Adhyaya 67

Verse 1

सोपहासमर्जुनसमाहूतेन दुर्योधनेन पुनः परावृत्याभियानम् ।। 1 ।। भीष्मादिभिस्तद्रक्षणाय परितोऽवस्थानम् ।। 2 ।। अर्जुनेन तैः सह चिरं प्रयुध्य पश्चात्संमोहनास्त्रप्रयोगः ।। 3 ।। उत्तरेणार्जुनचोदनयाऽस्त्रमोहितानां द्रोणादीनां वस्त्रापहरणम् ।। 4 ।। अर्जुनेन बाणैर्भीष्माद्यभिवादनम् ।। 5 ।। वैशंपायन उवाच । आहूयमानस्तु स तेन सङ्ख्ये महात्मना वै धृ निवर्तितश्चापि गिराङ्कुशेन गजो मदोन्मत्त इवाङ्कुशेन ।।

sopahāsamarjunasamāhūtena duryodhanena punaḥ parāvṛtyābhiyānam || 1 || bhīṣmādibhistadrakṣaṇāya parito'vasthānam || 2 || arjunena taiḥ saha ciraṃ prayudhya paścātsaṃmohanāstraprayogaḥ || 3 || uttareṇārjunacodanayā'stramohitānāṃ droṇādīnāṃ vastrāpaharaṇam || 4 || arjunena bāṇairbhīṣmādyabhivādanam || 5 || vaiśaṃpāyana uvāca | āhūyamānastu sa tena saṅkhye mahātmanā vai dhṛ nivartitaścāpi girāṅkuśena gajo madonmatta ivāṅkuśena ||

Verse 2

सोमृष्यमाणो वचसाऽभिमृष्टो महारथेनातिरथस्तरस्वी । ततः स पर्याववृते रथेन भोगी यथा पादतलाभिमृष्टः ।।

somṛṣyamāṇo vacasā'bhimṛṣṭo mahārathenātirathastarasvī | tataḥ sa paryāvavṛte rathena bhogī yathā pādatalābhimṛṣṭaḥ ||

Verse 3

ततो दुर्योधनः क्रुद्धो विक्षिपन्धनुरुत्तमम्। धृतिं कृत्वा सुविपुलां प्रत्युवाच पऩञ्जयम् ।।

tato duryodhanaḥ kruddho vikṣipandhanuruttamam| dhṛtiṃ kṛtvā suvipulāṃ pratyuvāca paṉañjayam ||

Verse 4

सोहमिन्द्रादभिक्रुद्धान्न बिभेमीह भारत । भुक्त्वा सुविपुलं राज्यं वित्तानि च सुखानि च। किमर्थं युद्धसमये पलापिष्ये नरोत्तम ।।

sohamindrādabhikruddhānna bibhemīha bhārata | bhuktvā suvipulaṃ rājyaṃ vittāni ca sukhāni ca| kimarthaṃ yuddhasamaye palāpiṣye narottama ||

Verse 5

एवमुक्त्वा महाराजः प्रत्ययुध्यत भारत। संन्यवर्तत शीघ्राश्वस्तोत्रार्दित इव द्विपः ।।

evamuktvā mahārājaḥ pratyayudhyata bhārata| saṃnyavartata śīghrāśvastotrārdita iva dvipaḥ ||

Verse 6

आक्रान्तभोगस्तेजस्वी धनुर्वक्र इवोरगः । रथं रथेन संगम्य योधयामास पाण्डवम् ।।

ākrāntabhogastejasvī dhanurvakra ivoragaḥ | rathaṃ rathena saṃgamya yodhayāmāsa pāṇḍavam ||

Verse 7

तं प्रेक्ष्य कर्णः परिवर्तमानं निवृत्य संस्तम्भितसर्वगात्रम् । दुर्योधनं दक्षिणतोऽन्वरक्षत्पार्थान्महाबाहुरधिज्यधन्वा ।।

taṃ prekṣya karṇaḥ parivartamānaṃ nivṛtya saṃstambhitasarvagātram | duryodhanaṃ dakṣiṇato'nvarakṣatpārthānmahābāhuradhijyadhanvā ||

