Adhyaya 66

Verse 1

अर्जुनेन भीतमुत्तरंप्रति समाश्वासनपूर्वकं दुर्योधनंप्रति रथयापनचोदना ।। 1।। तथा स्वबाणाभिघातासहनेन पलायमानं तंप्रति सोपहासमाह्वानम् ।।2 ।। अर्जुन उवाच। दक्षिणामेव तु दिशं हयानुत्तर वाहय। पुरा सार्थी भवत्येषामयं शब्दोऽत्र तिष्ठताम् ।।

arjunena bhītamuttaraṃprati samāśvāsanapūrvakaṃ duryodhanaṃprati rathayāpanacodanā || 1|| tathā svabāṇābhighātāsahanena palāyamānaṃ taṃprati sopahāsamāhvānam ||2 || arjuna uvāca| dakṣiṇāmeva tu diśaṃ hayānuttara vāhaya| purā sārthī bhavatyeṣāmayaṃ śabdo'tra tiṣṭhatām ||

Verse 2

अश्चत्थाम्नः प्रतिरथं प्राचीमुद्याहि सारथे । अचिराद्द्रष्टुमिच्छामि गुरुपुत्रं यशस्विनम् ।।

aścatthāmnaḥ pratirathaṃ prācīmudyāhi sārathe | acirāddraṣṭumicchāmi guruputraṃ yaśasvinam ||

Verse 3

वैशंपायन उवाच। मोहयित्वा तु तान्सर्वान्धनुर्घोषेण पाण्डवः। प्रसव्यं चैवमावृत्य क्रोशार्धं प्राद्रवत्तदा ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| mohayitvā tu tānsarvāndhanurghoṣeṇa pāṇḍavaḥ| prasavyaṃ caivamāvṛtya krośārdhaṃ prādravattadā ||

Verse 4

यथा सततगो वायुः सुपर्णश्चापि शीघ्रगः । तथा पार्थरथः शीघ्रमाकाशे पर्यवर्तत ।।

yathā satatago vāyuḥ suparṇaścāpi śīghragaḥ | tathā pārtharathaḥ śīghramākāśe paryavartata ||

Verse 5

मुहूर्तोपरते शब्दे प्रतियाते धनञ्जये । हस्त्यश्वरथपादातं पुरस्कृत्य महारथाः ।।

muhūrtoparate śabde pratiyāte dhanañjaye | hastyaśvarathapādātaṃ puraskṛtya mahārathāḥ ||

Verse 6

द्रोणभीष्ममुखाः सर्वे सैन्यानां जघने ययुः। यत्ताः पार्थमपश्यन्तः सहिताः शरविक्षताः ।।

droṇabhīṣmamukhāḥ sarve sainyānāṃ jaghane yayuḥ| yattāḥ pārthamapaśyantaḥ sahitāḥ śaravikṣatāḥ ||

Verse 7

सैनिका ऊचुः । दिष्ट्या दुर्योधनो मुक्तः सैन्यं भूयिष्ठमागतम्। क्रोशमात्रमतिक्रम्य बलमन्वानयामहे। यात यत्र वनं गुल्मं नदीमन्वश्मकां प्रति ।।

sainikā ūcuḥ | diṣṭyā duryodhano muktaḥ sainyaṃ bhūyiṣṭhamāgatam| krośamātramatikramya balamanvānayāmahe| yāta yatra vanaṃ gulmaṃ nadīmanvaśmakāṃ prati ||

Verse 8

वैशंपायन उवाच। अथ दुर्योधनो दृष्ट्वा भग्नं स्वं बलमाहवे। अमृष्यमाणः क्रोधेन प्रतिमार्गन्धनञ्जयम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| atha duryodhano dṛṣṭvā bhagnaṃ svaṃ balamāhave| amṛṣyamāṇaḥ krodhena pratimārgandhanañjayam||

Verse 9

न्यवर्तत कुरुश्रेष्ठ स्वेनानीकेन संवृतः । वार्यमाणो दुराधर्षैर्भीष्मद्रोणकृपैर्भृशम् ।।

nyavartata kuruśreṣṭha svenānīkena saṃvṛtaḥ | vāryamāṇo durādharṣairbhīṣmadroṇakṛpairbhṛśam ||

