Adhyaya 72

Verse 1

उत्तरेण राजाभ्यनुज्ञयाऽन्तःपुरमेत्य तदभिवादनम् ।। 1 ।। युधिष्ठिरघ्रणावलोकनभीतोत्तरचोदनया विराटेन युधिष्ठिरक्षमापनम् ।। 2 ।। ततोऽर्जुनस्यान्तःप्रवेशः ।। 3 ।। उत्तरस्यैव जेतृत्वभ्रमहृष्टेन विराटेन तत्प्रशंसनम् ।। 4 ।। तेन तंतपि कस्यचिद्देवपुत्रस्यैव जेतृत्वकथनम् ।। 5 ।। ततोऽर्जुनेनोत्तराप्रभृतिभ्यः कुरुवस्त्रप्रदानम् ।। 6 ।। वैशंपायन उवाच। सभाज्यमानः पौरैश्च स्त्रीभिर्जानपदैरपि। आसाद्यान्तःपुरद्वारं पित्रे संप्रत्यवेदयत् ।।

uttareṇa rājābhyanujñayā'ntaḥpurametya tadabhivādanam || 1 || yudhiṣṭhiraghraṇāvalokanabhītottaracodanayā virāṭena yudhiṣṭhirakṣamāpanam || 2 || tato'rjunasyāntaḥpraveśaḥ || 3 || uttarasyaiva jetṛtvabhramahṛṣṭena virāṭena tatpraśaṃsanam || 4 || tena taṃtapi kasyaciddevaputrasyaiva jetṛtvakathanam || 5 || tato'rjunenottarāprabhṛtibhyaḥ kuruvastrapradānam || 6 || vaiśaṃpāyana uvāca| sabhājyamānaḥ pauraiśca strībhirjānapadairapi| āsādyāntaḥpuradvāraṃ pitre saṃpratyavedayat ||

Verse 2

ततो द्वाःस्थः समासाद्य प्रणिपत्य कृताञ्जलिः । वर्धयित्वा जयाशीर्भिरिदं वचनमब्रवीत्।।

tato dvāḥsthaḥ samāsādya praṇipatya kṛtāñjaliḥ | vardhayitvā jayāśīrbhiridaṃ vacanamabravīt||

Verse 3

राजन्पृथुयशस्तुभ्यं जित्वा शत्रून्समागतः। उत्तरः सह सूतेन द्वारि तिष्ठति वारितः ।।

rājanpṛthuyaśastubhyaṃ jitvā śatrūnsamāgataḥ| uttaraḥ saha sūtena dvāri tiṣṭhati vāritaḥ ||

Verse 4

कुमारो योधमुख्यैस्च गणिकाभिस्च संवृतः । पौरजानपदैर्युक्तः पूज्यमानो जयाशिषाः ।।

kumāro yodhamukhyaisca gaṇikābhisca saṃvṛtaḥ | paurajānapadairyuktaḥ pūjyamāno jayāśiṣāḥ ||

Verse 5

ततो हृष्टो महीपालः क्षत्तारमिदमब्रवीत् । प्रवेशयोभौ तौ तूर्णं दर्शनेप्सुरहं तयोः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि द्विसप्ततितमोऽध्यायः ।।

tato hṛṣṭo mahīpālaḥ kṣattāramidamabravīt | praveśayobhau tau tūrṇaṃ darśanepsurahaṃ tayoḥ || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi gograhaṇaparvaṇi dvisaptatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 6

क्षत्तारं कुरुराजस्तु शनैः कर्ण उपाजपत्। उत्तरः प्रविशत्वेको न प्रवेश्या बृहन्नलाः।। क्षत्तारं सारथिम् ।। 5 ।

kṣattāraṃ kururājastu śanaiḥ karṇa upājapat| uttaraḥ praviśatveko na praveśyā bṛhannalāḥ|| kṣattāraṃ sārathim || 5 |