Verse 8

गान्धारराजः शकुनिर्निवृत्य द्रौणिश्च सर्वास्त्रविदां वरिष्ठः । ररक्षतुः कौरवमभ्युपेत्य पार्थान्नृवीरौ युधि सव्यतश्च ।।

gāndhārarājaḥ śakunirnivṛtya drauṇiśca sarvāstravidāṃ variṣṭhaḥ | rarakṣatuḥ kauravamabhyupetya pārthānnṛvīrau yudhi savyataśca ||

Verse 9

भीष्मस्ततः शान्तनवो विवृत्य हिरण्यकक्ष्यांस्त्वरया तुरंगान्। दुर्योधनं पश्चिमतो ररक्ष पार्थान्महाबाहुरधिज्यधन्वा ।।

bhīṣmastataḥ śāntanavo vivṛtya hiraṇyakakṣyāṃstvarayā turaṃgān| duryodhanaṃ paścimato rarakṣa pārthānmahābāhuradhijyadhanvā ||

Verse 10

द्रोणः कृपश्चैव विविंशतिश्च दुःशासनश्चैव निवृत्य शीघ्रम्। सर्वे पुरस्तात्प्रणिधाय बाणान्दुर्योधनार्थं त्वरिताऽभ्युपेयुः ।।

droṇaḥ kṛpaścaiva viviṃśatiśca duḥśāsanaścaiva nivṛtya śīghram| sarve purastātpraṇidhāya bāṇānduryodhanārthaṃ tvaritā'bhyupeyuḥ ||

Verse 11

सर्वाण्यनीकानि निवर्तितानि संप्रेक्ष्य पूर्णौघनिभानि पार्थः । हंसो महामेघमिवापतन्तं धनञ्जयः प्रत्यपतत्तरस्वी ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि सप्तष्टितमोऽध्यायः ।।

sarvāṇyanīkāni nivartitāni saṃprekṣya pūrṇaughanibhāni pārthaḥ | haṃso mahāmeghamivāpatantaṃ dhanañjayaḥ pratyapatattarasvī || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi gograhaṇaparvaṇi saptaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 12

ते सर्वतः संपरिवार्य पार्थमस्त्राणि दिव्यानि समाददानाः । ववर्षुरभ्येत्य शरैः समग्रैर्मेघा यथा भूधरमम्बुवेगैः ।।

te sarvataḥ saṃparivārya pārthamastrāṇi divyāni samādadānāḥ | vavarṣurabhyetya śaraiḥ samagrairmeghā yathā bhūdharamambuvegaiḥ ||

Verse 13

ततोऽस्रमस्त्रेण निवार्य तेषां गाण्डीवधन्वा कुरुपुङ्गवानाम्। संमोहनं शत्रुसहोऽन्यदस्त्रं प्रादुश्चकारैन्द्रमवारणीयम् ।।

tato'sramastreṇa nivārya teṣāṃ gāṇḍīvadhanvā kurupuṅgavānām| saṃmohanaṃ śatrusaho'nyadastraṃ prāduścakāraindramavāraṇīyam ||

Verse 14

ततो दिशश्चानुदिशो निवार्य शरैः सुघोरैर्निशितैः सुपुङ्खैः। गाण्डीवशब्देन मनांसि तेषां महाबलं प्रवथयांचकार ।।

tato diśaścānudiśo nivārya śaraiḥ sughorairniśitaiḥ supuṅkhaiḥ| gāṇḍīvaśabdena manāṃsi teṣāṃ mahābalaṃ pravathayāṃcakāra ||

Verse 15

ततः पुनर्भीमरवं निगृह्य दोर्भ्यां महाशङ्खमुदारघोषम्। व्यनादयन्संप्रदिशो दिशः खं भुवं च पार्थो द्विषतां निहन्ता ।।

tataḥ punarbhīmaravaṃ nigṛhya dorbhyāṃ mahāśaṅkhamudāraghoṣam| vyanādayansaṃpradiśo diśaḥ khaṃ bhuvaṃ ca pārtho dviṣatāṃ nihantā ||

