Adhyaya 65

Verse 1

अर्जुनेनोत्तरंप्रति भीष्मादिसकाशे रथप्रापणप्रेरणापूर्वकं तदाप्यायनाय स्वपराक्रमप्रकथनम् ।।1 ।। तदा दुःशासनादिपराभवनपूर्वकं भीष्मादिभिः सहायोधनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। कर्णं पराजितं दृष्ट्वा पार्थो वैराटिमब्रवीत्। एतं मां प्रापयेदानीं रथवृन्दं प्रहारिणाम् ।।

arjunenottaraṃprati bhīṣmādisakāśe rathaprāpaṇapreraṇāpūrvakaṃ tadāpyāyanāya svaparākramaprakathanam ||1 || tadā duḥśāsanādiparābhavanapūrvakaṃ bhīṣmādibhiḥ sahāyodhanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| karṇaṃ parājitaṃ dṛṣṭvā pārtho vairāṭimabravīt| etaṃ māṃ prāpayedānīṃ rathavṛndaṃ prahāriṇām ||

Verse 2

यत्र शान्तनवो भीष्मः सर्वेषां नः पितामहः । सुयुद्धं काङ्क्षमाणो वै रथे तिष्ठति दंशितः ।।

yatra śāntanavo bhīṣmaḥ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ | suyuddhaṃ kāṅkṣamāṇo vai rathe tiṣṭhati daṃśitaḥ ||

Verse 3

तालो वै काञ्चनो यत्र वज्रवैडूर्यभूषितः । अतीव समरे भाति मातरिश्वप्रकम्पितः ।।

tālo vai kāñcano yatra vajravaiḍūryabhūṣitaḥ | atīva samare bhāti mātariśvaprakampitaḥ ||

Verse 4

दारुणं प्रहरिष्यामि रथबृन्दानि धन्विनाम्। आदास्याम्यहमेतेषां धनुर्ज्यावेष्टनानि च ।।

dāruṇaṃ prahariṣyāmi rathabṛndāni dhanvinām| ādāsyāmyahameteṣāṃ dhanurjyāveṣṭanāni ca ||

Verse 5

अस्यन्तं दिव्यमस्त्राणि चित्रमुत्तर पश्यसि ।।

asyantaṃ divyamastrāṇi citramuttara paśyasi ||

Verse 6

शतह्रदां जृम्भमाणां मेघस्थां प्रावृषीव च। सुवर्णपृष्ठं गाण्डीवं पश्यन्तु कुरवो मम ।।

śatahradāṃ jṛmbhamāṇāṃ meghasthāṃ prāvṛṣīva ca| suvarṇapṛṣṭhaṃ gāṇḍīvaṃ paśyantu kuravo mama ||

Verse 7

दक्षिणेनाथ वामेन कतमेन स्विदस्यति। इति मां शत्रवः सर्वे न विज्ञास्यन्ति सारथे ।।

dakṣiṇenātha vāmena katamena svidasyati| iti māṃ śatravaḥ sarve na vijñāsyanti sārathe ||

Verse 8

अस्त्रोदकां हयावर्तां नागनक्रां रथह्रदाम्। नदीं प्रस्कन्दयिष्यामि परलोकापहारिणीम् ।।

astrodakāṃ hayāvartāṃ nāganakrāṃ rathahradām| nadīṃ praskandayiṣyāmi paralokāpahāriṇīm ||

Verse 9

पाणिपादशिरःपृष्ठबाहुशङ्खचराचरम्। वनं कुरूणां छेत्स्यामि भल्लैः सन्नतपर्वभिः ।।

pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhabāhuśaṅkhacarācaram| vanaṃ kurūṇāṃ chetsyāmi bhallaiḥ sannataparvabhiḥ ||

Verse 10

तूणीशयाः सुपुङ्खाग्रा विशिखा दुन्दुभिस्वनाः। मया प्रमुक्ताः संग्रामे कुरून्धक्ष्यन्ति सायकाः ।।

tūṇīśayāḥ supuṅkhāgrā viśikhā dundubhisvanāḥ| mayā pramuktāḥ saṃgrāme kurūndhakṣyanti sāyakāḥ ||

