Adhyaya 70

Verse 1

उत्तरजयश्रवणहृष्टेन विराटेन युधिष्ठिरेण सह द्यूतदेवनम् ।। 1 ।। विराटेनोत्तरप्रशंसने कङ्केन बृहन्नलया कुरुपराजयकथनम् ।। 2 ।। ततो रुष्टेन विराटेन कङ्कस्य कर्णमूलेऽक्षेणाभिहननम् ।। 3 ।। सैरन्ध्र्या क्षतात्प्रस्रवतो रक्तस्य निजोत्तरीयेण ग्रहणम् ।। 4 ।। तथा विराटेन तद्ग्रहणकारणप्रश्ने तत्कथनम् ।। 5 ।। वैशंपायन उवाच । प्रस्थाप्य सेनां कन्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताः। मत्स्यराजो महाराजः प्रहृष्ट इदमब्रवीत् ।।

uttarajayaśravaṇahṛṣṭena virāṭena yudhiṣṭhireṇa saha dyūtadevanam || 1 || virāṭenottarapraśaṃsane kaṅkena bṛhannalayā kuruparājayakathanam || 2 || tato ruṣṭena virāṭena kaṅkasya karṇamūle'kṣeṇābhihananam || 3 || sairandhryā kṣatātprasravato raktasya nijottarīyeṇa grahaṇam || 4 || tathā virāṭena tadgrahaṇakāraṇapraśne tatkathanam || 5 || vaiśaṃpāyana uvāca | prasthāpya senāṃ kanyāśca gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥ| matsyarājo mahārājaḥ prahṛṣṭa idamabravīt ||

Verse 2

व्रिगर्ताः कुरवः सर्वे संग्रामे निर्जिता मया। प्रविश्यान्तःपुरं हृष्टा द्यूतं दीव्याम ब्राह्मण ।।

vrigartāḥ kuravaḥ sarve saṃgrāme nirjitā mayā| praviśyāntaḥpuraṃ hṛṣṭā dyūtaṃ dīvyāma brāhmaṇa ||

Verse 3

अक्षानाहर सैरन्ध्रि आसनं चोपकल्पय। आदाय व्यजनं त्वं च पार्श्वतोऽनन्तरा भव ।।

akṣānāhara sairandhri āsanaṃ copakalpaya| ādāya vyajanaṃ tvaṃ ca pārśvato'nantarā bhava ||

Verse 4

तं तथावादिनं दृष्ट्वा पाण्डवः प्रत्यभापत। न देवितव्यं हृष्टेन कितवेनेति नः श्रुतम् ।।

taṃ tathāvādinaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaḥ pratyabhāpata| na devitavyaṃ hṛṣṭena kitaveneti naḥ śrutam ||

Verse 5

न त्वामद्य मुदा युक्तमहं देवितुमुत्सहे । प्रियं तु ते चिकीर्पामि वर्ततां यदि रोचते। द्यूतं कर्तुं न वाञ्छामि नरेन्द्र जनसंसदि ।।

na tvāmadya mudā yuktamahaṃ devitumutsahe | priyaṃ tu te cikīrpāmi vartatāṃ yadi rocate| dyūtaṃ kartuṃ na vāñchāmi narendra janasaṃsadi ||

Verse 6

विराट उवाच। स्त्रियो गावो हिरण्यं च यच्चान्यद्वसु किंचन। न मे किंचित्त्वया कार्यमन्तरेणापि देवितम् ।।

virāṭa uvāca| striyo gāvo hiraṇyaṃ ca yaccānyadvasu kiṃcana| na me kiṃcittvayā kāryamantareṇāpi devitam ||

Verse 7

कङ्क उवाच। किं ते द्यूतेन राजेन्द्र बहुदोषेण मानद। देवने बहवो दोषास्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ।।

kaṅka uvāca| kiṃ te dyūtena rājendra bahudoṣeṇa mānada| devane bahavo doṣāstasmāttatparivarjayet ||

Verse 8

श्रुतो वा यदि वा दृष्टो धर्मराजो युधिष्ठिरः । स राज्यं धनमक्षय्यं पणमेकममन्यत ।।

śruto vā yadi vā dṛṣṭo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ | sa rājyaṃ dhanamakṣayyaṃ paṇamekamamanyata ||