Verse 16

संमोहनास्त्रप्रभवैः शरौघैर्विनष्टदेहाश्च निपत्य योधाः । निःसत्ववेगाः कुरुराजसैन्याः कुडयोपमास्तस्थुरनीहमानाः ।। पूर्णौघनिभानि पूर्वनदीप्रवाहसदृशानि ।। 11 ।।

saṃmohanāstraprabhavaiḥ śaraughairvinaṣṭadehāśca nipatya yodhāḥ | niḥsatvavegāḥ kururājasainyāḥ kuḍayopamāstasthuranīhamānāḥ || pūrṇaughanibhāni pūrvanadīpravāhasadṛśāni || 11 ||

Verse 17

ते शङ्खनादेन कुरुप्रवीराः संमोहिताः पार्थसमीरितेन । उत्सृज्य चापानि दुरासदानि सर्वे तदा मोहपरा बभूवुः ।।

te śaṅkhanādena kurupravīrāḥ saṃmohitāḥ pārthasamīritena | utsṛjya cāpāni durāsadāni sarve tadā mohaparā babhūvuḥ ||

Verse 18

ततो विसंज्ञानि परेषु पार्थः संस्मृत्य संदेशमथोत्तरायाः । निर्याहि वाहादिति मात्स्यपुत्रमुवाच यावत्कुरवो विसंज्ञाः ।। अनीहमानाः अचेष्टमानाः ।। 16 ।।

tato visaṃjñāni pareṣu pārthaḥ saṃsmṛtya saṃdeśamathottarāyāḥ | niryāhi vāhāditi mātsyaputramuvāca yāvatkuravo visaṃjñāḥ || anīhamānāḥ aceṣṭamānāḥ || 16 ||

Verse 19

आचार्यशारद्वतयोः सुशुक्ले कर्णस्य पीतं रुचिरं च वस्त्रम्। द्रौणेश्च राज्ञश्च तथैव नीले वस्त्रे समादत्स्व नरप्रवीर ।। यावद्विसंज्ञास्तावन्निर्याहीत्यध्याहारेण योजना ।। 18 ।।

ācāryaśāradvatayoḥ suśukle karṇasya pītaṃ ruciraṃ ca vastram| drauṇeśca rājñaśca tathaiva nīle vastre samādatsva narapravīra || yāvadvisaṃjñāstāvanniryāhītyadhyāhāreṇa yojanā || 18 ||

Verse 20

भीष्मस्य संज्ञां तु तथैव मन्ये जानाति मेऽस्त्रप्रतिघातमेषः। एतस्य वाहान्कुरु सव्यतस्त्वमेवं प्रयातव्यममूढसंज्ञैः ।। आदस्त्व गृहाण ।। 19 ।।

bhīṣmasya saṃjñāṃ tu tathaiva manye jānāti me'strapratighātameṣaḥ| etasya vāhānkuru savyatastvamevaṃ prayātavyamamūḍhasaṃjñaiḥ || ādastva gṛhāṇa || 19 ||

Verse 21

रश्मीन्समुत्सृज्य ततो महात्मा रथादवप्लुत्य विराटपुत्रः । वस्त्राण्युपादाय महारथानां नानाविधान्यद्भुतवर्णकानि ।।

raśmīnsamutsṛjya tato mahātmā rathādavaplutya virāṭaputraḥ | vastrāṇyupādāya mahārathānāṃ nānāvidhānyadbhutavarṇakāni ||

Verse 22

महान्ति चीनांशुदुकूलकानि पट्टांशुकानि विविधानि मनोज्ञकानि । हारांश्च राज्ञां मणिभूषणानि सुवर्णनिष्काभरणानि मारिष ।।

mahānti cīnāṃśudukūlakāni paṭṭāṃśukāni vividhāni manojñakāni | hārāṃśca rājñāṃ maṇibhūṣaṇāni suvarṇaniṣkābharaṇāni māriṣa ||

Verse 23

माणिक्यबाह्वङ्गदकङ्कणानि अन्यानि राज्ञां मणिभूषणानि। वस्त्राण्युपादाय महारथानां तूर्णं पुनः खं रथमारुरोह ।।

māṇikyabāhvaṅgadakaṅkaṇāni anyāni rājñāṃ maṇibhūṣaṇāni| vastrāṇyupādāya mahārathānāṃ tūrṇaṃ punaḥ khaṃ rathamāruroha ||

