Adhyaya 73

Verse 1

भीमार्जुनादिभी रात्रौ युधिष्ठिरसमीपगमनम् ।। 1 ।। युधिष्ठिरेण सहर्षं स्वानभिभाषणे अर्जुनेन भीमंप्रति तत्कारणप्रश्नः ।। 2 ।। युधिष्ठिरेण तं प्रति विराटेनाक्षताडनस्य तत्कारणत्वकथनम् ।। 3 ।। भीमादिभिः क्रोधाद्विराटवधाध्यवसाये युधिष्ठिरेण हेतुकथनेन तत्प्रतिषेधनम् ।। 4 ।। वैशंपायन उवाच। प्रदाय वस्त्राणि किरीटमाली विराटगेहे मुदितः सखीभ्यः । कृत्वा महर्तर्म तदाऽऽजिमध्ये दिदृक्षया सोऽभिजगाम पार्थम् ।।

bhīmārjunādibhī rātrau yudhiṣṭhirasamīpagamanam || 1 || yudhiṣṭhireṇa saharṣaṃ svānabhibhāṣaṇe arjunena bhīmaṃprati tatkāraṇapraśnaḥ || 2 || yudhiṣṭhireṇa taṃ prati virāṭenākṣatāḍanasya tatkāraṇatvakathanam || 3 || bhīmādibhiḥ krodhādvirāṭavadhādhyavasāye yudhiṣṭhireṇa hetukathanena tatpratiṣedhanam || 4 || vaiśaṃpāyana uvāca| pradāya vastrāṇi kirīṭamālī virāṭagehe muditaḥ sakhībhyaḥ | kṛtvā mahartarma tadā''jimadhye didṛkṣayā so'bhijagāma pārtham ||

Verse 2

तं प्रेक्षमाणस्त्वथ धर्मराजं पप्रच्छ पार्थोऽथ स भीमसेनम्। किं धर्मराजो हि यथापुरं मां मुखं प्रतिच्छाद्य न चाह किंचित् ।।

taṃ prekṣamāṇastvatha dharmarājaṃ papraccha pārtho'tha sa bhīmasenam| kiṃ dharmarājo hi yathāpuraṃ māṃ mukhaṃ praticchādya na cāha kiṃcit ||

Verse 3

तमेवमुक्त्वा परिशङ्कमानं दृष्ट्वाऽर्जुनं भीमसेनं च राजा। तदाऽब्रवीत्तावभिवीक्ष्य राज- न्युधिष्ठिरस्तत्परिमृज्य रक्तम् ।।

tamevamuktvā pariśaṅkamānaṃ dṛṣṭvā'rjunaṃ bhīmasenaṃ ca rājā| tadā'bravīttāvabhivīkṣya rāja- nyudhiṣṭhirastatparimṛjya raktam ||

Verse 4

मन्युं नियच्छन्नुपविष्ट आसम् ।।

manyuṃ niyacchannupaviṣṭa āsam ||

Verse 5

शुभार्ह राष्ट्रं न खिलीकृतं भवे- द्वयं तु यस्मिन्सुखिनोऽभवाम। क्रुद्धे तु वीरे त्वयि चाप्रतीते राजा विराटो न लभेत शर्म ।।

śubhārha rāṣṭraṃ na khilīkṛtaṃ bhave- dvayaṃ tu yasminsukhino'bhavāma| kruddhe tu vīre tvayi cāpratīte rājā virāṭo na labheta śarma ||

Verse 6

अजानता तेन च शौर्यमाजौ छन्नस्य सत्रेण बलं च पार्थ। इदं विराटेन मयि प्रयुक्तं त्वां वीक्षमाणो न गतोस्मि हर्षम् ।।

ajānatā tena ca śauryamājau channasya satreṇa balaṃ ca pārtha| idaṃ virāṭena mayi prayuktaṃ tvāṃ vīkṣamāṇo na gatosmi harṣam ||

Verse 7

वैशंपायन उवाच तेनाप्रमेयेन महाबलेन तस्मिंस्तथोक्ते शममास्थितेन। तं भीमसेनो बलवानमर्षी धनंजयं क्रुद्धमुवाच वाक्यम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca tenāprameyena mahābalena tasmiṃstathokte śamamāsthitena| taṃ bhīmaseno balavānamarṣī dhanaṃjayaṃ kruddhamuvāca vākyam ||

Verse 8

न पार्थ नित्यं क्षमकालमाह बृहस्पतिर्ज्ञानवतां वरिष्ठः । क्षमीह सर्वैः परिभूयतेसौ यथा भुडङ्गो विषवीर्यहीनः ।।

na pārtha nityaṃ kṣamakālamāha bṛhaspatirjñānavatāṃ variṣṭhaḥ | kṣamīha sarvaiḥ paribhūyatesau yathā bhuḍaṅgo viṣavīryahīnaḥ ||