Verse 9

कृष्णां च भार्यां दयितां भ्रातॄंश्च त्रिदशोपमान्। निःसंशयं स कितवः पश्चात्तप्यति पाण्डवः ।।

kṛṣṇāṃ ca bhāryāṃ dayitāṃ bhrātṝṃśca tridaśopamān| niḥsaṃśayaṃ sa kitavaḥ paścāttapyati pāṇḍavaḥ ||

Verse 10

विविधानां च रत्नानां धनानां च पराजये। अभीप्सितविनाशश्च वाक्पारुष्यमनन्तरम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि सप्ततितमोऽध्यायः ।।

vividhānāṃ ca ratnānāṃ dhanānāṃ ca parājaye| abhīpsitavināśaśca vākpāruṣyamanantaram || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi gograhaṇaparvaṇi saptatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 11

अविश्वास्यं बुधैर्नित्यमेकाह्ना द्रव्यनाशनम्। द्यूते हारितवान्सर्वं तस्माद्द्यूतं न रोचये ।।

aviśvāsyaṃ budhairnityamekāhnā dravyanāśanam| dyūte hāritavānsarvaṃ tasmāddyūtaṃ na rocaye ||

Verse 12

अथवा मन्यसे राजन्दीव्याव यदि रोचते। एवमाभाष्य वाक्यैस्तु क्रीडतस्तौ नरोत्तमौ ।।

athavā manyase rājandīvyāva yadi rocate| evamābhāṣya vākyaistu krīḍatastau narottamau ||

Verse 13

प्रवर्तमाने द्यूते तु मात्स्यः पाण्डवमब्रवीत् ।।

pravartamāne dyūte tu mātsyaḥ pāṇḍavamabravīt ||

Verse 14

पश्य पुत्रेण मे युद्धे तादृशाः कुरवो जिताः । कुरवोऽतिरथाः सर्वे देवैरपि सुदुर्जयाः ।।

paśya putreṇa me yuddhe tādṛśāḥ kuravo jitāḥ | kuravo'tirathāḥ sarve devairapi sudurjayāḥ ||

Verse 15

ततोऽब्रवीद्धर्मराजो द्यूते मात्स्यं युधिष्ठिरः। दिष्ट्या ते विजिता गावः कुरवश्च पराजिताः ।।

tato'bravīddharmarājo dyūte mātsyaṃ yudhiṣṭhiraḥ| diṣṭyā te vijitā gāvaḥ kuravaśca parājitāḥ ||

Verse 16

अत्यद्भुततमं मन्ये उत्तरश्चेत्कूरूञ्जयेत्। यन्ता बृहन्नला यस्य स कथंचिद्विजेष्यते ।।

atyadbhutatamaṃ manye uttaraścetkūrūñjayet| yantā bṛhannalā yasya sa kathaṃcidvijeṣyate ||

Verse 17

ततो विराटः क्षुभितो मन्युना च परिप्लुतः। उवाच वचनं क्रुद्धः परिव्राजमनन्तरम् ।।

tato virāṭaḥ kṣubhito manyunā ca pariplutaḥ| uvāca vacanaṃ kruddhaḥ parivrājamanantaram ||

Verse 18

तादृशेन तु योधेन महेष्वासेन धीमता। कुरवो निर्जिता युद्धे तत्र किं ब्राह्मणाद्भुतम् ।।

tādṛśena tu yodhena maheṣvāsena dhīmatā| kuravo nirjitā yuddhe tatra kiṃ brāhmaṇādbhutam ||

Verse 19

युधिष्ठिर उवाच। समं षण्डेन मे पुत्रं ब्रह्मबन्धो प्रशंससि। वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं मामवमन्यसे ।। धनानां च विना..... वाक्पारुष्यं चाभवदिति शेषपूरणेन योजना ।। 10 ।।

yudhiṣṭhira uvāca| samaṃ ṣaṇḍena me putraṃ brahmabandho praśaṃsasi| vācyāvācyaṃ na jānīṣe nūnaṃ māmavamanyase || dhanānāṃ ca vinā..... vākpāruṣyaṃ cābhavaditi śeṣapūraṇena yojanā || 10 ||