Verse 24

राज्ञश्च सर्वान्कृतसंनिकाशान्संमोहनास्त्रेण विसंज्ञकल्पान् । नासाग्रविन्यस्तकराङ्गुलीकः पार्थो जहास स्मयमानचेताः ।।

rājñaśca sarvānkṛtasaṃnikāśānsaṃmohanāstreṇa visaṃjñakalpān | nāsāgravinyastakarāṅgulīkaḥ pārtho jahāsa smayamānacetāḥ ||

Verse 25

ततोऽन्वशात्तांश्चतुरः सदश्वान्पुत्रो विराटस्य हिरण्यकक्ष्यान् । ते तद्व्यतीयुर्द्विषतामनीकं श्वेता वहन्तोऽर्जुनमाजिमध्यात् ।। अमूढसंज्ञैः अस्माभिरिति शेषः । सव्यतस्त्वमेवं हि धममाहुर्जितस्येति धo पाठः ।। 20 ।।

tato'nvaśāttāṃścaturaḥ sadaśvānputro virāṭasya hiraṇyakakṣyān | te tadvyatīyurdviṣatāmanīkaṃ śvetā vahanto'rjunamājimadhyāt || amūḍhasaṃjñaiḥ asmābhiriti śeṣaḥ | savyatastvamevaṃ hi dhamamāhurjitasyeti dhao pāṭhaḥ || 20 ||

Verse 26

तथा प्रयान्तं पुरुषप्रवीरं भीष्मः शरैरभ्यहनत्तरस्वी। स चापि भीष्मस्य हयान्निहत्य विव्याध भीष्मं दशभिः पृषत्कैः ।।

tathā prayāntaṃ puruṣapravīraṃ bhīṣmaḥ śarairabhyahanattarasvī| sa cāpi bhīṣmasya hayānnihatya vivyādha bhīṣmaṃ daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ ||

Verse 27

ततोऽर्जुनो भीष्ममपास्य युद्धे विद्ध्वाऽस्य यन्तारमरिष्टधन्वा। तस्थौ विमुक्तो रथवृन्दमध्याद्राहुं विदार्येव सहस्ररश्मिः ।।

tato'rjuno bhīṣmamapāsya yuddhe viddhvā'sya yantāramariṣṭadhanvā| tasthau vimukto rathavṛndamadhyādrāhuṃ vidāryeva sahasraraśmiḥ ||

Verse 28

लब्ध्वा तु संज्ञां पुरुषप्रवीरः पार्थं निरीक्ष्याथ महेन्द्रकल्पम् । रणात्प्रमुक्तं पुरुषप्रवीरं स धार्तराष्ट्रस्त्वरितो बभाषे ।।

labdhvā tu saṃjñāṃ puruṣapravīraḥ pārthaṃ nirīkṣyātha mahendrakalpam | raṇātpramuktaṃ puruṣapravīraṃ sa dhārtarāṣṭrastvarito babhāṣe ||

Verse 29

अयं कथंचिद्भवतो विमुक्तस्तं वै प्रबध्नीत यथा न मुच्येत्। तमब्रवीच्छान्तनवः प्रहस्य क्व ते गता बुद्धिरभूत्क्क वीर्यम् ।।

ayaṃ kathaṃcidbhavato vimuktastaṃ vai prabadhnīta yathā na mucyet| tamabravīcchāntanavaḥ prahasya kva te gatā buddhirabhūtkka vīryam ||

Verse 30

शान्तिं परां प्राप्य यथा स्थितस्त्वमुत्सृज्य बाणांश्च धनुश्च चित्रम् । न त्वेव बीभत्सुरलं नृशंसं कर्तुं न पापेऽस्य मनो निविष्टम् ।।

śāntiṃ parāṃ prāpya yathā sthitastvamutsṛjya bāṇāṃśca dhanuśca citram | na tveva bībhatsuralaṃ nṛśaṃsaṃ kartuṃ na pāpe'sya mano niviṣṭam ||

Verse 31

जह्यान्न धर्मं त्रिदिवस्य हेतोः सर्वे तु तस्मान्न हता रणेऽस्मिन्। क्षिप्रं कुरून्याहि कुरुप्रवीर विजित्य गाश्च प्रतियातु पार्थः ।।

jahyānna dharmaṃ tridivasya hetoḥ sarve tu tasmānna hatā raṇe'smin| kṣipraṃ kurūnyāhi kurupravīra vijitya gāśca pratiyātu pārthaḥ ||

