Adhyaya 71

Verse 1

अर्जुनकुरुयुद्धदिदृक्षया समागतैर्देवैरर्जुनं श्लाघमानैः सद्भिः पुनः स्वर्गंप्रति गमनम् ।। 1 ।। उत्तरेण सवादिन्नगोषं पौरैः प्रत्युद्गम्यमानेन स्वनगरप्रवेशनम् ।। 2 ।। जनमेजय उवाच। युद्धं तु मानुषं द्रष्टुमागतास्त्रिदशाः पुरा। किमकुर्वन्त ते पश्चात्कथयस्व ममानघ ।।

arjunakuruyuddhadidṛkṣayā samāgatairdevairarjunaṃ ślāghamānaiḥ sadbhiḥ punaḥ svargaṃprati gamanam || 1 || uttareṇa savādinnagoṣaṃ pauraiḥ pratyudgamyamānena svanagarapraveśanam || 2 || janamejaya uvāca| yuddhaṃ tu mānuṣaṃ draṣṭumāgatāstridaśāḥ purā| kimakurvanta te paścātkathayasva mamānagha ||

Verse 2

वैशंपायन उवाच। वासवप्रमुखाः सर्वे देवाः सर्षिपुरोगमाः। यक्षगन्धर्वसङ्घाश्च गणा अप्सरसां तथा ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| vāsavapramukhāḥ sarve devāḥ sarṣipurogamāḥ| yakṣagandharvasaṅghāśca gaṇā apsarasāṃ tathā ||

Verse 3

युद्धं तु मानुषं दृष्ट्वा कुरूणां फल्गुनस्य च। एकस्य च बहूनां च रौद्रमत्युग्रदर्शनम् ।।

yuddhaṃ tu mānuṣaṃ dṛṣṭvā kurūṇāṃ phalgunasya ca| ekasya ca bahūnāṃ ca raudramatyugradarśanam ||

Verse 4

अस्त्राणामथ दिव्यानां प्रयोगानथ संग्रहान्। लघु सुष्ठु च चित्रं च कृतीनां च प्रयत्नतः ।।

astrāṇāmatha divyānāṃ prayogānatha saṃgrahān| laghu suṣṭhu ca citraṃ ca kṛtīnāṃ ca prayatnataḥ ||

Verse 5

भीष्मं शारद्वतं द्रोणं कर्णं गाण्डीवधन्वना। जितानन्यान्भूमिपालान्दृष्ट्वा जग्मुर्दिवौकसः ।।

bhīṣmaṃ śāradvataṃ droṇaṃ karṇaṃ gāṇḍīvadhanvanā| jitānanyānbhūmipālāndṛṣṭvā jagmurdivaukasaḥ ||

Verse 6

सर्वे ते परितुष्टाश्च प्रशस्य च मुहुर्मुहुः। असङ्गतिना तेन विमानेनाशुगामिना। प्रतिजग्मुरसङ्गास्ते त्रिदिवं च दिवौकसः ।।

sarve te parituṣṭāśca praśasya ca muhurmuhuḥ| asaṅgatinā tena vimānenāśugāminā| pratijagmurasaṅgāste tridivaṃ ca divaukasaḥ ||

Verse 7

[*कुरवो निर्जिताः सर्वे भीष्मद्रोणकृपादयः। अजय्यास्त्रिदशैः सर्वैः सेन्द्रैः सर्वैः सुरासुरैः । पार्थेनैकेन संग्रामे विस्मयो नो महानहो ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि एकसप्ततितमोऽध्यायः ।।

[*kuravo nirjitāḥ sarve bhīṣmadroṇakṛpādayaḥ| ajayyāstridaśaiḥ sarvaiḥ sendraiḥ sarvaiḥ surāsuraiḥ | pārthenaikena saṃgrāme vismayo no mahānaho || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi gograhaṇaparvaṇi ekasaptatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 8

कस्मिन्मुहूर्ते संजातः कस्य धर्मस्य वा फलम् ।।

kasminmuhūrte saṃjātaḥ kasya dharmasya vā phalam ||

Verse 9

किमाश्चर्यं फल्गुनेऽस्मिन्यो रुद्रेण न्ययोधयत्। निवातकवचानाजौ यस्त्रिंशत्कोटिसंमितान् ।।

kimāścaryaṃ phalgune'sminyo rudreṇa nyayodhayat| nivātakavacānājau yastriṃśatkoṭisaṃmitān ||