Verse 20

विराट उवाच। समं षण्डेन मे पुत्रं ब्रह्मबन्धो प्रशंससि। वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं मामवमन्यसे ।।

virāṭa uvāca| samaṃ ṣaṇḍena me putraṃ brahmabandho praśaṃsasi| vācyāvācyaṃ na jānīṣe nūnaṃ māmavamanyase ||

Verse 21

पुमांसो बहवो दृष्टाः सूताश्च बहवो मया। विक्रम्य यन्ता योद्धा च न मे दृष्टः कदाचन ।।

pumāṃso bahavo dṛṣṭāḥ sūtāśca bahavo mayā| vikramya yantā yoddhā ca na me dṛṣṭaḥ kadācana ||

Verse 22

विप्रियं न चरेद्राज्ञामनुकूलं प्रियं वदेत्। आचरन्विप्रियं राज्ञां न जातु सुखमेधते ।।

vipriyaṃ na caredrājñāmanukūlaṃ priyaṃ vadet| ācaranvipriyaṃ rājñāṃ na jātu sukhamedhate ||

Verse 23

वयस्यत्वात्तु ते सर्वमपराधमिमं क्षमे। नेदृशीं प्रवदर्वाचं यदि जीवितुमिच्छसि ।।

vayasyatvāttu te sarvamaparādhamimaṃ kṣame| nedṛśīṃ pravadarvācaṃ yadi jīvitumicchasi ||

Verse 24

वैशंपायन उवाच। ततोऽब्रवीत्पुनः कङ्कः प्रहस्य कुरुवर्धनः । बृहन्नलाया सजेन्द्र धुष्यतां नगरे जयः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato'bravītpunaḥ kaṅkaḥ prahasya kuruvardhanaḥ | bṛhannalāyā sajendra dhuṣyatāṃ nagare jayaḥ ||

Verse 25

उत्तरेण तु सारथ्यं कृतं नूनं भविष्यति। निमित्तं किंचिदुत्पन्नं तर्कश्चापि दृढो मम। यतो जानामि राजेन्द्र नान्यथा तद्भविष्यति ।।

uttareṇa tu sārathyaṃ kṛtaṃ nūnaṃ bhaviṣyati| nimittaṃ kiṃcidutpannaṃ tarkaścāpi dṛḍho mama| yato jānāmi rājendra nānyathā tadbhaviṣyati ||

Verse 26

कुरवोऽपि महावीर्या देवैरपि सुदुर्जयाः। ससोमवरुणादित्यैः सयक्षेशहुताशनैः ।।

kuravo'pi mahāvīryā devairapi sudurjayāḥ| sasomavaruṇādityaiḥ sayakṣeśahutāśanaiḥ ||

Verse 27

यत्र शान्तनवो भीष्मो द्रोणकर्णौ सुदुर्जयौ। अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तो जयद्रथः ।।

yatra śāntanavo bhīṣmo droṇakarṇau sudurjayau| aśvatthāmā vikarṇaśca somadatto jayadrathaḥ ||

Verse 28

भूरिश्रवाः शलो भूरिर्जलसन्धिश्च वीर्यवान्। दुर्योधनो दुष्प्रसहो दुःशासनविविंशती ।।

bhūriśravāḥ śalo bhūrirjalasandhiśca vīryavān| duryodhano duṣprasaho duḥśāsanaviviṃśatī ||

Verse 29

वृषसेनोऽश्ववेगश्च वायुवेगसुवर्चसौ । बाह्लीकः शूरसेनश्च युयुत्सुश्च परन्तपः ।।

vṛṣaseno'śvavegaśca vāyuvegasuvarcasau | bāhlīkaḥ śūrasenaśca yuyutsuśca parantapaḥ ||

Verse 30

सौबलः शकुनिश्चैव द्युमत्सेनश्च साल्वराट् । अन्ये च बहवः शूरा नानाजनपदेश्वराः ।।

saubalaḥ śakuniścaiva dyumatsenaśca sālvarāṭ | anye ca bahavaḥ śūrā nānājanapadeśvarāḥ ||

