Adhyaya 63

Verse 1

अर्जुनेन भीष्मपराजयः ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। ततो भीष्मः शरानष्टौ ध्वजे पार्थस्य वीर्यवान्। समार्पयन्महावेगाज्ज्वलतः पन्नगानिव ।।

arjunena bhīṣmaparājayaḥ || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tato bhīṣmaḥ śarānaṣṭau dhvaje pārthasya vīryavān| samārpayanmahāvegājjvalataḥ pannagāniva ||

Verse 2

ते ध्वजं पाण्डुपुत्रस्य समासाद्य पतत्रिणः। ध्वजस्थं कपिमाजघ्नुः ध्वजाग्रनिलयांश्च तान् ।।

te dhvajaṃ pāṇḍuputrasya samāsādya patatriṇaḥ| dhvajasthaṃ kapimājaghnuḥ dhvajāgranilayāṃśca tān ||

Verse 3

सारथिं च हयांश्चास्य विव्याध दशभिः शरैः । उरस्यताडयत्पार्थं त्रिभिरेवायसैः शरैः ।।

sārathiṃ ca hayāṃścāsya vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ | urasyatāḍayatpārthaṃ tribhirevāyasaiḥ śaraiḥ ||

Verse 4

ततोऽर्जुनः शरैस्तीक्ष्णैर्विद्ध्वा कुरुपितामहम्। ध्वजं च सारथिं चापि विव्याध दशभिः शरैः ।।

tato'rjunaḥ śaraistīkṣṇairviddhvā kurupitāmaham| dhvajaṃ ca sārathiṃ cāpi vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ ||

Verse 5

तद्युद्धमभवद्धोरं रोमहर्षणमद्भुतम्। भीष्मस्य सह पार्थेन बलिवासवयोरिव ।।

tadyuddhamabhavaddhoraṃ romaharṣaṇamadbhutam| bhīṣmasya saha pārthena balivāsavayoriva ||

Verse 6

सन्ततं शरजालाभिराकाशं समपद्यत। अम्बुदैरिव धाराभिस्तयोः कार्मुकनिःसृतैः ।।

santataṃ śarajālābhirākāśaṃ samapadyata| ambudairiva dhārābhistayoḥ kārmukaniḥsṛtaiḥ ||

Verse 7

भल्लैर्भल्लाः समाहत्य कुरुपाण्डवयो रणे। अन्तरिक्षे व्यराजन्त खद्योताः प्रावृषीव हि ।।

bhallairbhallāḥ samāhatya kurupāṇḍavayo raṇe| antarikṣe vyarājanta khadyotāḥ prāvṛṣīva hi ||

Verse 8

अग्निवक्रोपमं घोरं मण्डलीकृतमाहवे । गाण्डीवमभवञ्जिष्णोः सव्यं दक्षिणमस्यतः ।।

agnivakropamaṃ ghoraṃ maṇḍalīkṛtamāhave | gāṇḍīvamabhavañjiṣṇoḥ savyaṃ dakṣiṇamasyataḥ ||

Verse 9

पर्वतं वारिधाराभिश्छादयन्निव तोयदः । अर्जुनश्छादयद्भीष्मं शरवर्षैरनेकशः ।।

parvataṃ vāridhārābhiśchādayanniva toyadaḥ | arjunaśchādayadbhīṣmaṃ śaravarṣairanekaśaḥ ||

Verse 10

तां समुद्रमिवोद्धूतां शरवृष्टिं समुद्यताम् । व्यधमत्सायकैर्भीष्मः सोर्जुनं च न्यवारयत् ।।

tāṃ samudramivoddhūtāṃ śaravṛṣṭiṃ samudyatām | vyadhamatsāyakairbhīṣmaḥ sorjunaṃ ca nyavārayat ||