Verse 10

ततोऽर्जुनश्चित्रमुदारवेगं समीक्ष्य गाण्डीवमुवाच वाक्यम्। भोगीन्द्रकल्पं भुवनेषु रूढमभेद्यमच्छेद्यमदाह्यमाजौ ।।

tato'rjunaścitramudāravegaṃ samīkṣya gāṇḍīvamuvāca vākyam| bhogīndrakalpaṃ bhuvaneṣu rūḍhamabhedyamacchedyamadāhyamājau ||

Verse 11

इदं त्विदानीमनयं कुरूणां शिवं धनुः शत्रुनिबर्हणं च। अत्याशुगं वेगवदाशुकर्तृ अवारणीयं महते रणाय।।

idaṃ tvidānīmanayaṃ kurūṇāṃ śivaṃ dhanuḥ śatrunibarhaṇaṃ ca| atyāśugaṃ vegavadāśukartṛ avāraṇīyaṃ mahate raṇāya||

Verse 12

प्रदारणं शत्रुवरूथिनीनामनीकजित्संयति वज्रकल्पम्। वैधव्यदं शत्रुनितम्बिनीनां मुखप्रदं कौरववंशजानाम् ।।

pradāraṇaṃ śatruvarūthinīnāmanīkajitsaṃyati vajrakalpam| vaidhavyadaṃ śatrunitambinīnāṃ mukhapradaṃ kauravavaṃśajānām ||

Verse 13

प्रयाहि यत्रैष सुयोधनो हि तं पातयिष्यामि शरैः सुतीक्ष्णैः । आचार्यपुत्रं च सुयोधनं च पितामहं सूतसुतं च सङ्ख्ये । द्रोणं कृपं चैव निवार्य सर्वाञ्शिरो हरिष्यामि सुयोधनस्य ।।

prayāhi yatraiṣa suyodhano hi taṃ pātayiṣyāmi śaraiḥ sutīkṣṇaiḥ | ācāryaputraṃ ca suyodhanaṃ ca pitāmahaṃ sūtasutaṃ ca saṅkhye | droṇaṃ kṛpaṃ caiva nivārya sarvāñśiro hariṣyāmi suyodhanasya ||

Verse 14

वैशंपायन उवाच। तदुत्तरश्चित्रमुदारवेगं धनुश्च दृष्ट्वा निशिताञ्शरांश्च। भीतोऽब्रवीदर्जुनमाजिमध्ये नाहं तवाश्वान्विषहे नियन्तुम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| taduttaraścitramudāravegaṃ dhanuśca dṛṣṭvā niśitāñśarāṃśca| bhīto'bravīdarjunamājimadhye nāhaṃ tavāśvānviṣahe niyantum ||

Verse 15

तमब्रवीन्मात्स्यसुतं प्रहस्य गाण्डीवधन्वा द्विषतां निहन्ता । मया सहायेन कुतो भयं ते प्रेह्युत्तराश्वानुपमन्त्रयस्व ।।

tamabravīnmātsyasutaṃ prahasya gāṇḍīvadhanvā dviṣatāṃ nihantā | mayā sahāyena kuto bhayaṃ te prehyuttarāśvānupamantrayasva ||

Verse 16

आश्वासितस्तेन धनञ्जयेन वैराटिरश्वानतुदञ्जवेन। विष्फारयंस्तद्धनुरुग्रवेगं युयुत्समानः पुनरेव जिष्णुः ।।

āśvāsitastena dhanañjayena vairāṭiraśvānatudañjavena| viṣphārayaṃstaddhanurugravegaṃ yuyutsamānaḥ punareva jiṣṇuḥ ||

Verse 17

गाण्डीवशब्देन तु तत्रतत्र भूमौ निषेदुर्बहवोऽतिवेलम्। शङ्खस्य शब्देन तु वानरस्य शब्देन ते योधवराः समन्तात् ।।

gāṇḍīvaśabdena tu tatratatra bhūmau niṣedurbahavo'tivelam| śaṅkhasya śabdena tu vānarasya śabdena te yodhavarāḥ samantāt ||