Verse 10

तस्य चैतत्किमाश्चर्यं स्तुवन्त इति ते सुराः । जग्मुः सुरालयं हृष्टा विस्मयाविष्टचेतसः ।।]

tasya caitatkimāścaryaṃ stuvanta iti te surāḥ | jagmuḥ surālayaṃ hṛṣṭā vismayāviṣṭacetasaḥ ||]

Verse 11

कुरवोऽर्जुनबाणैश्च ताडिताः शरविक्षताः । कुरूनभिमुखां याताः समग्रबलवाहनाः ।।

kuravo'rjunabāṇaiśca tāḍitāḥ śaravikṣatāḥ | kurūnabhimukhāṃ yātāḥ samagrabalavāhanāḥ ||

Verse 12

विराटनगराच्चैव गजाश्वरथसंकुलाः । योधैः क्षत्रियदायादैर्बलवद्भिरधिष्ठिताः ।।

virāṭanagarāccaiva gajāśvarathasaṃkulāḥ | yodhaiḥ kṣatriyadāyādairbalavadbhiradhiṣṭhitāḥ ||

Verse 13

विराटप्रहिता सेना नगराच्छीघ्रयायिनी । उत्तरं सह सूतेन प्रत्ययात्तमरिन्दमम् ।।

virāṭaprahitā senā nagarācchīghrayāyinī | uttaraṃ saha sūtena pratyayāttamarindamam ||

Verse 14

तस्मिंस्तूर्यशताकीर्णे हस्त्यश्चरथसंकुले । प्रहर्षः स्त्रीकुमाराणां तुमुलः समपद्यत ।।

tasmiṃstūryaśatākīrṇe hastyaścarathasaṃkule | praharṣaḥ strīkumārāṇāṃ tumulaḥ samapadyata ||

Verse 15

अर्जुनस्तु ततो दृष्ट्वा सैन्यरेणुं समुत्थितम् । सैन्यध्वजं निशम्याथ वैराटिं समभाषत।।

arjunastu tato dṛṣṭvā sainyareṇuṃ samutthitam | sainyadhvajaṃ niśamyātha vairāṭiṃ samabhāṣata||

Verse 16

नगरे तुमुलः शब्दो रेणुश्चाक्रमते नभः। किंनु खल्वपयातास्ते कुरवो नगरं गताः ।।

nagare tumulaḥ śabdo reṇuścākramate nabhaḥ| kiṃnu khalvapayātāste kuravo nagaraṃ gatāḥ ||

Verse 17

ते चैव निर्जिताऽस्माभिर्महेष्वासाः सुतेजसः । आमुञ्च कवचं वीर चोदयस्व च वाजिनः । जवेनाभिप्रपद्यस्व विराटनगरं प्रति ।।

te caiva nirjitā'smābhirmaheṣvāsāḥ sutejasaḥ | āmuñca kavacaṃ vīra codayasva ca vājinaḥ | javenābhiprapadyasva virāṭanagaraṃ prati ||

Verse 18

न तावत्तलनिर्घोषं गाण्डीवस्य च निस्वनम् । ध्वजं वा दर्शयिष्यामि अथवा स्वजनो भवेत् ।।

na tāvattalanirghoṣaṃ gāṇḍīvasya ca nisvanam | dhvajaṃ vā darśayiṣyāmi athavā svajano bhavet ||

Verse 19

उत्तर उवाच। सेनाग्रमेतन्मात्स्यानां गणिकाश्च स्वलंकृताः। कन्या रथेषु दृश्यन्ते योधा विविधवाससः ।।

uttara uvāca| senāgrametanmātsyānāṃ gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥ| kanyā ratheṣu dṛśyante yodhā vividhavāsasaḥ ||

Verse 20

उत्तरामत्र पश्यामि सखीभिः परिवारिताम्। अनीकिन्यः प्रदृश्यन्ते हस्तिनोश्वाश्च वर्मिताः ।।

uttarāmatra paśyāmi sakhībhiḥ parivāritām| anīkinyaḥ pradṛśyante hastinośvāśca varmitāḥ ||

Verse 21

रथिनश्च पदाताश्च बहवो न च शस्त्रिणः। विराटवचनात्सर्वे संहृष्टाः प्रतिभान्ति मे। न च मेऽत्र प्रतीघातश्चित्तस्य स्वजने यथा ।।

rathinaśca padātāśca bahavo na ca śastriṇaḥ| virāṭavacanātsarve saṃhṛṣṭāḥ pratibhānti me| na ca me'tra pratīghātaścittasya svajane yathā ||