Verse 11

ततस्तानि विसृष्टानि शरजालानि सङ्घशः। आहतानि व्यशीर्यन्तं अर्जुनस्य रथं प्रति ।।

tatastāni visṛṣṭāni śarajālāni saṅghaśaḥ| āhatāni vyaśīryantaṃ arjunasya rathaṃ prati ||

Verse 12

ततः कनकपुङ्खाग्रैः शितैः संनतपर्वभिः । पतद्भिः खगवाजैश्च द्यौरासीत्संवृता शरैः ।।

tataḥ kanakapuṅkhāgraiḥ śitaiḥ saṃnataparvabhiḥ | patadbhiḥ khagavājaiśca dyaurāsītsaṃvṛtā śaraiḥ ||

Verse 13

ततः प्रासृजदुग्राणि शरजालानि पाण्डवः। तावन्ति शरजालानि भीष्मः पार्थाय प्राहिणोत् ।।

tataḥ prāsṛjadugrāṇi śarajālāni pāṇḍavaḥ| tāvanti śarajālāni bhīṣmaḥ pārthāya prāhiṇot ||

Verse 14

साश्वं ससूतं सरथं स पार्थं समाचिनोद्भारतो वत्सदन्तैः । प्रच्छादयामास दिशश्च सर्वा नभश्च बाणैस्तपनीयपुङ्खैः ।।

sāśvaṃ sasūtaṃ sarathaṃ sa pārthaṃ samācinodbhārato vatsadantaiḥ | pracchādayāmāsa diśaśca sarvā nabhaśca bāṇaistapanīyapuṅkhaiḥ ||

Verse 15

ततो देवर्षिगन्धर्वाः साधुसाध्वित्यपूजयन्। दुष्करं कृतवान्भीष्मो यदर्जुनमवारयत् ।।

tato devarṣigandharvāḥ sādhusādhvityapūjayan| duṣkaraṃ kṛtavānbhīṣmo yadarjunamavārayat ||

Verse 16

बलवानर्जुनो दक्षः क्षिप्रकारी च पाण्डवः। कोऽन्यः समर्थः पार्थस्य वेगं धारयितुं रणे ।।

balavānarjuno dakṣaḥ kṣiprakārī ca pāṇḍavaḥ| ko'nyaḥ samarthaḥ pārthasya vegaṃ dhārayituṃ raṇe ||

Verse 17

ऋते शान्तनवाद्भीष्मात्कृष्णाद्वा देवकीसुतात् । आचार्यवरमुख्याद्वा भारद्वाजान्महाबलात् ।।

ṛte śāntanavādbhīṣmātkṛṣṇādvā devakīsutāt | ācāryavaramukhyādvā bhāradvājānmahābalāt ||

Verse 18

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य क्रीडतः पुरुषोत्तमौ । चक्षूंषि सर्वभूतानां मोदयन्तौ महाबलौ ।।

astrairastrāṇi saṃvārya krīḍataḥ puruṣottamau | cakṣūṃṣi sarvabhūtānāṃ modayantau mahābalau ||

Verse 19

प्राजापत्यं तथैवैन्द्रमाग्नेयं च सुदारुणम् । कौबेरं वारुणं चैव याम्यं वायव्यमेव च । प्रयुञ्जानौ महात्मानौ समरे तौ विरेजतुः ।।

prājāpatyaṃ tathaivaindramāgneyaṃ ca sudāruṇam | kauberaṃ vāruṇaṃ caiva yāmyaṃ vāyavyameva ca | prayuñjānau mahātmānau samare tau virejatuḥ ||

Verse 20

विस्मितान्यथ भूतानि तौ दृष्ट्वा संयुगे तदा। साधु पार्थ महाबाहो साधु भीष्मेति चाब्रुवन् ।।

vismitānyatha bhūtāni tau dṛṣṭvā saṃyuge tadā| sādhu pārtha mahābāho sādhu bhīṣmeti cābruvan ||