Verse 11

ध्वजवृक्षं शरतृणं नागाश्वश्वापदाकुलम् । रथसिंहगणैर्युक्तं धनुर्वल्लिसमाकुलम्। वनमादीपयिष्यामि कुरूणामस्त्रतेजसा ।।

dhvajavṛkṣaṃ śaratṛṇaṃ nāgāśvaśvāpadākulam | rathasiṃhagaṇairyuktaṃ dhanurvallisamākulam| vanamādīpayiṣyāmi kurūṇāmastratejasā ||

Verse 12

जयतो भारतीं सेनामेकस्य मम संयुगे। शतं मार्गा भविष्यन्ति पावकस्येव कानने ।।

jayato bhāratīṃ senāmekasya mama saṃyuge| śataṃ mārgā bhaviṣyanti pāvakasyeva kānane ||

Verse 13

मया चक्रमिवाविद्धं सैन्यं द्रक्ष्यसि केवलम् । तानहं रथनीडेभ्यः परलोकाय शात्रवान्। एकः प्रद्रावयिष्यामि चक्रपाणिरिवासुरान् ।।

mayā cakramivāviddhaṃ sainyaṃ drakṣyasi kevalam | tānahaṃ rathanīḍebhyaḥ paralokāya śātravān| ekaḥ pradrāvayiṣyāmi cakrapāṇirivāsurān ||

Verse 14

असंभ्रान्तो रथे तिष्ठन्समेषु विषमेषु च। मार्गमावृत्य तिष्ठन्तमपि भेत्स्यामि पर्वतम् ।।

asaṃbhrānto rathe tiṣṭhansameṣu viṣameṣu ca| mārgamāvṛtya tiṣṭhantamapi bhetsyāmi parvatam ||

Verse 15

अहमिन्द्रस्य संग्रामे द्विषतो बलदर्पितान्। मातलिं सारथिं कृत्वा निवातकवचान्रणे । हतवान्सर्वतः सर्वान्धावतो युध्यतस्तदा ।।

ahamindrasya saṃgrāme dviṣato baladarpitān| mātaliṃ sārathiṃ kṛtvā nivātakavacānraṇe | hatavānsarvataḥ sarvāndhāvato yudhyatastadā ||

Verse 16

निवातकवचान्हत्वा गाण्डीवास्त्रैः सहस्रशः । परं पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरमारुजम् ।।

nivātakavacānhatvā gāṇḍīvāstraiḥ sahasraśaḥ | paraṃ pāre samudrasya hiraṇyapuramārujam ||

Verse 17

हत्वा षष्टिसहस्राणि रथानामुग्रधन्विनाम्। पौलोमान्कालकेयांश्च समरे भृशदारुणान् । असुरानहनं घोरान्रौद्रेणास्त्रेण सारथे ।।

hatvā ṣaṣṭisahasrāṇi rathānāmugradhanvinām| paulomānkālakeyāṃśca samare bhṛśadāruṇān | asurānahanaṃ ghorānraudreṇāstreṇa sārathe ||

Verse 18

अहमिन्द्राद्दृढां मुष्टिं ब्रह्मणः क्षिप्रहस्तताम् । प्रगाढनिपुणं चित्रमतिवृद्धं प्रजापतेः ।।

ahamindrāddṛḍhāṃ muṣṭiṃ brahmaṇaḥ kṣiprahastatām | pragāḍhanipuṇaṃ citramativṛddhaṃ prajāpateḥ ||

Verse 19

रौद्रं रुद्रादहं वेद्मि वारुणं वरुणादपि । सौर्यं सूर्यादहं वेद्मि याम्यं दण्डधरादपि ।।

raudraṃ rudrādahaṃ vedmi vāruṇaṃ varuṇādapi | sauryaṃ sūryādahaṃ vedmi yāmyaṃ daṇḍadharādapi ||

Verse 20

अस्त्रमाग्नेयमग्नेश्च वायव्यं मातरिश्वनः। अन्यैर्देवैरहं प्राप्तः को मां विषहते पुमान् ।।

astramāgneyamagneśca vāyavyaṃ mātariśvanaḥ| anyairdevairahaṃ prāptaḥ ko māṃ viṣahate pumān ||