Verse 18

अर्जुन उवाच। एषोऽतिमानी धृतराष्ट्रपुत्रः सेनामुखे सर्वसमृद्धतेजाः। पराजयं नित्यममृष्यमाणो निवर्तते युद्धमनाः पुरस्तात्।।

arjuna uvāca| eṣo'timānī dhṛtarāṣṭraputraḥ senāmukhe sarvasamṛddhatejāḥ| parājayaṃ nityamamṛṣyamāṇo nivartate yuddhamanāḥ purastāt||

Verse 19

तमेव याहि प्रसमीक्ष्य युक्तः सुयोधनं तत्र सहानुजं च ।।

tameva yāhi prasamīkṣya yuktaḥ suyodhanaṃ tatra sahānujaṃ ca ||

Verse 20

वैशंपायन उवाच। तमापतन्तं प्रसमीक्ष्य सर्वे कुरुप्रवीराः सहसाऽभ्यगच्छन्। प्रहस्य वीरः स तु तानतीत्य दुर्योधने द्वौ निचखान बाणौ ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tamāpatantaṃ prasamīkṣya sarve kurupravīrāḥ sahasā'bhyagacchan| prahasya vīraḥ sa tu tānatītya duryodhane dvau nicakhāna bāṇau ||

Verse 21

तेनार्दितो नाग इव प्रभिन्नः पार्थेन विद्धो धृतराष्ट्रपुत्रः । युयुत्समानोऽतिरथेन सङ्ख्ये स्वयं विगृह्यार्जुनमाससाद ।।

tenārdito nāga iva prabhinnaḥ pārthena viddho dhṛtarāṣṭraputraḥ | yuyutsamāno'tirathena saṅkhye svayaṃ vigṛhyārjunamāsasāda ||

Verse 22

स भीमधन्वानमुदग्रवेगो धनञ्जयं शत्रुशतैरजेयम्। आकर्णपूर्णायतचोदितेन भल्लेन विव्याध ललाटमध्ये ।।

sa bhīmadhanvānamudagravego dhanañjayaṃ śatruśatairajeyam| ākarṇapūrṇāyatacoditena bhallena vivyādha lalāṭamadhye ||

Verse 23

स तेन बाणेन समर्पितेन जाम्बूनदाभेन सुसंहितेन । रराज पार्थो रुधिरं क्षरन्वै यथैकरश्मिर्भगवान्दिवार्कः ।।

sa tena bāṇena samarpitena jāmbūnadābhena susaṃhitena | rarāja pārtho rudhiraṃ kṣaranvai yathaikaraśmirbhagavāndivārkaḥ ||

Verse 24

अथास्य बाणेन विदारितस्य प्रादुर्वभूवास्रमजस्रमुष्णम्। सा तस्य जाम्बूनदपुष्पचित्रा मालेव धाराऽभिविराजते स्म ।।

athāsya bāṇena vidāritasya prādurvabhūvāsramajasramuṣṇam| sā tasya jāmbūnadapuṣpacitrā māleva dhārā'bhivirājate sma ||

Verse 25

स तेन बाणाभिहतस्तरस्वी दुयोधनेनोद्धतमन्युवेगः । शरानुपादाय विषाग्निकल्पान्विव्याध राजानमदीनसत्वः ।।

sa tena bāṇābhihatastarasvī duyodhanenoddhatamanyuvegaḥ | śarānupādāya viṣāgnikalpānvivyādha rājānamadīnasatvaḥ ||

Verse 26

दुर्योधनश्चापि तमुग्रतेजाः पार्थश्च दुर्योधनमेकवीरः । अन्योन्यमाजौ पुरुषप्रवीरौ सम समाजघ्नतुराजमीढौ ।।

duryodhanaścāpi tamugratejāḥ pārthaśca duryodhanamekavīraḥ | anyonyamājau puruṣapravīrau sama samājaghnaturājamīḍhau ||

Verse 27

ततः प्रभिन्नेन महागजेन महीधराभेन पुनर्विकर्णः । रथैश्चतुर्भिर्गजपादरक्षैः कुन्तीसुतं पाण्डवमभ्यधावत् ।।

tataḥ prabhinnena mahāgajena mahīdharābhena punarvikarṇaḥ | rathaiścaturbhirgajapādarakṣaiḥ kuntīsutaṃ pāṇḍavamabhyadhāvat ||

