Adhyaya 64

Verse 1

अर्जुनेन द्रोणादिपञ्चरथान्प्रत्यभियानम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। भीष्मं विजित्य संग्रामे कुरूणां मिषतां रणे। ततो युद्धमनाः प्रायात्पार्थः पञ्च महारथान् ।।

arjunena droṇādipañcarathānpratyabhiyānam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| bhīṣmaṃ vijitya saṃgrāme kurūṇāṃ miṣatāṃ raṇe| tato yuddhamanāḥ prāyātpārthaḥ pañca mahārathān ||

Verse 2

आददानश्च नाराचान्विमृशन्निषुधी अपि। संस्पृशानश्च गाण्डीवं भूयः कर्णं समभ्यगाम् ।।

ādadānaśca nārācānvimṛśanniṣudhī api| saṃspṛśānaśca gāṇḍīvaṃ bhūyaḥ karṇaṃ samabhyagām ||

Verse 3

द्रौणिरुवाच। कर्ण यत्तत्सभामध्ये बह्वबद्धं प्रभाषसे। न मे युधि समोऽस्तीति तदिदं प्रत्युपस्थितम् ।।

drauṇiruvāca| karṇa yattatsabhāmadhye bahvabaddhaṃ prabhāṣase| na me yudhi samo'stīti tadidaṃ pratyupasthitam ||

Verse 4

एषोऽन्तक इव क्रुद्धः सर्वभूतावमर्दनः। अदूरात्प्रत्युपस्थाय जृम्भते केसरी यथा। न पलायस्व शूरश्चेत्स्थित्वा युध्यस्व फल्गुनम् ।।

eṣo'ntaka iva kruddhaḥ sarvabhūtāvamardanaḥ| adūrātpratyupasthāya jṛmbhate kesarī yathā| na palāyasva śūraścetsthitvā yudhyasva phalgunam ||

Verse 5

कर्ण उवाच। नाहं बिभेमि बीभत्सोः कृष्णाद्वा देवकीसुतात् । पाण्डवेभ्योपि सर्वेभ्यः क्षत्रधर्ममनुव्रतः ।।

karṇa uvāca| nāhaṃ bibhemi bībhatsoḥ kṛṣṇādvā devakīsutāt | pāṇḍavebhyopi sarvebhyaḥ kṣatradharmamanuvrataḥ ||

Verse 6

सत्वाधिकानां शूराणां धनुर्वेदोपजीविनाम् । दर्शनाञ्जायते दर्पः स्वरश्च न विषीदति ।।

satvādhikānāṃ śūrāṇāṃ dhanurvedopajīvinām | darśanāñjāyate darpaḥ svaraśca na viṣīdati ||

Verse 7

पश्यत्वाचार्यपुत्रो मामर्जुनेन समं युधि। युध्यमानं सुसंयुक्तं दैवं तु दुरतिक्रमम् ।।

paśyatvācāryaputro māmarjunena samaṃ yudhi| yudhyamānaṃ susaṃyuktaṃ daivaṃ tu duratikramam ||

Verse 8

अश्वत्थामोवाच। को दोषः कर्ण शूराणां वाचा साकं हि पौरुषम् । विद्यते यदि तल्लोके गुणोत्तरमिहोच्यते ।।

aśvatthāmovāca| ko doṣaḥ karṇa śūrāṇāṃ vācā sākaṃ hi pauruṣam | vidyate yadi talloke guṇottaramihocyate ||

Verse 9

युव्यस्व त्वमभीः पार्थं प्रपलायस्व मा रणात्। उक्तं वचः स्मरन्कर्ण नाहमित्यादि संयुगे ।।

yuvyasva tvamabhīḥ pārthaṃ prapalāyasva mā raṇāt| uktaṃ vacaḥ smarankarṇa nāhamityādi saṃyuge ||

Verse 10

वैशंपायन उवाच। तं समन्ताद्रथाः पञ्च परिवार्य धनञ्जयम्। त इषून्सम्यगस्यन्तो मुमुक्षन्तोपि जीवितात् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| taṃ samantādrathāḥ pañca parivārya dhanañjayam| ta iṣūnsamyagasyanto mumukṣantopi jīvitāt ||

Verse 11

ते लाभमिव मन्वानाः क्षिप्रमार्च्छन्धनञ्जयम्। शरौघान्सम्यगस्यन्तो जीमूता इव वार्षिकाः ।।

te lābhamiva manvānāḥ kṣipramārcchandhanañjayam| śaraughānsamyagasyanto jīmūtā iva vārṣikāḥ ||

Verse 12

बहुभिर्निशितैर्बाणैर्विविधैर्लोमवापिभिः । आद्रवन्प्रत्यवस्थाय प्रत्यविध्यन्धनञ्जयम् ।।

bahubhirniśitairbāṇairvividhairlomavāpibhiḥ | ādravanpratyavasthāya pratyavidhyandhanañjayam ||