Verse 32

संमोहनास्त्रप्रतिमोहिताः स्थ यूयं न जानीथ धनापहारम्। पश्यामि वस्त्राभरणानि राजन्विराटपुत्रेण समाहृतानि ।।

saṃmohanāstrapratimohitāḥ stha yūyaṃ na jānītha dhanāpahāram| paśyāmi vastrābharaṇāni rājanvirāṭaputreṇa samāhṛtāni ||

Verse 33

नृपेषु सर्वेषु च मोहितेषु हन्तुं यदीच्छेत्स हनिष्यतीति। तदा तु धर्मात्मतया नृवीरो न चाहनद्वो बलभित्तनूजः ।।

nṛpeṣu sarveṣu ca mohiteṣu hantuṃ yadīcchetsa haniṣyatīti| tadā tu dharmātmatayā nṛvīro na cāhanadvo balabhittanūjaḥ ||

Verse 34

भाग्येन युष्मानवधीन्न पार्थः संधिं कुरूणामनुमन्यमानः । तद्यात यूयं सहसैनिकैस्तैर्हतावशिष्टैर्गजसाह्वयं पुरुम् ।।

bhāgyena yuṣmānavadhīnna pārthaḥ saṃdhiṃ kurūṇāmanumanyamānaḥ | tadyāta yūyaṃ sahasainikaistairhatāvaśiṣṭairgajasāhvayaṃ purum ||

Verse 35

वैशंपायन उवाच। दुर्योधनस्तस्य निशम्य वाक्यं पितामहस्यात्महितं प्रशस्य। अतीतकामो युधि सोऽत्यमर्षी राजा विनिश्वस्य बभूव तूष्णीम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| duryodhanastasya niśamya vākyaṃ pitāmahasyātmahitaṃ praśasya| atītakāmo yudhi so'tyamarṣī rājā viniśvasya babhūva tūṣṇīm ||

Verse 36

तद्भीष्मवाक्यं हि निशम्य सर्वे धनञ्जयाग्निं च विवर्धमानम्। निवर्तनायैव मतिं निदध्युर्दुर्योधनं तं परिरक्षमाणाः ।।

tadbhīṣmavākyaṃ hi niśamya sarve dhanañjayāgniṃ ca vivardhamānam| nivartanāyaiva matiṃ nidadhyurduryodhanaṃ taṃ parirakṣamāṇāḥ ||

Verse 37

तान्प्रस्थितान्प्रीतमनाः समर्थो धनञ्जयः सर्वकुरुप्रवीरः । आमन्त्र्य वीरोऽनुययौ मुहूर्तं गाण्डीवघोषेण विनद्य लोकम् ।।

tānprasthitānprītamanāḥ samartho dhanañjayaḥ sarvakurupravīraḥ | āmantrya vīro'nuyayau muhūrtaṃ gāṇḍīvaghoṣeṇa vinadya lokam ||

Verse 38

तेषामनीकानि निरीक्ष्य पार्थो विकीर्णयानध्वजकार्मुकाणि। गाण्डीवधन्वा प्रहसन्कुरूणां शङ्ख प्रदध्मौ बलवान्बलेन ।।

teṣāmanīkāni nirīkṣya pārtho vikīrṇayānadhvajakārmukāṇi| gāṇḍīvadhanvā prahasankurūṇāṃ śaṅkha pradadhmau balavānbalena ||

Verse 39

ते शङ्खशब्दं तुमुलं निशम्य ध्वजस्य शब्दं च ततोऽन्तरिक्षे। गाण्डीवशब्देन मुहुर्मुहुस्ते भीता ययुः सर्वधनं विहाय ।।

te śaṅkhaśabdaṃ tumulaṃ niśamya dhvajasya śabdaṃ ca tato'ntarikṣe| gāṇḍīvaśabdena muhurmuhuste bhītā yayuḥ sarvadhanaṃ vihāya ||