Verse 21

अद्य गाण्डीवनिर्मुक्तैःशरौघै रोमहर्षणैः । कुरूणां पातयिष्यामि रथवृन्दानि धन्विनाम् ।।

adya gāṇḍīvanirmuktaiḥśaraughai romaharṣaṇaiḥ | kurūṇāṃ pātayiṣyāmi rathavṛndāni dhanvinām ||

Verse 22

वैशंपायन उवाच। एवमाश्वासितस्तेन वैराटिः सव्यसाचिना। व्यगाहत रथानीकं भीमं भीष्मस्य वाजिभिः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamāśvāsitastena vairāṭiḥ savyasācinā| vyagāhata rathānīkaṃ bhīmaṃ bhīṣmasya vājibhiḥ ||

Verse 23

रथिसिंहमनाधृष्यं जिगीषन्तं परान्रणे। अभ्यधावत्तदैवोग्रो ज्यां विकर्षन्धनञ्जयः ।।

rathisiṃhamanādhṛṣyaṃ jigīṣantaṃ parānraṇe| abhyadhāvattadaivogro jyāṃ vikarṣandhanañjayaḥ ||

Verse 24

दुःशासनोऽभ्ययात्तूर्णमर्जुनं भरतर्षभः ।।

duḥśāsano'bhyayāttūrṇamarjunaṃ bharatarṣabhaḥ ||

Verse 25

अन्येऽपि चित्राभरणा युवानो मृष्टकुण्डलाः । अभ्ययुर्भीमधन्वानो मौवी पर्यस्य बाहुभिः ।।

anye'pi citrābharaṇā yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ | abhyayurbhīmadhanvāno mauvī paryasya bāhubhiḥ ||

Verse 26

दुःशासनो विकर्णश्च वृषसेनो विविशतिः। अभीता भीमधन्वानं पाण्डवं पर्यवारयन् ।।

duḥśāsano vikarṇaśca vṛṣaseno viviśatiḥ| abhītā bhīmadhanvānaṃ pāṇḍavaṃ paryavārayan ||

Verse 27

तस्य दुःशासनः षष्टिं वामपार्श्वे समार्पयत्। अस्यतः प्रतिसन्धाय कुन्तीपुत्रस्य धीमतः ।।

tasya duḥśāsanaḥ ṣaṣṭiṃ vāmapārśve samārpayat| asyataḥ pratisandhāya kuntīputrasya dhīmataḥ ||

Verse 28

पुनश्चैव स भल्लेन विद्ध्वा वैराटिमुत्तरम् । द्वितीयेनार्जुनं वीरं प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ।।

punaścaiva sa bhallena viddhvā vairāṭimuttaram | dvitīyenārjunaṃ vīraṃ pratyavidhyatstanāntare ||

Verse 29

तस्य जिष्णुरुदावृत्य क्षुरधारेण कार्मुकम्। प्राकृन्तद्गृध्रपत्रेण जातरूपपरिष्कृतम्।।

tasya jiṣṇurudāvṛtya kṣuradhāreṇa kārmukam| prākṛntadgṛdhrapatreṇa jātarūpapariṣkṛtam||

Verse 30

अथैनं पञ्चभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे। सोपयातो रथोपस्थात्पार्थबाणाभिपीडितः ।।

athainaṃ pañcabhirbāṇaiḥ pratyavidhyatstanāntare| sopayāto rathopasthātpārthabāṇābhipīḍitaḥ ||

Verse 31

सर्वा दिशश्चाभ्यपतद्बीभत्सुरपाराजितः। तं विकर्णः शरैस्तीक्ष्णैर्गृध्रपक्षैः शिलाशितैः। विव्याध परवीरध्नमर्जुनं धृतराष्ट्रजः ।।

sarvā diśaścābhyapatadbībhatsurapārājitaḥ| taṃ vikarṇaḥ śaraistīkṣṇairgṛdhrapakṣaiḥ śilāśitaiḥ| vivyādha paravīradhnamarjunaṃ dhṛtarāṣṭrajaḥ ||