Verse 13

ततः प्रहस्य बीभत्सुः सर्वशस्त्रभृतांवरः । दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणः प्रत्ययाद्रथसत्तमान् ।।

tataḥ prahasya bībhatsuḥ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ | divyamastraṃ vikurvāṇaḥ pratyayādrathasattamān ||

Verse 14

यथा रश्मिभिरादित्यः प्रच्छादयति मेदिनीम्। एवं गाण्डीवनिर्मुक्तैः शरैः प्राच्छादयद्दिशः ।।

yathā raśmibhirādityaḥ pracchādayati medinīm| evaṃ gāṇḍīvanirmuktaiḥ śaraiḥ prācchādayaddiśaḥ ||

Verse 15

न रथानां न नगानां न ध्वजानां न वाजिनाम्। अविद्धं निशितैर्बाणैरासीद्द्यूङ्गुलमन्तरम् ।।

na rathānāṃ na nagānāṃ na dhvajānāṃ na vājinām| aviddhaṃ niśitairbāṇairāsīddyūṅgulamantaram ||

Verse 16

सर्वे शान्तिपरा योधाः स्वचित्तं नाभिजझिरे । हस्तिनोऽश्वाश्च वित्रस्ता व्यवलीयन्त भारत ।।

sarve śāntiparā yodhāḥ svacittaṃ nābhijajhire | hastino'śvāśca vitrastā vyavalīyanta bhārata ||

Verse 17

यथा नलवनं नागः प्रभिन्नः षाष्टिहायनः । एवं सर्वानपामृद्गादर्जुनः शस्त्रतेजसा ।।

yathā nalavanaṃ nāgaḥ prabhinnaḥ ṣāṣṭihāyanaḥ | evaṃ sarvānapāmṛdgādarjunaḥ śastratejasā ||

Verse 18

गाण्डीवस्य तु घोषेण पृथिवी समकम्पत। मनांसि धार्तराष्ट्राणामप्यकृन्तद्धनञ्जयः ।।

gāṇḍīvasya tu ghoṣeṇa pṛthivī samakampata| manāṃsi dhārtarāṣṭrāṇāmapyakṛntaddhanañjayaḥ ||

Verse 19

ततो विगाह्य सैन्यानां मध्यं शस्त्रभृतांवरः । सारथिं समरे शूरस्त्वभ्यभाषत वीर्यवान् ।।

tato vigāhya sainyānāṃ madhyaṃ śastrabhṛtāṃvaraḥ | sārathiṃ samare śūrastvabhyabhāṣata vīryavān ||

Verse 20

संनियम्य हयानेतान्मन्दं वाहय सारथे । आचार्यपुत्रं समरे योधयिष्येऽपराजितम् ।।

saṃniyamya hayānetānmandaṃ vāhaya sārathe | ācāryaputraṃ samare yodhayiṣye'parājitam ||

Verse 21

पुरा ह्येष मया युक्तः स मे भवति पृष्ठतः ।। एवमुक्तेऽर्जुनेनासावश्वत्थामरथं प्रति।

purā hyeṣa mayā yuktaḥ sa me bhavati pṛṣṭhataḥ || evamukte'rjunenāsāvaśvatthāmarathaṃ prati|

Verse 22

विराटपुत्रो जवनान्भृशमश्वानचोदयत् ।। एषोपयाति बीभत्सुर्व्यथितो गाढवेदनः।

virāṭaputro javanānbhṛśamaśvānacodayat || eṣopayāti bībhatsurvyathito gāḍhavedanaḥ|

Verse 23

कर्ण उवाच। तं तु तत्रैव यास्यामि नासौ मुच्येत जीवितात् ।।

karṇa uvāca| taṃ tu tatraiva yāsyāmi nāsau mucyeta jīvitāt ||

Verse 24

द्रोण उवाच। नासौ भयेन निर्यातो महात्मा पाकशासनिः। नैवं भीता निवर्तन्ते न पुनर्गाढवेदनाः ।।

droṇa uvāca| nāsau bhayena niryāto mahātmā pākaśāsaniḥ| naivaṃ bhītā nivartante na punargāḍhavedanāḥ ||

Verse 25

यद्येनमभिसंरब्धं पुनरेवाभियास्यसि। बहून्यस्त्राणि जानीते न पुनर्मोक्ष्यते भवान् ।।

yadyenamabhisaṃrabdhaṃ punarevābhiyāsyasi| bahūnyastrāṇi jānīte na punarmokṣyate bhavān ||

Verse 26

दिष्ट्या दुर्योधनो मुक्तो दिष्ट्या गावः पलायिताः। मुक्तो दिष्ट्या च संग्रामे किं रणेन करिष्यसि ।।

diṣṭyā duryodhano mukto diṣṭyā gāvaḥ palāyitāḥ| mukto diṣṭyā ca saṃgrāme kiṃ raṇena kariṣyasi ||

Verse 27

क्रोशमात्रमपाक्रम्य बलमन्वानयामहे। अन्वागतबलाः पार्थं पुनरेवाभियास्यथ ।।

krośamātramapākramya balamanvānayāmahe| anvāgatabalāḥ pārthaṃ punarevābhiyāsyatha ||