Verse 7

तस्य हि महाबाहोर्व्रतं नित्यं महात्मनः। यो ममाङ्गे व्रणं कुर्याच्छोणितं वा प्रदर्शयेत्। अन्यत्र संग्रामगतान्न स जीवेत्कथंचन ।। कर्ण उपाजपत् कर्णे इति च्छेदः ।। 6 ।।

tasya hi mahābāhorvrataṃ nityaṃ mahātmanaḥ| yo mamāṅge vraṇaṃ kuryācchoṇitaṃ vā pradarśayet| anyatra saṃgrāmagatānna sa jīvetkathaṃcana || karṇa upājapat karṇe iti cchedaḥ || 6 ||

Verse 8

व्यक्तं भृसं सुसंक्रुद्धो मां दृष्ट्वैव सशोणितम्। विराटमिह सामात्यं हन्यात्सबलावाहनम् ।।

vyaktaṃ bhṛsaṃ susaṃkruddho māṃ dṛṣṭvaiva saśoṇitam| virāṭamiha sāmātyaṃ hanyātsabalāvāhanam ||

Verse 9

इन्द्रं वापि कुबेरं वा यमं वा वरुणं तथा। मम शोणितकर्तारं मृद्गीयात्किं पुनर्नरम् ।।

indraṃ vāpi kuberaṃ vā yamaṃ vā varuṇaṃ tathā| mama śoṇitakartāraṃ mṛdgīyātkiṃ punarnaram ||

Verse 10

क्षणमात्रं तु तत्रैव द्वारि तिष्ठतु वीर्यवान् । इति प्रोवाच धर्मात्मा युधिष्ठिर उदारधीः ।।

kṣaṇamātraṃ tu tatraiva dvāri tiṣṭhatu vīryavān | iti provāca dharmātmā yudhiṣṭhira udāradhīḥ ||

Verse 11

इत्युक्त्वा क्षमया युक्तो धर्मराजो घृणान्वितः। सभायां सह मात्स्येन तूष्णीमुपविवेश ह ।।

ityuktvā kṣamayā yukto dharmarājo ghṛṇānvitaḥ| sabhāyāṃ saha mātsyena tūṣṇīmupaviveśa ha ||

Verse 12

ततो राजसुतो ज्येष्ठः प्राविशत्पृथिवींजयः। ववन्दे स पितुः पादौ कङ्कं चाप्युपतिष्ठत ।।

tato rājasuto jyeṣṭhaḥ prāviśatpṛthivīṃjayaḥ| vavande sa pituḥ pādau kaṅkaṃ cāpyupatiṣṭhata ||

Verse 13

पश्यन्युधिष्ठिरं दृष्ट्या वक्रया चरणौ पितुः। अभिवाद्य ततो दृष्ट्वा कङ्कस्य रुधिरप्लुतम् । हृदयेऽदह्यत तदा मृत्युग्रस्त इवोत्तरः ।। ममाङ्ग इति मम युधिष्ठिरस्य । संग्रामाय गतात् गमनात्।। 7 ।।

paśyanyudhiṣṭhiraṃ dṛṣṭyā vakrayā caraṇau pituḥ| abhivādya tato dṛṣṭvā kaṅkasya rudhiraplutam | hṛdaye'dahyata tadā mṛtyugrasta ivottaraḥ || mamāṅga iti mama yudhiṣṭhirasya | saṃgrāmāya gatāt gamanāt|| 7 ||

Verse 14

ततो रुधिरसिक्ताङ्गमनेकाग्रमनागसम्। भूमावेकान्त आसीनं सैरन्ध्र्या समुपासितम्। ततः पप्रच्छ राजानं त्वरमाण इवोत्तरः ।। रुधिरप्लुतं रुधिरत्रावम् ।। 13 ।।

tato rudhirasiktāṅgamanekāgramanāgasam| bhūmāvekānta āsīnaṃ sairandhryā samupāsitam| tataḥ papraccha rājānaṃ tvaramāṇa ivottaraḥ || rudhiraplutaṃ rudhiratrāvam || 13 ||