Verse 40

तानर्जुनो दूरतरं विभज्य धनं च सर्वं निखिलं निवर्त्य । आपृच्छ्य तान्दूरमनुप्रयात्वा धनञ्जयस्तत्र कुरून्महात्मा। गुरूंश्च सर्वानभिवाद्य बाणैर्न्यवर्ततोदग्रमनाः शरैः सह ।।

tānarjuno dūrataraṃ vibhajya dhanaṃ ca sarvaṃ nikhilaṃ nivartya | āpṛcchya tāndūramanuprayātvā dhanañjayastatra kurūnmahātmā| gurūṃśca sarvānabhivādya bāṇairnyavartatodagramanāḥ śaraiḥ saha ||

Verse 41

पितामहं शान्तनवं महात्मा द्वाभ्यां शराभ्यामभिवाद्य वीरः। द्रोणं कृपं चैव कुरूंश्च मान्याञ्शरैश्च सर्वानभिवाद्य सङ्ख्ये। दुर्योधनस्योत्तमरत्नचित्रं चिच्छेद पार्थो मकुटं शरौघैः ।।

pitāmahaṃ śāntanavaṃ mahātmā dvābhyāṃ śarābhyāmabhivādya vīraḥ| droṇaṃ kṛpaṃ caiva kurūṃśca mānyāñśaraiśca sarvānabhivādya saṅkhye| duryodhanasyottamaratnacitraṃ ciccheda pārtho makuṭaṃ śaraughaiḥ ||

Verse 42

अराजवंशस्य किमर्थमेतन्नित्यं न धार्यं मकुटं त्वयेति। संपातितं भूमितले सरत्नं प्रीतस्तुतो मात्स्यसुतो बभूव ।।

arājavaṃśasya kimarthametannityaṃ na dhāryaṃ makuṭaṃ tvayeti| saṃpātitaṃ bhūmitale saratnaṃ prītastuto mātsyasuto babhūva ||

Verse 43

धनञ्जयं नागमिव प्रभिन्नं विजित्य शत्रून्परिवर्तमानम्। गास्ता विजित्याभिमुखं प्रयान्तं न शक्नुवन्तः कुरवः प्रयाताः ।।

dhanañjayaṃ nāgamiva prabhinnaṃ vijitya śatrūnparivartamānam| gāstā vijityābhimukhaṃ prayāntaṃ na śaknuvantaḥ kuravaḥ prayātāḥ ||

Verse 44

धनञ्जयं सिंहमिवात्तशस्त्रं गा वै विजित्याभिमुखं प्रयान्तम् । उदीक्षितुं पार्थिवास्ते न शेकुर्यथैव मध्याह्नगतं हि सूर्यम् ।।

dhanañjayaṃ siṃhamivāttaśastraṃ gā vai vijityābhimukhaṃ prayāntam | udīkṣituṃ pārthivāste na śekuryathaiva madhyāhnagataṃ hi sūryam ||

Verse 45

रक्तानि वासांसि च तानि गृह्य रणोत्कटो नाग इव प्रभिन्नः। जित्वा च वैराटिमुवाच पार्थः प्रहृष्टरूपो रथिनां वरिष्ठः ।। संनिकाशान् कृतं कृतकं प्रतिमादि निश्चेष्टतया तत्सदृशानित्यर्थः ।। 25 ।।

raktāni vāsāṃsi ca tāni gṛhya raṇotkaṭo nāga iva prabhinnaḥ| jitvā ca vairāṭimuvāca pārthaḥ prahṛṣṭarūpo rathināṃ variṣṭhaḥ || saṃnikāśān kṛtaṃ kṛtakaṃ pratimādi niśceṣṭatayā tatsadṛśānityarthaḥ || 25 ||

Verse 46

आवर्तयाश्वान्पशवो जितास्ते याताः परे प्रैहि पुरं प्रहृष्टः । उद्धुष्यतां ते विजयोऽद्य शीघ्रं गात्रं तु ते सेवतु माल्यगन्धः । माता तु ते नन्दतु बान्धवाश्च त्वामद्य दृष्ट्वा समुदीर्णहर्षम् ।।

āvartayāśvānpaśavo jitāste yātāḥ pare praihi puraṃ prahṛṣṭaḥ | uddhuṣyatāṃ te vijayo'dya śīghraṃ gātraṃ tu te sevatu mālyagandhaḥ | mātā tu te nandatu bāndhavāśca tvāmadya dṛṣṭvā samudīrṇaharṣam ||