Verse 32

ततस्तमपि कौन्तेयः शरेण नतपर्वणा । ललाटेऽभ्यहनद्गाढं स विद्धः प्राद्रवद्भयात् ।।

tatastamapi kaunteyaḥ śareṇa nataparvaṇā | lalāṭe'bhyahanadgāḍhaṃ sa viddhaḥ prādravadbhayāt ||

Verse 33

ततः पार्थमुपाद्रुत्य दुस्सहः सविविंशतिः। अवाकिरच्छरैस्तीक्ष्णैः परीप्सन्भ्रातरं रणे ।।

tataḥ pārthamupādrutya dussahaḥ saviviṃśatiḥ| avākiraccharaistīkṣṇaiḥ parīpsanbhrātaraṃ raṇe ||

Verse 34

तावुभौ गृध्रपत्राभ्यां निशिताभ्यां धनञ्जयः। विव्याध युगपद्व्यग्रस्तयोर्वाहानसूदयत् ।।

tāvubhau gṛdhrapatrābhyāṃ niśitābhyāṃ dhanañjayaḥ| vivyādha yugapadvyagrastayorvāhānasūdayat ||

Verse 35

तौ हताश्वौ तु विद्धाङ्गौ धृतराष्ट्रात्मजावुभौ । अभिपत्य रथैरन्यैरपनीतौ पदानुगैः ।।

tau hatāśvau tu viddhāṅgau dhṛtarāṣṭrātmajāvubhau | abhipatya rathairanyairapanītau padānugaiḥ ||

Verse 36

व्यद्रावयदशेषांश्च धृतराष्ट्रसुतांस्तदा । विद्राव्य च रणे पार्थो रणभूमिं व्यराजयत् ।।

vyadrāvayadaśeṣāṃśca dhṛtarāṣṭrasutāṃstadā | vidrāvya ca raṇe pārtho raṇabhūmiṃ vyarājayat ||

Verse 37

किरीटमाली कौन्तेयो लब्धलक्षः प्रतापवान् । पातयन्नुत्तमाङ्गानि बाहूश्च परिघोपमान् ।।

kirīṭamālī kaunteyo labdhalakṣaḥ pratāpavān | pātayannuttamāṅgāni bāhūśca parighopamān ||

Verse 38

अशेरत महावीराः शतशो रुक्ममालिनः ।।

aśerata mahāvīrāḥ śataśo rukmamālinaḥ ||

Verse 39

कमलदिनकरेन्दुसन्निभैः सितदशनैः सुमुखाक्षिनासिकैः। रुचिरमकरकुण्डलैर्मही पुरुषशिरोभिरथास्तृता बभौ ।।

kamaladinakarendusannibhaiḥ sitadaśanaiḥ sumukhākṣināsikaiḥ| ruciramakarakuṇḍalairmahī puruṣaśirobhirathāstṛtā babhau ||

Verse 40

सुनसं चारुदीप्ताश्चं क्लृप्तश्मश्रु स्वलंकृतम् । अदृश्यत शिरश्छिन्नमनेकं हेमकुण्डलम् ।।

sunasaṃ cārudīptāścaṃ klṛptaśmaśru svalaṃkṛtam | adṛśyata śiraśchinnamanekaṃ hemakuṇḍalam ||

Verse 41

एवं तत्प्रहतं सैन्यं समन्तात्प्रद्रुतं भयात्।।

evaṃ tatprahataṃ sainyaṃ samantātpradrutaṃ bhayāt||

Verse 42

अथ दुर्योधनः कर्णः सौबलः शकुनिस्तदा। द्रोणश्च द्रोणपुत्रश्च कृपश्चातिरथो रणे ।।

atha duryodhanaḥ karṇaḥ saubalaḥ śakunistadā| droṇaśca droṇaputraśca kṛpaścātiratho raṇe ||

Verse 43

सहिता विजयं तत्र योधयन्तो महारथाः। विष्फारयन्तश्चापानि बलवन्ति महाबलाः ।।

sahitā vijayaṃ tatra yodhayanto mahārathāḥ| viṣphārayantaścāpāni balavanti mahābalāḥ ||