Verse 15

केनायं ताडितः कङ्कः केन पापमिदं कृतम्। को वा जिगमिषुर्मृत्युं केन स्पृष्टः पदोरगः ।।

kenāyaṃ tāḍitaḥ kaṅkaḥ kena pāpamidaṃ kṛtam| ko vā jigamiṣurmṛtyuṃ kena spṛṣṭaḥ padoragaḥ ||

Verse 16

श्रोत्रियो ब्राह्मणश्रेष्ठ इन्द्रासनरतिक्षमः। पूजनीयोऽभिवाद्यश्च न प्रबाध्योऽयमीदृशः ।।

śrotriyo brāhmaṇaśreṣṭha indrāsanaratikṣamaḥ| pūjanīyo'bhivādyaśca na prabādhyo'yamīdṛśaḥ ||

Verse 17

वैशंपायन उवाच। स पुत्रस्य वचः श्रुत्वा विराटो राष्ट्रवर्धनः। प्रत्युवाचोत्तरं वाक्यं साध्वसाद्ध्वस्तमानसः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sa putrasya vacaḥ śrutvā virāṭo rāṣṭravardhanaḥ| pratyuvācottaraṃ vākyaṃ sādhvasāddhvastamānasaḥ ||

Verse 18

पुत्र ते विजयं श्रुत्वा प्रहृष्टोऽहं मुदा भृशम्। अक्षक्रीडनयाऽनेन कालक्षेपमकारिषम् ।।

putra te vijayaṃ śrutvā prahṛṣṭo'haṃ mudā bhṛśam| akṣakrīḍanayā'nena kālakṣepamakāriṣam ||

Verse 19

तत्राजयत्कुरून्सर्वानुत्तरो राष्ट्रवर्धनः। इत्युक्तं हि मया पुत्र नेति कङ्को बृहन्नला। अजयत्सा कुरून्सर्वानिति मामब्रवीन्मुहुः ।।

tatrājayatkurūnsarvānuttaro rāṣṭravardhanaḥ| ityuktaṃ hi mayā putra neti kaṅko bṛhannalā| ajayatsā kurūnsarvāniti māmabravīnmuhuḥ ||

Verse 20

प्रशंसिते मया पुत्र विजये तव विश्रुते। बृहन्नलाया विजयं कङ्कोऽस्तुवत वै रुषा ।।

praśaṃsite mayā putra vijaye tava viśrute| bṛhannalāyā vijayaṃ kaṅko'stuvata vai ruṣā ||

Verse 21

मया प्रशस्यमाने तु त्वयि पण्डं प्रशंसति। बृहन्नलाप्रशंसाभिरभ्यसूयमहं तदा। ताडितोऽयं मया पुत्र दुरात्मा शत्रुपक्षकृत् ।।

mayā praśasyamāne tu tvayi paṇḍaṃ praśaṃsati| bṛhannalāpraśaṃsābhirabhyasūyamahaṃ tadā| tāḍito'yaṃ mayā putra durātmā śatrupakṣakṛt ||

Verse 22

ताडितोऽयं यतिः कङ्क इत्युक्तं तद्वचोत्तरः। श्रुत्वा पितुर्भृशं क्रुद्धः पितरं वाक्यमब्रवीत् ।। अनेकाग्रं व्यग्रम् । युधिष्ठिरं दृष्ट्वा राजानं पप्रच्छेत्यन्वयः ।। 14 ।।

tāḍito'yaṃ yatiḥ kaṅka ityuktaṃ tadvacottaraḥ| śrutvā piturbhṛśaṃ kruddhaḥ pitaraṃ vākyamabravīt || anekāgraṃ vyagram | yudhiṣṭhiraṃ dṛṣṭvā rājānaṃ papracchetyanvayaḥ || 14 ||

Verse 23

अकार्यं ते कृतं राजन्क्षिप्रमेष प्रसाद्यताम्। मा त्वा ब्रह्मविषं घोरं समूलमुपनिर्दहेत् ।।

akāryaṃ te kṛtaṃ rājankṣiprameṣa prasādyatām| mā tvā brahmaviṣaṃ ghoraṃ samūlamupanirdahet ||