Verse 28

तमापतन्तं त्वरितं गजेन्द्रं धनञ्जयः कुम्भललाटमध्ये। आकर्णपूर्णेन दृढायसेन बाणेन विव्याध भृशं तु वीरः ।।

tamāpatantaṃ tvaritaṃ gajendraṃ dhanañjayaḥ kumbhalalāṭamadhye| ākarṇapūrṇena dṛḍhāyasena bāṇena vivyādha bhṛśaṃ tu vīraḥ ||

Verse 29

पार्थेन सृष्टः स तु गृध्रपत्रो ह्यापुङ्खदेशं प्रविवेश नागम्। विदार्य शैलप्रवरप्रकाशं यथाऽशनिः पर्वतमिन्द्रसृष्टः ।।

pārthena sṛṣṭaḥ sa tu gṛdhrapatro hyāpuṅkhadeśaṃ praviveśa nāgam| vidārya śailapravaraprakāśaṃ yathā'śaniḥ parvatamindrasṛṣṭaḥ ||

Verse 30

शरप्रतप्तः स तु नागराजः प्रवेपिताङ्गो व्यथितान्तरात्मा। संसीदमानो निपपात भूमौ वज्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य ।।

śaraprataptaḥ sa tu nāgarājaḥ pravepitāṅgo vyathitāntarātmā| saṃsīdamāno nipapāta bhūmau vajrāhataṃ śṛṅgamivācalasya ||

Verse 31

निपातिते दन्तिवरे पृथिव्यां त्रासाद्विकर्णः सहसाऽवतीर्य । तूर्णं पदान्यष्टशतानि गत्वा विविंशतेः स्यन्दनमारुरोह ।।

nipātite dantivare pṛthivyāṃ trāsādvikarṇaḥ sahasā'vatīrya | tūrṇaṃ padānyaṣṭaśatāni gatvā viviṃśateḥ syandanamāruroha ||

Verse 32

निहत्य नागं तु शरेण तेन वज्रोपमेनाद्रिवरप्रकाशम्। तथाविधेनैव शरेण पार्थो दुर्योधनं वक्षसि निर्बिभेद ।।

nihatya nāgaṃ tu śareṇa tena vajropamenādrivaraprakāśam| tathāvidhenaiva śareṇa pārtho duryodhanaṃ vakṣasi nirbibheda ||

Verse 33

हते गजे राजनि चैव भिन्ने भग्ने विकर्णे च सपादरक्षे । गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैः प्रभिन्नास्ते योधमुख्याः सहसा प्रजग्मुः ।।

hate gaje rājani caiva bhinne bhagne vikarṇe ca sapādarakṣe | gāṇḍīvamuktairviśikhaiḥ prabhinnāste yodhamukhyāḥ sahasā prajagmuḥ ||

Verse 34

दृष्ट्वैव बाणेन हतं च नागं योधांश्च सर्वान्नृपतिर्निरीक्ष्य। रथं समावृत्य कुरग्नवीरो रणात्प्रदुद्राव यतो न पार्थः ।।

dṛṣṭvaiva bāṇena hataṃ ca nāgaṃ yodhāṃśca sarvānnṛpatirnirīkṣya| rathaṃ samāvṛtya kuragnavīro raṇātpradudrāva yato na pārthaḥ ||

Verse 35

तं भीतरूपं त्वरितं व्रजन्तं दुर्योधनं शत्रुगणावमर्दी । अन्वाह्वयद्योद्धुमनाः किरीटी बाणाभिविद्धं रुधिरं वमन्तम् ।।

taṃ bhītarūpaṃ tvaritaṃ vrajantaṃ duryodhanaṃ śatrugaṇāvamardī | anvāhvayadyoddhumanāḥ kirīṭī bāṇābhividdhaṃ rudhiraṃ vamantam ||