Verse 21

नैतदन्यो मनुष्येषु प्रदर्शयितुमाहवे। महास्राणां संप्रयोगं समरे भीष्मपार्थयोः ।।

naitadanyo manuṣyeṣu pradarśayitumāhave| mahāsrāṇāṃ saṃprayogaṃ samare bhīṣmapārthayoḥ ||

Verse 22

एवं सर्वास्त्रविदुषोरस्त्रयुद्धमवर्तत ।।

evaṃ sarvāstraviduṣorastrayuddhamavartata ||

Verse 23

अथ जिष्णुरुदावृत्य शितधारेण कार्मुकम् । न्यकृन्तद्गृध्रपत्रेण शातकुम्भपरिष्कृतम् ।।

atha jiṣṇurudāvṛtya śitadhāreṇa kārmukam | nyakṛntadgṛdhrapatreṇa śātakumbhapariṣkṛtam ||

Verse 24

निमेषान्तरमात्रेण भीष्मोऽन्यत्कार्मुकं रणे। समादाय नरव्याघ्रः सज्यं चक्रे महाबलः ।।

nimeṣāntaramātreṇa bhīṣmo'nyatkārmukaṃ raṇe| samādāya naravyāghraḥ sajyaṃ cakre mahābalaḥ ||

Verse 25

शरांश्च सुबहुन्क्रुद्धो मुमोचाशु धनंजये । अर्जुनोपि शरांस्तीक्ष्णान्भीष्माय निशितान्बहून्। चिक्षेप च महातेजास्तथा भीष्मश्च पाण्डवे ।।

śarāṃśca subahunkruddho mumocāśu dhanaṃjaye | arjunopi śarāṃstīkṣṇānbhīṣmāya niśitānbahūn| cikṣepa ca mahātejāstathā bhīṣmaśca pāṇḍave ||

Verse 26

तयोर्दिव्यास्त्रविदुषोरस्यतोरनिशं शरान् । न विशेषस्तदा राजन्दृश्यते सुमहात्मनोः ।।

tayordivyāstraviduṣorasyatoraniśaṃ śarān | na viśeṣastadā rājandṛśyate sumahātmanoḥ ||

Verse 27

अथावृणोद्दश दिशः शरैरतिरथस्तदा । किरीटमाली कौन्तेयः शूरं शान्तनवं तथा ।।

athāvṛṇoddaśa diśaḥ śarairatirathastadā | kirīṭamālī kaunteyaḥ śūraṃ śāntanavaṃ tathā ||

Verse 28

अतीव पाण्डवो भीष्मं भीष्मश्चातीव पाण्डवम् । बभूव तत्र सङ्घेऽस्मिन्लोके राजंस्तदद्भुतम् ।।

atīva pāṇḍavo bhīṣmaṃ bhīṣmaścātīva pāṇḍavam | babhūva tatra saṅghe'sminloke rājaṃstadadbhutam ||

Verse 29

पाण्डवेन हताः शूरा भीष्मस्य रथरक्षिणः। शेरते स्म महाबाहो कौन्तेयस्याभितो रथम् ।।

pāṇḍavena hatāḥ śūrā bhīṣmasya ratharakṣiṇaḥ| śerate sma mahābāho kaunteyasyābhito ratham ||

Verse 30

ततो गाण्डीवनिर्मुक्ता निरमित्रं चिकीर्षवः। असक्ताः पुङ्खसंसक्ताः श्वेतवाहनपत्रिणः ।।

tato gāṇḍīvanirmuktā niramitraṃ cikīrṣavaḥ| asaktāḥ puṅkhasaṃsaktāḥ śvetavāhanapatriṇaḥ ||

Verse 31

निष्पतन्तो रथात्तस्य धौता हैरण्यवाससः। आकाशे प्रत्यदृश्यन्त हंसानामिव पङ्क्तयः ।।

niṣpatanto rathāttasya dhautā hairaṇyavāsasaḥ| ākāśe pratyadṛśyanta haṃsānāmiva paṅktayaḥ ||