Verse 24

यावन्न क्षयमायाति कुलं सर्वमशेषनः। स्फीतं वृद्धं च मात्स्यानामयं तावत्प्रसाद्यताम् ।।

yāvanna kṣayamāyāti kulaṃ sarvamaśeṣanaḥ| sphītaṃ vṛddhaṃ ca mātsyānāmayaṃ tāvatprasādyatām ||

Verse 25

प्रणम्य पादयोरस्य दण्डवत्क्षितिमण्डले । प्रगृह्य पादौ पाणिभ्यामयं तावत्प्रसाद्यताम् ।।

praṇamya pādayorasya daṇḍavatkṣitimaṇḍale | pragṛhya pādau pāṇibhyāmayaṃ tāvatprasādyatām ||

Verse 26

दक्षेण पाणिना स्पृष्ट्वा शपे त्वां क्षपितं मया। इति यावद्वदेत्कङ् अयं तावत्प्रसाद्यताम् ।।

dakṣeṇa pāṇinā spṛṣṭvā śape tvāṃ kṣapitaṃ mayā| iti yāvadvadetkaṅ ayaṃ tāvatprasādyatām ||

Verse 27

स पुत्रस्य वचः श्रुत्वा विराटः साध्वसाकुलः। क्षमयामास कौन्तेयं छन्नं ब्राह्मणवर्चसा ।।

sa putrasya vacaḥ śrutvā virāṭaḥ sādhvasākulaḥ| kṣamayāmāsa kaunteyaṃ channaṃ brāhmaṇavarcasā ||

Verse 28

क्षमयन्तं तु राजानं पाण्डवः प्रत्यभाषत। चिरं क्षान्तं मया राजन्मन्युर्मम न विद्यते ।।

kṣamayantaṃ tu rājānaṃ pāṇḍavaḥ pratyabhāṣata| ciraṃ kṣāntaṃ mayā rājanmanyurmama na vidyate ||

Verse 29

यदि स्म तत्पतेद्भूमौ रुधिरं मम पार्थिव । सराष्ट्रस्त्वमिहोच्छेदमापद्येथा नरर्षभ ।।

yadi sma tatpatedbhūmau rudhiraṃ mama pārthiva | sarāṣṭrastvamihocchedamāpadyethā nararṣabha ||

Verse 30

न दूषयामि राजेन्द्र यस्तु हन्याददूषकम्। फलं तस्य महाराज क्षिप्रं दारुणमाप्नुयात् ।। तद्वचः इति च्छेदः संधिरार्षः ।। 22 ।।

na dūṣayāmi rājendra yastu hanyādadūṣakam| phalaṃ tasya mahārāja kṣipraṃ dāruṇamāpnuyāt || tadvacaḥ iti cchedaḥ saṃdhirārṣaḥ || 22 ||

Verse 31

वैशंपायन उवाच। शोणिते तु व्यतिक्रान्ते प्रविवेश बृहन्नला। अभिवाद्य महाराजं कङ्कं चाप्युपतिष्ठत ।। तस्येति। स इति शेषः। स हन्ता तस्य स्वकृतहननस्य ।। 30 ।

vaiśaṃpāyana uvāca| śoṇite tu vyatikrānte praviveśa bṛhannalā| abhivādya mahārājaṃ kaṅkaṃ cāpyupatiṣṭhata || tasyeti| sa iti śeṣaḥ| sa hantā tasya svakṛtahananasya || 30 |

Verse 32

क्षमयित्वा तु कौरव्यं रणादुत्तरमागतम् । परिष्वज्य दृढं राजा प्रवेश्य भवनोत्तमम्। प्रशशंस ततो मात्स्यः शृण्वतः सव्यसाचिनः ।।

kṣamayitvā tu kauravyaṃ raṇāduttaramāgatam | pariṣvajya dṛḍhaṃ rājā praveśya bhavanottamam| praśaśaṃsa tato mātsyaḥ śṛṇvataḥ savyasācinaḥ ||