Verse 44

ततः कीर्णपताकेन रथेनादित्यवर्चसा। पुनरावृत्य मार्गस्थं ददृशुर्वानरध्वजम् ।।

tataḥ kīrṇapatākena rathenādityavarcasā| punarāvṛtya mārgasthaṃ dadṛśurvānaradhvajam ||

Verse 45

ते महास्त्रैर्महेष्वासाः परिवार्य धनञ्जयम्। अभ्यवर्षन्सुसंक्रुद्धा महामेघा इवाचलम् ।।

te mahāstrairmaheṣvāsāḥ parivārya dhanañjayam| abhyavarṣansusaṃkruddhā mahāmeghā ivācalam ||

Verse 46

शरौघान्सम्यगस्यन्तो जीमूता इव शारदाः । युद्धे तस्थुर्महावीर्याः प्रतपन्तः किरीटिनम् ।।

śaraughānsamyagasyanto jīmūtā iva śāradāḥ | yuddhe tasthurmahāvīryāḥ pratapantaḥ kirīṭinam ||

Verse 47

इषुभिर्बहुभिस्तूर्णं निशितैर्लोमवापिभिः । अदूरात्प्रत्यवस्थाय पाण्डवं समयोधयन् ।।

iṣubhirbahubhistūrṇaṃ niśitairlomavāpibhiḥ | adūrātpratyavasthāya pāṇḍavaṃ samayodhayan ||

Verse 48

ततः प्रहस्य बीभत्सुस्तमैन्द्रं पञ्चवार्षिकम् । अस्त्रमादित्यसंकाशं गाण्डीवे समयोजयत् ।।

tataḥ prahasya bībhatsustamaindraṃ pañcavārṣikam | astramādityasaṃkāśaṃ gāṇḍīve samayojayat ||

Verse 49

नाक्षणां न च चक्राणां न रथानां न वाजिनाम् । अङ्गुलाद्दव्यङ्गुलाद्वापि विवृतं प्रत्यदृश्यत ।।

nākṣaṇāṃ na ca cakrāṇāṃ na rathānāṃ na vājinām | aṅgulāddavyaṅgulādvāpi vivṛtaṃ pratyadṛśyata ||

Verse 50

यथा रश्मिभिरादित्यो वृणुते सर्वतो दिशम्। एवं किरीटिना मुक्तं सर्वं प्राच्छादयञ्जगत् ।।

yathā raśmibhirādityo vṛṇute sarvato diśam| evaṃ kirīṭinā muktaṃ sarvaṃ prācchādayañjagat ||

Verse 51

यथा बलाहके विद्युत्पावको वा शिलोच्चये। तथा गाण्डीवमभवच्चक्राभुधमिवाततम् ।।

yathā balāhake vidyutpāvako vā śiloccaye| tathā gāṇḍīvamabhavaccakrābhudhamivātatam ||

Verse 52

यथा वर्षति पर्जन्यो विद्युत्पतति पर्वते। विस्फूर्जिता दिशः सर्वा ज्वलद्गाण्डीवमावृणोत्।।

yathā varṣati parjanyo vidyutpatati parvate| visphūrjitā diśaḥ sarvā jvaladgāṇḍīvamāvṛṇot||

Verse 53

त्रस्ताश्च रथिनःक सर्वे चैन्द्रमस्त्रं विकुर्वति। सर्वे शान्तिपरा योधाः स्वचित्तं नाभिजझिरे । सहिता द्रोणभीष्माभ्यां प्रमोहगतचेतनाः।।

trastāśca rathinaḥka sarve caindramastraṃ vikurvati| sarve śāntiparā yodhāḥ svacittaṃ nābhijajhire | sahitā droṇabhīṣmābhyāṃ pramohagatacetanāḥ||

Verse 54

तानि सर्वाणि सैन्यानि भग्नानि भरतर्षभ । प्राद्रवन्त दिशः सर्वा भयाद्वै सव्यसाचिनः ।।

tāni sarvāṇi sainyāni bhagnāni bharatarṣabha | prādravanta diśaḥ sarvā bhayādvai savyasācinaḥ ||