Verse 32

तस्य तद्दिव्यमस्त्रं हि प्रगाढं चित्रमस्यतः । प्रेक्षन्ते स्मान्तरिक्षस्थाः सर्वे देवाः सवासवाः ।।

tasya taddivyamastraṃ hi pragāḍhaṃ citramasyataḥ | prekṣante smāntarikṣasthāḥ sarve devāḥ savāsavāḥ ||

Verse 33

तं दृष्ट्वा परमप्रीतो गन्धर्वश्चित्रमद्भुतम् । शशंस देवराजाय चित्रसेनः प्रतापवान् ।।

taṃ dṛṣṭvā paramaprīto gandharvaścitramadbhutam | śaśaṃsa devarājāya citrasenaḥ pratāpavān ||

Verse 34

पश्येमानरिनिर्दारान्संसक्तानिव गच्छतः । चित्ररूपमिदं जिष्णोर्दिव्यमस्त्रमुदीर्यतः ।।

paśyemānarinirdārānsaṃsaktāniva gacchataḥ | citrarūpamidaṃ jiṣṇordivyamastramudīryataḥ ||

Verse 35

नेदं मनुष्याः श्रद्दध्युर्न हीदं तेषु विद्यते। सौराणां च महास्राणां विचित्रोऽयं समागमः ।।

nedaṃ manuṣyāḥ śraddadhyurna hīdaṃ teṣu vidyate| saurāṇāṃ ca mahāsrāṇāṃ vicitro'yaṃ samāgamaḥ ||

Verse 36

मध्यन्दिनगतं सूर्यं प्रतपन्तमिवाम्बरे । न शक्नुवन्ति सैन्यानि पाण्डवं प्रसमीक्षितुम् ।।

madhyandinagataṃ sūryaṃ pratapantamivāmbare | na śaknuvanti sainyāni pāṇḍavaṃ prasamīkṣitum ||

Verse 37

उभौ विश्रुतकर्माणावुभौ शूरौ महीक्षिताम् । उभौ विचित्रकर्माणावुभौ युधि दुरासदौ ।।

ubhau viśrutakarmāṇāvubhau śūrau mahīkṣitām | ubhau vicitrakarmāṇāvubhau yudhi durāsadau ||

Verse 38

इत्युक्तो देवराजस्तु पार्थभीष्मसमागमम्। पूजयामास दिव्येन पुष्पवर्षेण भारत ।।

ityukto devarājastu pārthabhīṣmasamāgamam| pūjayāmāsa divyena puṣpavarṣeṇa bhārata ||

Verse 39

[अश्वत्थामा ततोऽभ्येत्य द्रुतं कर्णमभाषत । अहमेको हनिष्यामि समेतान्सर्वपाण्डवान् ।।

[aśvatthāmā tato'bhyetya drutaṃ karṇamabhāṣata | ahameko haniṣyāmi sametānsarvapāṇḍavān ||

Verse 40

इति कर्म समक्षं मे सभामध्ये त्वयोदितम् । न तु तत्कृतमेकस्माद्भीतो धावसि सूतज ।।

iti karma samakṣaṃ me sabhāmadhye tvayoditam | na tu tatkṛtamekasmādbhīto dhāvasi sūtaja ||

Verse 41

वैचित्रवीर्यजाः सर्वे त्वामाश्रित्य पृथासुतान् । जेतुमिच्छन्ति संग्रामे भवान्युध्यस्व फल्गुनम् ।।

vaicitravīryajāḥ sarve tvāmāśritya pṛthāsutān | jetumicchanti saṃgrāme bhavānyudhyasva phalgunam ||

Verse 42

अश्वत्थामोदितं वाक्यं श्रुत्वा दुर्योधनस्तदा । प्रत्युवाच रुषा द्रौणिं कर्णप्रियचिकीर्षया ।।

aśvatthāmoditaṃ vākyaṃ śrutvā duryodhanastadā | pratyuvāca ruṣā drauṇiṃ karṇapriyacikīrṣayā ||