Verse 33

विराट उवाच। त्वया दायादवानस्मि कैकेयीनन्दिवर्धन। त्वया मे सदृशः पुत्रो न भूतो न भविष्यति ।। उपतिष्ठत उपातिष्ठत असेवत ।। 31 ।।

virāṭa uvāca| tvayā dāyādavānasmi kaikeyīnandivardhana| tvayā me sadṛśaḥ putro na bhūto na bhaviṣyati || upatiṣṭhata upātiṣṭhata asevata || 31 ||

Verse 34

पदं पदसहस्रेण यश्चरन्नापराध्नुयात्। तेन कर्णेन ते तात कथमासीत्समागमः ।। दायादवान्पुत्रवान् ।। 33 ।

padaṃ padasahasreṇa yaścarannāparādhnuyāt| tena karṇena te tāta kathamāsītsamāgamaḥ || dāyādavānputravān || 33 |

Verse 35

रणे यं प्रेक्ष्य सीदन्ति हृतवीर्यपराक्रमाः। कृपेन तेन ते तात कथमासीत्समागमः ।।

raṇe yaṃ prekṣya sīdanti hṛtavīryaparākramāḥ| kṛpena tena te tāta kathamāsītsamāgamaḥ ||

Verse 36

यस्य तद्विश्रुतं लोके महद्वृत्तमनुत्तमम् । पितुः कृते कृतं घोरं ब्रह्मचर्यमनुत्तमम् ।।

yasya tadviśrutaṃ loke mahadvṛttamanuttamam | pituḥ kṛte kṛtaṃ ghoraṃ brahmacaryamanuttamam ||

Verse 37

योऽयोधीत्समरे रामं जामदग्न्यं प्रतापिनम्। भीष्मोसौ पुरुषव्याघ्र न च युद्धे पराजितः ।।

yo'yodhītsamare rāmaṃ jāmadagnyaṃ pratāpinam| bhīṣmosau puruṣavyāghra na ca yuddhe parājitaḥ ||

Verse 38

पराक्रमी च दुर्धर्षो विद्वाञ्शूरो जितेन्द्रियः। दृढवेधी क्षिप्रकारी विश्रुतः सर्वकर्मसु ।।

parākramī ca durdharṣo vidvāñśūro jitendriyaḥ| dṛḍhavedhī kṣiprakārī viśrutaḥ sarvakarmasu ||

Verse 39

तेन ते सह भीष्मेण कुरुवृद्धेन संयुगे । युद्धमासीत्कथं तात सर्वमेतद्ब्रवीहि मे ।।

tena te saha bhīṣmeṇa kuruvṛddhena saṃyuge | yuddhamāsītkathaṃ tāta sarvametadbravīhi me ||

Verse 40

पर्वतं यो विनिर्भिन्द्याद्राजपुत्रो वरेषुभिः। दुर्योधनेन ते तात कथमासीत्समागमः ।।

parvataṃ yo vinirbhindyādrājaputro vareṣubhiḥ| duryodhanena te tāta kathamāsītsamāgamaḥ ||

Verse 41

आचार्यो वृष्णिरीराणां पाञ्चालानां च यः प्रभुः। कुरूणां पाण्डवानां च सर्वक्षत्रस्य यो गुरुः ।।

ācāryo vṛṣṇirīrāṇāṃ pāñcālānāṃ ca yaḥ prabhuḥ| kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca sarvakṣatrasya yo guruḥ ||

Verse 42

सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठः सर्वलोकेषु विश्रुतः। तेन द्रोणेन ते तात कथमासीत्समागमः ।।

sarvaśastrabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ| tena droṇena te tāta kathamāsītsamāgamaḥ ||

Verse 43

आचार्यपुत्रो यः शूरो द्रोणादनवमो रणे। तेन वीरेण ते तात कथमासीत्समागमः ।।

ācāryaputro yaḥ śūro droṇādanavamo raṇe| tena vīreṇa te tāta kathamāsītsamāgamaḥ ||

