाम्बरधराः सर्वे सुचरितव्रताः ।।

kuruvijayadinātparedyuḥ prabhāte yudhiṣṭhirādibhī rājalakṣaṇadhāraṇena siṃhāsanādiṣūpaveśanam || 1 || tataḥ sahottareṇa sabhāmāgatavatā virāṭena yudhiṣṭhiraṃprati rājāsanopaveśanākṣepaḥ || 2 || arjunena taṃprati yudhiṣṭhirasya yāthātathyakathanena tadīyaguṇānuvarṇanapūrvakaṃ tasya rājāsanārohaṇārhatvapratipādanam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tato dvitīye divase bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ| snātāḥ śuklāmbaradharāḥ sarve sucaritavratāḥ ||

Verse 2

युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य सर्वाभरणभूषिताः। अभिपन्ना महाभागा भ्राजमाना महारथाः ।।

yudhiṣṭhiraṃ puraskṛtya sarvābharaṇabhūṣitāḥ| abhipannā mahābhāgā bhrājamānā mahārathāḥ ||

Verse 3

विराटस्य सभां प्राप्य भूमिपालासनेषु ते । निषेदुः पावकप्रख्याः सत्रे धिष्ण्येष्विवाग्नयः ।।

virāṭasya sabhāṃ prāpya bhūmipālāsaneṣu te | niṣeduḥ pāvakaprakhyāḥ satre dhiṣṇyeṣvivāgnayaḥ ||

Verse 4

तेषु तत्रोपविष्टेषु विराटः पृथिवीपतिः। तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां प्रातःकृत्यं समाप्य च ।।

teṣu tatropaviṣṭeṣu virāṭaḥ pṛthivīpatiḥ| tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ prātaḥkṛtyaṃ samāpya ca ||

Verse 5

गोसुवर्णादिकं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि । आजगाम सभां राजा उत्तरेण सह प्रभो ।।

gosuvarṇādikaṃ dattvā brāhmaṇebhyo yathāvidhi | ājagāma sabhāṃ rājā uttareṇa saha prabho ||

Verse 6

स तान्दृष्ट्वा महासत्वाञ्ज्वलतः पावकानिव। राजवेषानुपादाय पार्थिवो विस्मितोऽभवत्।

sa tāndṛṣṭvā mahāsatvāñjvalataḥ pāvakāniva| rājaveṣānupādāya pārthivo vismito'bhavat|

Verse 7

किमिदं को विधिस्त्वेष भयार्त इव पार्थिवः। पुरुषप्रवरान्दृष्ट्वा विषादमगमन्नृपः ।।

kimidaṃ ko vidhistveṣa bhayārta iva pārthivaḥ| puruṣapravarāndṛṣṭvā viṣādamagamannṛpaḥ ||

Verse 8

अथ मात्स्योऽब्रवीत्कङ्खं देवराजमिव स्थितम् । मरुद्गणैरुपासीनं त्रिदशानामिवेश्वरम् ।।

atha mātsyo'bravītkaṅkhaṃ devarājamiva sthitam | marudgaṇairupāsīnaṃ tridaśānāmiveśvaram ||

Verse 9

स किलाक्षनिवापस्त्वं सभास्तारो मया कृतः। अथ राजासने कस्मादुपविष्टोऽस्यलंकृतः ।।

sa kilākṣanivāpastvaṃ sabhāstāro mayā kṛtaḥ| atha rājāsane kasmādupaviṣṭo'syalaṃkṛtaḥ ||

Verse 10

वैशंपायन उवाच। परिहासेच्छया राज्ञो विराटस्य निशम्य तत्। स्मयमानोऽब्रवीद्वाक्यमर्जुनः परवीरहा ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| parihāsecchayā rājño virāṭasya niśamya tat| smayamāno'bravīdvākyamarjunaḥ paravīrahā ||

Verse 11

इन्द्रस्यार्धासनं राजन्नयमारोढुमर्हति। ब्रह्मण्यः श्रुतवांस्त्यागी सर्वलोकाभिपूजितः ।।

indrasyārdhāsanaṃ rājannayamāroḍhumarhati| brahmaṇyaḥ śrutavāṃstyāgī sarvalokābhipūjitaḥ ||

Verse 12

एष विग्रहवान्धर्म एष वीर्यवतां वरः। एष बुद्ध्याधिको लोके तपसां च परायणम् ।।

eṣa vigrahavāndharma eṣa vīryavatāṃ varaḥ| eṣa buddhyādhiko loke tapasāṃ ca parāyaṇam ||

Verse 13

एषोऽस्त्रं विविधं वेत्ति त्रैलोक्ये सचराचरे। न चैवान्यः पुमान्वेत्ति न वेत्स्यति कदाचन ।।

eṣo'straṃ vividhaṃ vetti trailokye sacarācare| na caivānyaḥ pumānvetti na vetsyati kadācana ||

Verse 14

न देवा नासुराः केचिन्न मनुष्या न राक्षसाः। गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिन्नरमहोरगाः ।।

na devā nāsurāḥ kecinna manuṣyā na rākṣasāḥ| gandharvayakṣapravarāḥ sakinnaramahoragāḥ ||

Verse 15

दीर्घदर्शी महातेजाः पारैजानपदप्रियः। पाण्डवानामतिरथो यज्ञधर्मपरो वशी ।।

dīrghadarśī mahātejāḥ pāraijānapadapriyaḥ| pāṇḍavānāmatiratho yajñadharmaparo vaśī ||