Verse 9

विराटमद्यैव निहत्य शीघ्रं सपुत्रपौत्रं सकुलं ससैन्यम्। योक्ष्यामहे धर्मसुतं च राज्ये अद्यैव शीघ्रं त्वरिरेष मात्स्यः ।।

virāṭamadyaiva nihatya śīghraṃ saputrapautraṃ sakulaṃ sasainyam| yokṣyāmahe dharmasutaṃ ca rājye adyaiva śīghraṃ tvarireṣa mātsyaḥ ||

Verse 10

अनेन पाञ्चालसुताऽथ कृष्णा उपेक्षिता कीचकेनाभियुक्ता। तस्मादयं नार्हति राजशब्दं राजा भव त्वं नृप पार्थवीर्यात्।।

anena pāñcālasutā'tha kṛṣṇā upekṣitā kīcakenābhiyuktā| tasmādayaṃ nārhati rājaśabdaṃ rājā bhava tvaṃ nṛpa pārthavīryāt||

Verse 11

राजा कुरूणां च युधिष्ठिरोऽयं मात्स्येषु राजा भवतु प्रवीरः तं मात्स्यदेहं शतधा भिनद्मि पूर्णोदकं कुम्भमिवाश्मनीह ।।

rājā kurūṇāṃ ca yudhiṣṭhiro'yaṃ mātsyeṣu rājā bhavatu pravīraḥ taṃ mātsyadehaṃ śatadhā bhinadmi pūrṇodakaṃ kumbhamivāśmanīha ||

Verse 12

अर्जुन उवाच। भवतः क्षमया राजन्त्सर्वे दोषाश्च नोऽभवन्। तं मात्स्यं सबलं हत्वा सपुत्रज्ञातिबान्धवम्। पश्चाच्चैव कुरून्सर्वान्हनिष्यामि न संशयः ।।

arjuna uvāca| bhavataḥ kṣamayā rājantsarve doṣāśca no'bhavan| taṃ mātsyaṃ sabalaṃ hatvā saputrajñātibāndhavam| paścāccaiva kurūnsarvānhaniṣyāmi na saṃśayaḥ ||

Verse 13

भीमसेनश्च ये चान्ये तथैवेति तमब्रुवन् ।।

bhīmasenaśca ye cānye tathaiveti tamabruvan ||

Verse 14

तमब्रवीद्धर्मसुतो महात्मा क्षमी वदान्यः कुपितं च भीमम्। न प्रत्युपस्थास्यति चेत्सदारः प्रसादने सम्यगथास्तु वध्यः ।।

tamabravīddharmasuto mahātmā kṣamī vadānyaḥ kupitaṃ ca bhīmam| na pratyupasthāsyati cetsadāraḥ prasādane samyagathāstu vadhyaḥ ||

Verse 15

न हन्तव्यो दुरात्माऽयं विराटश्चापि तेऽर्जुन ।।

na hantavyo durātmā'yaṃ virāṭaścāpi te'rjuna ||

Verse 16

श्वः प्रभाते प्रवेक्ष्यामः सभां सिंहासनेष्वपि। राजवेषेण संयुक्ताः स्थानमस्व स्वलंकृताः ।।

śvaḥ prabhāte pravekṣyāmaḥ sabhāṃ siṃhāsaneṣvapi| rājaveṣeṇa saṃyuktāḥ sthānamasva svalaṃkṛtāḥ ||

Verse 17

विराटो यदि तत्रस्थान्राजालङ्कारशोभितान्। राजलक्षणसंपन्नान्यदि तत्र न मंस्यते। पश्चाद्धन्यामहे पार्थ विराटं सहबान्धवम् ।।

virāṭo yadi tatrasthānrājālaṅkāraśobhitān| rājalakṣaṇasaṃpannānyadi tatra na maṃsyate| paścāddhanyāmahe pārtha virāṭaṃ sahabāndhavam ||

Verse 18

इतिकर्तव्यतां सर्वे मन्त्रयित्वा तु पाण्डवाः। न्यवसंश्चैव तां रात्रिं धर्मज्ञा धर्मवत्सलाः ।।

itikartavyatāṃ sarve mantrayitvā tu pāṇḍavāḥ| nyavasaṃścaiva tāṃ rātriṃ dharmajñā dharmavatsalāḥ ||

Verse 19

सहपुत्रेण मात्स्यः स संप्रहृष्टो नराधिपः । तां रात्रिमवसत्प्रीतः संप्रहृष्टेन चेतसा ।।

sahaputreṇa mātsyaḥ sa saṃprahṛṣṭo narādhipaḥ | tāṃ rātrimavasatprītaḥ saṃprahṛṣṭena cetasā ||