Verse 44

सर्वे चैव महावीर्या धार्तराष्ट्रः महारथाः । तैस्तैर्वीरैश्च ते तात कथमासीत्समागमः ।।

sarve caiva mahāvīryā dhārtarāṣṭraḥ mahārathāḥ | taistairvīraiśca te tāta kathamāsītsamāgamaḥ ||

Verse 45

उत्तर उवाच। न मया निर्जिता गावो न मया कुरवो जिताः। कृतं च कर्म तत्सर्वं देवपुत्रेण केनचित् ।।

uttara uvāca| na mayā nirjitā gāvo na mayā kuravo jitāḥ| kṛtaṃ ca karma tatsarvaṃ devaputreṇa kenacit ||

Verse 46

स हि भीतं द्रवन्तं मां भीष्मद्रोणमुखान्कुरून्। दृष्ट्वा विषण्णं संग्रामे देवपुत्रो न्यवारयत् ।।

sa hi bhītaṃ dravantaṃ māṃ bhīṣmadroṇamukhānkurūn| dṛṣṭvā viṣaṇṇaṃ saṃgrāme devaputro nyavārayat ||

Verse 47

स हि तिष्ठन्रथोपस्थे वज्रपाणिनिभो युवा। तेन ते निर्जिता गावस्तेन ते कुरवो जिताः।। पदसहस्रेण लक्ष्यसहस्रार्थम् । हेत्वर्थे तृतीया। युगपत्सहस्रलक्ष्याणि वेद्धुमित्यर्थः। चरन् बाणैः । पदं एकमपि लक्ष्यं नापराध्नुयात् लक्ष्यात् च्युतसायको न भवेदित्यर्थः ।। 34 ।।

sa hi tiṣṭhanrathopasthe vajrapāṇinibho yuvā| tena te nirjitā gāvastena te kuravo jitāḥ|| padasahasreṇa lakṣyasahasrārtham | hetvarthe tṛtīyā| yugapatsahasralakṣyāṇi veddhumityarthaḥ| caran bāṇaiḥ | padaṃ ekamapi lakṣyaṃ nāparādhnuyāt lakṣyāt cyutasāyako na bhavedityarthaḥ || 34 ||

Verse 48

तस्य तत्कर्म वीरस्य न मया तात तत्कृतम् । स हि शारद्वतं द्रोणं द्रोणपुत्रं च वीर्यवान् ।ट सूतपुत्रं च भीष्मं च चकार विमुखाञ्शरैः ।।

tasya tatkarma vīrasya na mayā tāta tatkṛtam | sa hi śāradvataṃ droṇaṃ droṇaputraṃ ca vīryavān |ṭa sūtaputraṃ ca bhīṣmaṃ ca cakāra vimukhāñśaraiḥ ||

Verse 49

दुर्योदनं च समरे प्रभिन्नमिव कुञ्जरम्। प्रभग्नमब्रवीद्भीतं राजपुत्रं महाबलम् ।।

duryodanaṃ ca samare prabhinnamiva kuñjaram| prabhagnamabravīdbhītaṃ rājaputraṃ mahābalam ||

Verse 50

न हास्तिनपुरे त्राणं तव पश्यामि किंचन। न हास्तिनपुरे भोगा भोक्तुं शक्याः पलायता ।।

na hāstinapure trāṇaṃ tava paśyāmi kiṃcana| na hāstinapure bhogā bhoktuṃ śakyāḥ palāyatā ||

Verse 51

व्यायामेन परीप्सस्व जीवितं कौरवात्मज । न मोक्ष्यसे पलायंस्त्वं लोके युद्धमना भव। पृथिवीं भोक्ष्यसे जित्वा हतो वा स्वर्गमाप्स्यसि ।।

vyāyāmena parīpsasva jīvitaṃ kauravātmaja | na mokṣyase palāyaṃstvaṃ loke yuddhamanā bhava| pṛthivīṃ bhokṣyase jitvā hato vā svargamāpsyasi ||