Verse 31

कृपेणाचार्यमुख्येन सहिताः कुरवो नृपाः। सञ्जकार्मुकनिस्त्रिंशा रथिनो रथयूथपाः। अन्ये चैव महावीर्या राजपुत्रा महारथाः ।।

kṛpeṇācāryamukhyena sahitāḥ kuravo nṛpāḥ| sañjakārmukanistriṃśā rathino rathayūthapāḥ| anye caiva mahāvīryā rājaputrā mahārathāḥ ||

Verse 32

मरुद्गणैः परिवृतः साक्षादपि पुरंदरः । तद्बलं न जयेत्क्रुद्धो भीष्मद्रोणादिभिर्वृतम् ।।

marudgaṇaiḥ parivṛtaḥ sākṣādapi puraṃdaraḥ | tadbalaṃ na jayetkruddho bhīṣmadroṇādibhirvṛtam ||

Verse 33

कस्तद्बृहन्नलादन्यो मनुष्यः प्रतियोत्स्यति। यस्य बाहुबले तुल्यो न भविष्यति कश्चन ।।

kastadbṛhannalādanyo manuṣyaḥ pratiyotsyati| yasya bāhubale tulyo na bhaviṣyati kaścana ||

Verse 34

अतीव समरं दृष्ट्वा हर्षो यस्याभिवर्धते। किमेवं पुरुषो लोको दिवि वा भुवि विद्यते ।।

atīva samaraṃ dṛṣṭvā harṣo yasyābhivardhate| kimevaṃ puruṣo loko divi vā bhuvi vidyate ||

Verse 35

वैशंपायन उवाच। तेन संक्षुभितो राजा दीर्यमाणेन चेतसा । अब्रवीद्वचनं क्रूरमजानन्वै युधिष्ठिरम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tena saṃkṣubhito rājā dīryamāṇena cetasā | abravīdvacanaṃ krūramajānanvai yudhiṣṭhiram||

Verse 36

कङ्ख मा ब्रूहि मे वाक्यं प्रतिकूलं द्विजोत्तम । बहुशः प्रतिषिद्धस्त्वं न च वाचं नियच्छसि ।।

kaṅkha mā brūhi me vākyaṃ pratikūlaṃ dvijottama | bahuśaḥ pratiṣiddhastvaṃ na ca vācaṃ niyacchasi ||

Verse 37

नियन्ता चेन्न विद्येत न कश्चिद्धर्ममाचरेत्। इति प्रक्षुभितो राजा सोऽक्षेणाभ्यहनद्भृशम् ।।

niyantā cenna vidyeta na kaściddharmamācaret| iti prakṣubhito rājā so'kṣeṇābhyahanadbhṛśam ||

Verse 38

तस्य तक्षकभोगाभं बाहुमुत्क्षिप्य दक्षिणम्। विराटः प्राहनत्क्रुद्धः कर्णमाश्रित्य दक्षिणम् ।।

tasya takṣakabhogābhaṃ bāhumutkṣipya dakṣiṇam| virāṭaḥ prāhanatkruddhaḥ karṇamāśritya dakṣiṇam ||

Verse 39

मुखे युधिष्ठिरं कोपान्मैवमित्यवभर्त्सयन्। बलवत्प्रतिविद्धस्य नस्तः शोणितमास्रवत् ।।

mukhe yudhiṣṭhiraṃ kopānmaivamityavabhartsayan| balavatpratividdhasya nastaḥ śoṇitamāsravat ||

Verse 40

अक्षेणाभिहतो राजा विराटेन युधिष्ठिरः । तूष्णीमासीन्महाबाहुः कृष्णां पश्यन्सुदुःखिताम् ।।

akṣeṇābhihato rājā virāṭena yudhiṣṭhiraḥ | tūṣṇīmāsīnmahābāhuḥ kṛṣṇāṃ paśyansuduḥkhitām ||

Verse 41

तस्य रक्तोत्पलनिभं शिरसः शोणितं तदा। प्रावर्तत महाबाहोरभिघातान्महात्मनः ।।

tasya raktotpalanibhaṃ śirasaḥ śoṇitaṃ tadā| prāvartata mahābāhorabhighātānmahātmanaḥ ||

Verse 42

तदप्राप्तं महीं पार्थः पाणिभ्यां समधारयत्। अवैक्षत च धर्मात्मा द्रौपदीं पार्श्वतः स्थिताम् ।।

tadaprāptaṃ mahīṃ pārthaḥ pāṇibhyāṃ samadhārayat| avaikṣata ca dharmātmā draupadīṃ pārśvataḥ sthitām ||