Verse 36

तस्मिन्महेष्वासवरेऽतिविद्धे धनञ्जयेनाप्रतिमेन युद्धे। सर्वाणि सैन्यानि भयार्दितानि त्रासं ययुः पार्थमुदीक्ष्य तानि ।।

tasminmaheṣvāsavare'tividdhe dhanañjayenāpratimena yuddhe| sarvāṇi sainyāni bhayārditāni trāsaṃ yayuḥ pārthamudīkṣya tāni ||

Verse 37

ततस्तु ते शान्तिपराश्च सर्वे दृष्ट्वाऽर्जुनं नागमिव प्रभिन्नम्। उच्चैर्नदन्तं बलमत्तमाजौ मध्ये स्थितं सिंहमिवर्षभाणाम् ।।

tatastu te śāntiparāśca sarve dṛṣṭvā'rjunaṃ nāgamiva prabhinnam| uccairnadantaṃ balamattamājau madhye sthitaṃ siṃhamivarṣabhāṇām ||

Verse 38

गाण्डीवशब्देन तु पाण्डवस्य योधा निपेतुः सहसा रथेभ्यः। भयार्दिताः पार्थशराभितप्ताः सिंहाभिपन्ना इव वारणेन्द्राः ।।

gāṇḍīvaśabdena tu pāṇḍavasya yodhā nipetuḥ sahasā rathebhyaḥ| bhayārditāḥ pārthaśarābhitaptāḥ siṃhābhipannā iva vāraṇendrāḥ ||

Verse 39

संरक्तनेत्रः पुनरिन्द्रकर्मा वैकर्तनं द्वादशभिः पृषत्कैः। वित्रास्य तेषां द्रवतां समैक्षद्दुःशासनं चैकरथेन पार्थः ।।

saṃraktanetraḥ punarindrakarmā vaikartanaṃ dvādaśabhiḥ pṛṣatkaiḥ| vitrāsya teṣāṃ dravatāṃ samaikṣadduḥśāsanaṃ caikarathena pārthaḥ ||

Verse 40

कर्णोऽब्रवीत्पार्थशराभितप्तो दुर्योधनं दुष्प्रसहं च दृष्ट्वा । दृष्टोऽर्जुनोऽयं प्रतियाम शीघ्रं श्रेयो विधास्याम इतो गतेन ।।

karṇo'bravītpārthaśarābhitapto duryodhanaṃ duṣprasahaṃ ca dṛṣṭvā | dṛṣṭo'rjuno'yaṃ pratiyāma śīghraṃ śreyo vidhāsyāma ito gatena ||

Verse 41

मन्ये त्वया तात कृतं च कार्यं यदर्जुनोऽस्माभिरिहाद्य दृष्टः । भूयो वनं गच्छतु सव्यसाची पश्यामि पूर्णं समयं न तेषाम् ।।

manye tvayā tāta kṛtaṃ ca kāryaṃ yadarjuno'smābhirihādya dṛṣṭaḥ | bhūyo vanaṃ gacchatu savyasācī paśyāmi pūrṇaṃ samayaṃ na teṣām ||

Verse 42

वैशंपायन उवाच। शरार्दितास्ते युधि पाण्डवेन प्रससुरन्योन्यमथाह्वयन्तः। कर्णोऽब्रवीदापतत्येष जिष्णुर्दुर्योधनं संपरिवार्य यामः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śarārditāste yudhi pāṇḍavena prasasuranyonyamathāhvayantaḥ| karṇo'bravīdāpatatyeṣa jiṣṇurduryodhanaṃ saṃparivārya yāmaḥ ||

Verse 43

सर्वास्त्रविद्वारणयूथपाभः काले प्रहर्ता युधि शात्रवाणाम्। अयं च पार्थः पुनरागतो नो मूलं च रक्ष्यं भरतर्षभाणाम् ।।

sarvāstravidvāraṇayūthapābhaḥ kāle prahartā yudhi śātravāṇām| ayaṃ ca pārthaḥ punarāgato no mūlaṃ ca rakṣyaṃ bharatarṣabhāṇām ||