Verse 43

मा मानभङ्गं विप्रेन्द्र कुरु विश्रुतकर्मणः । मानभङ्गेन राज्ञां तु बलहानिर्भविष्यति ।।

mā mānabhaṅgaṃ viprendra kuru viśrutakarmaṇaḥ | mānabhaṅgena rājñāṃ tu balahānirbhaviṣyati ||

Verse 44

शूरा वदन्ति संग्रामे वाचा कर्माणि कुर्वते। पराक्रमन्ति संग्रामे स्वस्य वीर्यानुसारतः ।।

śūrā vadanti saṃgrāme vācā karmāṇi kurvate| parākramanti saṃgrāme svasya vīryānusārataḥ ||

Verse 45

तस्मात्तं नार्हति भवान्गर्हितुं शूरसंमतम् । राज्ञैवमुक्तः स द्रौणिर्गतरोषोऽभवत्तदा ।।]

tasmāttaṃ nārhati bhavāngarhituṃ śūrasaṃmatam | rājñaivamuktaḥ sa drauṇirgataroṣo'bhavattadā ||]

Verse 46

ततो भीष्मः शान्तनवो बाणान्पार्श्वे समार्पयत्। अस्यतः प्रतिसन्धाय विवृतं सव्यसाचिनः

tato bhīṣmaḥ śāntanavo bāṇānpārśve samārpayat| asyataḥ pratisandhāya vivṛtaṃ savyasācinaḥ

Verse 47

ततः प्रसह्य बीभत्सुः पृथुधारेण कार्मुकम्। न्यकृन्तद्गृध्रपत्रेण भीष्मस्यामिततेजसः ।।

tataḥ prasahya bībhatsuḥ pṛthudhāreṇa kārmukam| nyakṛntadgṛdhrapatreṇa bhīṣmasyāmitatejasaḥ ||

Verse 48

अथैनं दशभिः पश्चात्प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे। यतमानं पराक्रान्तं कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।।

athainaṃ daśabhiḥ paścātpratyavidhyatstanāntare| yatamānaṃ parākrāntaṃ kuntīputro dhanañjayaḥ ||

Verse 49

स पीडितो महाबाहुर्गृहीत्वा रथकूबरम् । गोङ्गेयो युधि दुर्धर्षस्तस्थौ दीप इवातुरः ।।

sa pīḍito mahābāhurgṛhītvā rathakūbaram | goṅgeyo yudhi durdharṣastasthau dīpa ivāturaḥ ||

Verse 50

तं विसंज्ञमपोवाह संयन्ता रथवाजिनाम् । उपदेशमनुस्मृत्य रक्षमाणो महारथम् ।।

taṃ visaṃjñamapovāha saṃyantā rathavājinām | upadeśamanusmṛtya rakṣamāṇo mahāratham ||

Verse 51

पराक्रमे च शौर्ये च वीर्ये सत्त्वे बले रणे। शस्त्रास्त्रेषु च सर्वेषु लाघवे दूरपातने ।।

parākrame ca śaurye ca vīrye sattve bale raṇe| śastrāstreṣu ca sarveṣu lāghave dūrapātane ||

Verse 52

यस्य नास्ति समो लोके पितृदत्तवरश्च यः। जितश्रमो जितारातिर्निस्तन्द्रिः खेदवर्जितः । यः स्वेच्छामरणः शूरः पितृशुश्रूषणे रतः ।।

yasya nāsti samo loke pitṛdattavaraśca yaḥ| jitaśramo jitārātirnistandriḥ khedavarjitaḥ | yaḥ svecchāmaraṇaḥ śūraḥ pitṛśuśrūṣaṇe rataḥ ||

Verse 53

दुर्योधनहितार्थाय युद्ध्वा पार्थेन संगरे। पृथासुतहितार्थाय पराजित इवाभवत् ।।

duryodhanahitārthāya yuddhvā pārthena saṃgare| pṛthāsutahitārthāya parājita ivābhavat ||