Verse 43

सा वेदनामभिज्ञाय भर्तुश्चित्तवशानुगा। सा विषण्णा च भीता च क्रुद्धा च द्रुपदात्मजा ।।

sā vedanāmabhijñāya bhartuścittavaśānugā| sā viṣaṇṇā ca bhītā ca kruddhā ca drupadātmajā ||

Verse 44

बाष्पं नियम्य कृच्छ्रेण भर्तुर्निःश्रेयसैषिणी । उत्तरीयेण सूक्ष्मेण तूर्णं जग्राह शोणितम् ।।

bāṣpaṃ niyamya kṛcchreṇa bharturniḥśreyasaiṣiṇī | uttarīyeṇa sūkṣmeṇa tūrṇaṃ jagrāha śoṇitam ||

Verse 45

निगृह्य रक्तं वस्त्रेण सैरन्ध्री दुःखमोहिता। सौवर्णं गृह्य भृङ्गारं शोणितं तदपामृजत् । युधिष्ठिरस्य राजेन्द्र द्रुपदेन्द्रसुता तदा ।।

nigṛhya raktaṃ vastreṇa sairandhrī duḥkhamohitā| sauvarṇaṃ gṛhya bhṛṅgāraṃ śoṇitaṃ tadapāmṛjat | yudhiṣṭhirasya rājendra drupadendrasutā tadā ||

Verse 46

विराट उवाच। सैरन्ध्रि किमिदं रक्तमुत्तरीयेण गृह्यते। कोत्र हेतुर्विशालाक्षि तन्मप्राचक्ष्व तत्वतः ।।

virāṭa uvāca| sairandhri kimidaṃ raktamuttarīyeṇa gṛhyate| kotra heturviśālākṣi tanmaprācakṣva tatvataḥ ||

Verse 47

सैरन्ध्र्युवाच। रक्तबिन्दनि यावन्ति कङ्कस्य धरणीतले। तावद्वर्षाणि राष्ट्रे ते अनावृष्टिर्भविष्यति।। किं किमपि ।। 19 ।।

sairandhryuvāca| raktabindani yāvanti kaṅkasya dharaṇītale| tāvadvarṣāṇi rāṣṭre te anāvṛṣṭirbhaviṣyati|| kiṃ kimapi || 19 ||

Verse 48

एतन्निमित्तं मात्स्येन्द्र कङ्कस्य रुधिरं मया। गृहीतमुत्तरीयेण विनाशो मा भवेत्तव ।। धरणीतले पतेयुरिति शेषः ।। 47 ।।

etannimittaṃ mātsyendra kaṅkasya rudhiraṃ mayā| gṛhītamuttarīyeṇa vināśo mā bhavettava || dharaṇītale pateyuriti śeṣaḥ || 47 ||

Verse 49

यतीशं यो विहन्येत तस्यायुर्विनशिष्यति। यो यतीशं नियम्येत सहस्रं यातना यमे ।।

yatīśaṃ yo vihanyeta tasyāyurvinaśiṣyati| yo yatīśaṃ niyamyeta sahasraṃ yātanā yame ||

Verse 50

यतौ रक्तं दर्शयति यावत्पांसुरगृह्यत। तावन्तः पितृलोकस्थाः पितरः प्रपतन्त्यधः ।। नियम्येत नियमयेत् तस्येति शेषः ।। 49 ।।

yatau raktaṃ darśayati yāvatpāṃsuragṛhyata| tāvantaḥ pitṛlokasthāḥ pitaraḥ prapatantyadhaḥ || niyamyeta niyamayet tasyeti śeṣaḥ || 49 ||

Verse 51

इति ज्ञात्वा विराटेन्द्र धृतं रक्तं च वाससा। मया तव हितार्थाय त्वयि प्रणयकारणात् ।। अगृह्यत गृह्येत रक्तेनेति ।। 50 ।।

iti jñātvā virāṭendra dhṛtaṃ raktaṃ ca vāsasā| mayā tava hitārthāya tvayi praṇayakāraṇāt || agṛhyata gṛhyeta rakteneti || 50 ||