Verse 52

स निवृत्तो नरव्याघ्रो मुञ्चन्वज्रनिभाञ्शरान्। सचिवैः संवृतो राजा भीष्मद्रोणकृपादिभिः । ततो मे रोमहर्षोऽभूदूरुस्तम्भश्च मेऽभवत् ।। तिष्ठन् अयुध्यतेति शेषः ।। 47 ।।

sa nivṛtto naravyāghro muñcanvajranibhāñśarān| sacivaiḥ saṃvṛto rājā bhīṣmadroṇakṛpādibhiḥ | tato me romaharṣo'bhūdūrustambhaśca me'bhavat || tiṣṭhan ayudhyateti śeṣaḥ || 47 ||

Verse 53

यदभूद्धनसंकाशमनीकं व्यधमच्छरैः। तत्प्रपुद्य रथानीकं सिंहदर्पसमो युवा। तान्कुरुन्द्रावयद्राजन्रणे नाग इव श्वसन् ।। स निवृत्तोऽभूदित्यन्वयः ।। 52 ।।

yadabhūddhanasaṃkāśamanīkaṃ vyadhamaccharaiḥ| tatprapudya rathānīkaṃ siṃhadarpasamo yuvā| tānkurundrāvayadrājanraṇe nāga iva śvasan || sa nivṛtto'bhūdityanvayaḥ || 52 ||

Verse 54

एकेन तेन शूरेण षड्रथाः परिनिर्जिताः । शार्दूलेनेव मत्तेन मृगास्तृणचरा यथा ।। सिंहेन दर्पे रामः । द्रावयत् .........।। 53 ।।

ekena tena śūreṇa ṣaḍrathāḥ parinirjitāḥ | śārdūleneva mattena mṛgāstṛṇacarā yathā || siṃhena darpe rāmaḥ | drāvayat .........|| 53 ||

Verse 55

हयानां च गजानां च शूराणां च धनुष्मताम्। निहतानि सहस्राणि भग्ना च कुरुवाहिनी ।।

hayānāṃ ca gajānāṃ ca śūrāṇāṃ ca dhanuṣmatām| nihatāni sahasrāṇi bhagnā ca kuruvāhinī ||

Verse 56

सूतपुत्रं शतैर्विद्ध्वा हयान्हत्वा महारथः । अस्त्रेण मोहयित्वा तं रक्तवस्त्रं समाददे ।।

sūtaputraṃ śatairviddhvā hayānhatvā mahārathaḥ | astreṇa mohayitvā taṃ raktavastraṃ samādade ||

Verse 57

चतुर्भिः पुनरानर्च्छद्भीष्मं शान्तनवं शरैः। स तं विद्ध्वा हयांश्चाशु नास्य वस्त्रं समाददे ।।

caturbhiḥ punarānarcchadbhīṣmaṃ śāntanavaṃ śaraiḥ| sa taṃ viddhvā hayāṃścāśu nāsya vastraṃ samādade ||

Verse 58

दुर्योधनं च बलवान्बाणैर्विव्याध सप्तभिः। तं स विद्ध्वा हयांश्चास्य पीतवस्त्रं समाददे ।।

duryodhanaṃ ca balavānbāṇairvivyādha saptabhiḥ| taṃ sa viddhvā hayāṃścāsya pītavastraṃ samādade ||

Verse 59

द्रोणं कृपं च बलवान्सोमदत्तं जयद्रथम्। भूरिश्रवसमिन्द्राभं शकुनिं च महारथम् ।।

droṇaṃ kṛpaṃ ca balavānsomadattaṃ jayadratham| bhūriśravasamindrābhaṃ śakuniṃ ca mahāratham ||

Verse 60

त्रिभिस्त्रिभिः स विद्ध्वा तु दुःशासनमुखानपि। विविधानि च वस्त्राणि महार्हाण्याजहार सः ।।

tribhistribhiḥ sa viddhvā tu duḥśāsanamukhānapi| vividhāni ca vastrāṇi mahārhāṇyājahāra saḥ ||