Verse 22

वैशंपायन उवाच। ततः शीघ्रं समासाद्य उत्तरं स्वजनो बहु। परस्परममित्रघ्नं सस्वजे तं समागतम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ śīghraṃ samāsādya uttaraṃ svajano bahu| parasparamamitraghnaṃ sasvaje taṃ samāgatam ||

Verse 23

जना ऊचुः। प्रीतिमान्पुरुषव्याघ्रो हर्षयुक्तः पुनः पुनः । दिष्ट्या जयसि भद्रं ते दिष्ट्या सूतो बृहन्नलाः। दिष्ट्या संग्राममागम्य भयं तव न किंचन ।।

janā ūcuḥ| prītimānpuruṣavyāghro harṣayuktaḥ punaḥ punaḥ | diṣṭyā jayasi bhadraṃ te diṣṭyā sūto bṛhannalāḥ| diṣṭyā saṃgrāmamāgamya bhayaṃ tava na kiṃcana ||

Verse 24

उत्तर उवाच। अजैषीदेष जाञ्जिष्णुः कुरूनेकरथो रणे। एतस्यक बाहुवीर्यं तद्येन गावो जिता मया। कुरवो निर्जिता यस्मात्सग्रामेऽमिततेजसः ।।

uttara uvāca| ajaiṣīdeṣa jāñjiṣṇuḥ kurūnekaratho raṇe| etasyaka bāhuvīryaṃ tadyena gāvo jitā mayā| kuravo nirjitā yasmātsagrāme'mitatejasaḥ ||

Verse 25

अकार्षीदेष तत्कर्म देवपुत्रोपमो युवा। एष तत्पुरुषव्याघ्रो विक्षोभ्य कुरुमण्डलम्। गावः प्रसह्य विजिता रणे मां चाभ्यपालयत् ।।

akārṣīdeṣa tatkarma devaputropamo yuvā| eṣa tatpuruṣavyāghro vikṣobhya kurumaṇḍalam| gāvaḥ prasahya vijitā raṇe māṃ cābhyapālayat ||

Verse 26

वैशंपायन उवाच। उत्तरस्य वचः श्रुत्वा शंसमानस्य चार्जुनम्। चोदिता राजपुत्रेण जयं मङ्गलवादिनः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| uttarasya vacaḥ śrutvā śaṃsamānasya cārjunam| coditā rājaputreṇa jayaṃ maṅgalavādinaḥ ||

Verse 27

ततो गन्धैश्च माल्यैश्च धूपैश्च वसुसंभृतैः । कन्याः पार्थममित्रघ्नं किरन्त्यः समपूजयन् ।।

tato gandhaiśca mālyaiśca dhūpaiśca vasusaṃbhṛtaiḥ | kanyāḥ pārthamamitraghnaṃ kirantyaḥ samapūjayan ||

Verse 28

आपूर्यमाणो माल्यैश्च गन्धैश्च विविधैः शुभैः । संपूज्यमानो लोकेन नगरद्वारमागमत् ।।

āpūryamāṇo mālyaiśca gandhaiśca vividhaiḥ śubhaiḥ | saṃpūjyamāno lokena nagaradvāramāgamat ||

Verse 29

भेर्यश्च तूर्याणि च वेणवश्च विचित्रवेषाः प्रमदाजनाश्च। पुरो विराटस्य महाबलस्य निष्क्रम्य भूमिंजयमभ्यनन्दनम् ।।

bheryaśca tūryāṇi ca veṇavaśca vicitraveṣāḥ pramadājanāśca| puro virāṭasya mahābalasya niṣkramya bhūmiṃjayamabhyanandanam ||

Verse 30

प्रशस्यमानस्तु जयेन तत्र पुत्रो विराटस्य न हृष्यति स्म। संभाष्यमाणस्तु जयेन तत्र सोऽन्तर्मनाः पाण्डवमीक्षमाणः ।।

praśasyamānastu jayena tatra putro virāṭasya na hṛṣyati sma| saṃbhāṣyamāṇastu jayena tatra so'ntarmanāḥ pāṇḍavamīkṣamāṇaḥ ||

Verse 31

पुत्र्यै विराटस्य ततो वराणि वस्त्राण्यदात्पाण्डुसुतः सखीभ्यः। सभाजयंश्चापि समागतास्ता दृष्ट्वा जयं तच्च बलं कुमार्यः ।।

putryai virāṭasya tato varāṇi vastrāṇyadātpāṇḍusutaḥ sakhībhyaḥ| sabhājayaṃścāpi samāgatāstā dṛṣṭvā jayaṃ tacca balaṃ kumāryaḥ ||