Verse 16

महर्षिकल्पो राजर्षिः सर्वलोकेषु विश्रुतः । बलवान्धृतिमान्दक्षः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।।

maharṣikalpo rājarṣiḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ | balavāndhṛtimāndakṣaḥ satyavādī jitendriyaḥ ||

Verse 17

धनैश्च संचयैश्चैव शक्रवैश्रवणोपमः । यथा मनुर्महातेजा लोकानां परिरक्षिता । एवमेव महातेजाः प्रजानुग्रहकारकः ।।

dhanaiśca saṃcayaiścaiva śakravaiśravaṇopamaḥ | yathā manurmahātejā lokānāṃ parirakṣitā | evameva mahātejāḥ prajānugrahakārakaḥ ||

Verse 18

अयं कुरूणामृषभः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । यस्य कीर्तिः स्थिता लोके सूर्यस्येवोद्यतः प्रभा ।।

ayaṃ kurūṇāmṛṣabhaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ | yasya kīrtiḥ sthitā loke sūryasyevodyataḥ prabhā ||

Verse 19

संसरन्ति दिशः सर्वा यशसोस्य गभस्तयः । उदितस्येव सूर्यस्य तेजसोऽनुगभस्तयः ।।

saṃsaranti diśaḥ sarvā yaśasosya gabhastayaḥ | uditasyeva sūryasya tejaso'nugabhastayaḥ ||

Verse 20

एनं त्रिंशत्सहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम् । अन्वयुः पृष्ठतो राजन्यावदध्यावसत्कुरून् ।।

enaṃ triṃśatsahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām | anvayuḥ pṛṣṭhato rājanyāvadadhyāvasatkurūn ||

Verse 21

त्रिंशच्चैव सहस्राणि रथानां रथिनां वरम्। सदश्वैरुपसंपन्नाः पृष्ठतोऽनुययुस्तदा ।।

triṃśaccaiva sahasrāṇi rathānāṃ rathināṃ varam| sadaśvairupasaṃpannāḥ pṛṣṭhato'nuyayustadā ||

Verse 22

वाजिनां च शतं राजन्त्सहस्राण्ययुतानि च। इममष्टशतं सूताः सुमृष्टमणिकुण्डलाः। तुष्टुवुर्मागधैः सार्धं पुरा शक्रमिवर्षयः ।।

vājināṃ ca śataṃ rājantsahasrāṇyayutāni ca| imamaṣṭaśataṃ sūtāḥ sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ| tuṣṭuvurmāgadhaiḥ sārdhaṃ purā śakramivarṣayaḥ ||

Verse 23

इमं नित्यपुमातिष्ठन्कुरवः किंकरास्तदा। सर्वे च नृप राजानं धनेश्वरमिवामराः ।।

imaṃ nityapumātiṣṭhankuravaḥ kiṃkarāstadā| sarve ca nṛpa rājānaṃ dhaneśvaramivāmarāḥ ||

Verse 24

एष सर्वान्महीपालान्करमाहारयत्तदा। वैश्यानिव महाराज विवशान्स्ववशानपि ।।

eṣa sarvānmahīpālānkaramāhārayattadā| vaiśyāniva mahārāja vivaśānsvavaśānapi ||

Verse 25

अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातकानां महात्मनाम्। उपजीवन्ति राजानमेनं सुचरितव्रताः ।।

aṣṭāśītisahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām| upajīvanti rājānamenaṃ sucaritavratāḥ ||

Verse 26

एष वृद्धाननाथांश्च व्यङ्गान्पङ्गूश्चं वामनान् । पुत्रवत्पालयामास प्रजाधर्मेण चाभिभूः ।।

eṣa vṛddhānanāthāṃśca vyaṅgānpaṅgūścaṃ vāmanān | putravatpālayāmāsa prajādharmeṇa cābhibhūḥ ||

Verse 27

एष धर्मे दमे चैव दाने सत्ये रतः सदा। महाप्रसादो ब्रह्मण्यः सत्यवादी च पार्थिवः ।।

eṣa dharme dame caiva dāne satye rataḥ sadā| mahāprasādo brahmaṇyaḥ satyavādī ca pārthivaḥ ||

Verse 28

श्रीमत्संपत्प्रभावेन तप्यते यस्य कौरवः । रगणः सह कर्णेन सौबलेन च वीर्यवान् ।।

śrīmatsaṃpatprabhāvena tapyate yasya kauravaḥ | ragaṇaḥ saha karṇena saubalena ca vīryavān ||

Verse 29

गुणा न शक्याः संख्यातुमेतस्यैव नरेश्वर। एष धर्मपरो नित्यमनृशंसः सुशीलवान् ।।

guṇā na śakyāḥ saṃkhyātumetasyaiva nareśvara| eṣa dharmaparo nityamanṛśaṃsaḥ suśīlavān ||

Verse 30

एवं युक्तो महाराजा पाण्डवः पुरुषर्षभः । कथं नार्हति राजार्हमासनं पृथिवीपतिः ।।

evaṃ yukto mahārājā pāṇḍavaḥ puruṣarṣabhaḥ | kathaṃ nārhati rājārhamāsanaṃ pṛthivīpatiḥ ||