Verse 44

समीक्ष्य पार्थं तरसाऽऽपतन्तं दुर्योधनः कालमिवात्तशस्त्रम् । भयार्तरूपः शरणं प्रपेदे द्रोणं च कर्णं च कृपं च भीष्मम् ।।

samīkṣya pārthaṃ tarasā''patantaṃ duryodhanaḥ kālamivāttaśastram | bhayārtarūpaḥ śaraṇaṃ prapede droṇaṃ ca karṇaṃ ca kṛpaṃ ca bhīṣmam ||

Verse 45

तं भीतरूपं शरणं व्रजन्तं दुर्योधनं शत्रुसहो निषङ्गी। इत्यब्रवीत्प्रीतमनाः किरीटी बाणाभितप्तं रुधिरं वमन्तम् ।।

taṃ bhītarūpaṃ śaraṇaṃ vrajantaṃ duryodhanaṃ śatrusaho niṣaṅgī| ityabravītprītamanāḥ kirīṭī bāṇābhitaptaṃ rudhiraṃ vamantam ||

Verse 46

विहाय कीर्तिं च यशश्च लोके युद्धात्परावृत्य पलायसे किम्। न नन्दयिष्यन्ति तवाहतानि तूर्याणि युद्धादवरोपितस्य।।

vihāya kīrtiṃ ca yaśaśca loke yuddhātparāvṛtya palāyase kim| na nandayiṣyanti tavāhatāni tūryāṇi yuddhādavaropitasya||

Verse 47

न भोक्ष्यसे सोऽद्य महीं समग्रां यानानि वस्त्राण्यथ भोजनानि। कल्याणगन्धीनि च चन्दनानि युद्धात्परावृत्य तु भोक्ष्यसे किम् । सुवर्णमाल्यानि च कुण्डलानि हारांश्च वैडूर्यकृतोपधानान् ।।

na bhokṣyase so'dya mahīṃ samagrāṃ yānāni vastrāṇyatha bhojanāni| kalyāṇagandhīni ca candanāni yuddhātparāvṛtya tu bhokṣyase kim | suvarṇamālyāni ca kuṇḍalāni hārāṃśca vaiḍūryakṛtopadhānān ||

Verse 48

च्युतरा युद्धान्न तु शङ्खशब्दास्तथा भविष्यन्ति तवाद्य पाप। न भोगहेतोर्वरचन्दनं च स्त्रियश्च मुख्या मधुरप्रलापाः । युद्धात्प्रयातस्य नरेन्द्रसूनो परे च लोके फलिता न चेह ।।

cyutarā yuddhānna tu śaṅkhaśabdāstathā bhaviṣyanti tavādya pāpa| na bhogahetorvaracandanaṃ ca striyaśca mukhyā madhurapralāpāḥ | yuddhātprayātasya narendrasūno pare ca loke phalitā na ceha ||

Verse 49

युधिष्ठिरस्यास्मि निदेशकारी पार्थस्तृतीयो युधि च स्थिरोस्मि। तदर्थमावृत्य मुखं प्रयच्छनरेन्द्रवृत्तं स्मर धार्तराष्ट्रः ।।

yudhiṣṭhirasyāsmi nideśakārī pārthastṛtīyo yudhi ca sthirosmi| tadarthamāvṛtya mukhaṃ prayacchanarendravṛttaṃ smara dhārtarāṣṭraḥ ||

Verse 50

मोघं तवैतद्भुवि नामधेयं दुर्योधनेतीह कृतं पुरस्तात्। दुर्योधनस्त्वं प्रथितोसि नाम्ना सुयोधनः सन्निकृतिप्रधानः । ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि षट्षष्टितमोऽध्यायः ।।

moghaṃ tavaitadbhuvi nāmadheyaṃ duryodhanetīha kṛtaṃ purastāt| duryodhanastvaṃ prathitosi nāmnā suyodhanaḥ sannikṛtipradhānaḥ | || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi gograhaṇaparvaṇi ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 51

न ते पुरस्तादथ पृष्ठतो वा पश्यामि दुर्योधन रक्षितारम्। परीप्स युद्धेन कुरुप्रवीर प्राणान्मया बाणबलाभितप्तान् ।।

na te purastādatha pṛṣṭhato vā paśyāmi duryodhana rakṣitāram| parīpsa yuddhena kurupravīra prāṇānmayā bāṇabalābhitaptān ||