Verse 61

द्वाभ्यां शराभ्यां विद्ध्वाऽथ तथाऽऽचार्यसुतं रणे। चापं छित्त्वा विकर्णस्य नीले चादत्त वाससी ।।

dvābhyāṃ śarābhyāṃ viddhvā'tha tathā''cāryasutaṃ raṇe| cāpaṃ chittvā vikarṇasya nīle cādatta vāsasī ||

Verse 62

विराट उवाच। क्व स वीरो महाबाहुर्देवपुत्रो महायशाः। यो ममामोचयत्पुत्रं कुरुभिर्ग्रस्तमाहवे।।

virāṭa uvāca| kva sa vīro mahābāhurdevaputro mahāyaśāḥ| yo mamāmocayatputraṃ kurubhirgrastamāhave||

Verse 63

इच्छामि तममित्रघ्नं दुष्टुमर्चितुमेव च। येन मे त्वं च गावश्च मोक्षिता देवसूनुना ।।

icchāmi tamamitraghnaṃ duṣṭumarcitumeva ca| yena me tvaṃ ca gāvaśca mokṣitā devasūnunā ||

Verse 64

तस्मै दास्यामि तां पुत्रीं ग्रामांश्चैव तु हाटकान्। स्फुरितं कटिसूत्रं च स्त्रीसहस्रशतानि च ।।

tasmai dāsyāmi tāṃ putrīṃ grāmāṃścaiva tu hāṭakān| sphuritaṃ kaṭisūtraṃ ca strīsahasraśatāni ca ||

Verse 65

उत्तर उवाच। अन्तर्धानं गतस्तात देवपुत्रः प्रतापवान्। अद्य श्वो वा परश्वो वा मन्ये प्रादुर्भविष्यति ।।

uttara uvāca| antardhānaṃ gatastāta devaputraḥ pratāpavān| adya śvo vā paraśvo vā manye prādurbhaviṣyati ||

Verse 66

वैशंपायन उवाच। एवमाख्यायमानस्तु छन्नं सत्रेण पाण्डवम्। वसन्तं तं तु नाज्ञासीद्विराटः पार्थमर्जुनम् ।। तृणचरास्तृणभक्षकाः ।। 54 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamākhyāyamānastu channaṃ satreṇa pāṇḍavam| vasantaṃ taṃ tu nājñāsīdvirāṭaḥ pārthamarjunam || tṛṇacarāstṛṇabhakṣakāḥ || 54 ||

Verse 67

ततः पार्थोऽभ्यनुज्ञातो विराटेन महात्मना। सह पुत्रेण मात्स्यस्य मन्त्रयित्वा धनंजयः ।।

tataḥ pārtho'bhyanujñāto virāṭena mahātmanā| saha putreṇa mātsyasya mantrayitvā dhanaṃjayaḥ ||

Verse 68

इत्येवं ब्रूहि राजानं विराटं समुपस्थितम्। इत्युक्त्वा सहसा पार्थः प्रविश्यान्तःपुरं शुभम्। ददौ वस्त्राणि रन्तानि विराटदुहितुः स्वयम् ।। सत्रेण वेषान्तरेण ।। 66 ।।

ityevaṃ brūhi rājānaṃ virāṭaṃ samupasthitam| ityuktvā sahasā pārthaḥ praviśyāntaḥpuraṃ śubham| dadau vastrāṇi rantāni virāṭaduhituḥ svayam || satreṇa veṣāntareṇa || 66 ||

Verse 69

उत्तरा तु महार्हाणि वस्त्राण्याभरणानि च। प्रगृह्य तानि सर्वाणि प्रीता सानुचराऽभवत् ।।

uttarā tu mahārhāṇi vastrāṇyābharaṇāni ca| pragṛhya tāni sarvāṇi prītā sānucarā'bhavat ||