Adhyaya 62

Verse 1

रणाय भीष्मार्जुनयोः समागमे देवैस्तयोः प्रशंसनम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। एवं विद्राव्य तत्सैन्यं पार्थो भीष्ममुपाद्रवत्। त्रस्तेषु सर्वसैन्येषु कौरव्यस्य महात्मनः ।।

raṇāya bhīṣmārjunayoḥ samāgame devaistayoḥ praśaṃsanam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ vidrāvya tatsainyaṃ pārtho bhīṣmamupādravat| trasteṣu sarvasainyeṣu kauravyasya mahātmanaḥ ||

Verse 2

बाणान्धनुषि संधाय चतुरः पाकशासनिः। भीष्मं च प्राहिणोद्भीतस्तं द्वाभ्यामभ्यवादयत् ।।

bāṇāndhanuṣi saṃdhāya caturaḥ pākaśāsaniḥ| bhīṣmaṃ ca prāhiṇodbhītastaṃ dvābhyāmabhyavādayat ||

Verse 3

तस्य कर्णान्तिकं गत्वा द्वावब्रूतां च कौशलम् । सोऽप्याशीरवदद्भीष्मः कौन्तेयो जयतामिति ।।

tasya karṇāntikaṃ gatvā dvāvabrūtāṃ ca kauśalam | so'pyāśīravadadbhīṣmaḥ kaunteyo jayatāmiti ||

Verse 4

नरसिंहमुपायान्तं जिगीषन्तं परान्रणे। वृषसेनोऽभ्ययात्तूर्णं योद्धुकामो धनंजयम् ।।

narasiṃhamupāyāntaṃ jigīṣantaṃ parānraṇe| vṛṣaseno'bhyayāttūrṇaṃ yoddhukāmo dhanaṃjayam ||

Verse 5

वैकर्तनात्मजो वीरः संग्रामे लोकविश्रुतः। शौर्यवीर्यादिभिः कर्णाद्बिम्बाद्विम्ब इवोद्धृतः ।।

vaikartanātmajo vīraḥ saṃgrāme lokaviśrutaḥ| śauryavīryādibhiḥ karṇādbimbādvimba ivoddhṛtaḥ ||

Verse 6

आत्मना युध्यतस्तस्य वृषसेनस्य पाण्डवः । मुहूर्तं तस्य तद्दृष्ट्वा हस्तलाघवपौरुषे। तुतोष च ततः पार्थो वृषसेनपराक्रमम् ।।

ātmanā yudhyatastasya vṛṣasenasya pāṇḍavaḥ | muhūrtaṃ tasya taddṛṣṭvā hastalāghavapauruṣe| tutoṣa ca tataḥ pārtho vṛṣasenaparākramam ||

Verse 7

तस्य पार्थस्तदा क्षिप्रं क्षुरधारेण कार्मुकम् । न्यकृन्यद्गृध्रपत्रेण जाम्बूनदपरिष्कृतम् ।।

tasya pārthastadā kṣipraṃ kṣuradhāreṇa kārmukam | nyakṛnyadgṛdhrapatreṇa jāmbūnadapariṣkṛtam ||

Verse 8

अथैनं पञ्चभिर्भूयः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे। स पार्थबाणाभिहतो रथात्प्रस्कन्द्य दुद्रुवे ।।

athainaṃ pañcabhirbhūyaḥ pratyavidhyatstanāntare| sa pārthabāṇābhihato rathātpraskandya dudruve ||

Verse 9

दुःशासनो विकर्णश्च शकुनिश्च विविंशतिः। आयान्तं भीमधन्वानं पर्यकीर्यन्त पाण्डवम् ।।

duḥśāsano vikarṇaśca śakuniśca viviṃśatiḥ| āyāntaṃ bhīmadhanvānaṃ paryakīryanta pāṇḍavam ||

Verse 10

तेषां पार्थो रणे क्रुद्धः शरैः सन्नतपर्वभिः । युगं ध्वजं शरासं च चिच्छेद तरसा रणे ।।

teṣāṃ pārtho raṇe kruddhaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ | yugaṃ dhvajaṃ śarāsaṃ ca ciccheda tarasā raṇe ||

Verse 11

ते निकृत्तध्वजाः सर्वे छिन्नकार्मुकवेष्टनाः । रणमध्यादपययुः पार्थबाणाभिपीडिताः ।।

te nikṛttadhvajāḥ sarve chinnakārmukaveṣṭanāḥ | raṇamadhyādapayayuḥ pārthabāṇābhipīḍitāḥ ||

Verse 12

ततः प्रहस्य बीभत्सुर्वैराटिमिदमब्रवीत् । एतं मे प्रापयेदानीं तालं सौवर्णमुच्छ्रितम् ।।

tataḥ prahasya bībhatsurvairāṭimidamabravīt | etaṃ me prāpayedānīṃ tālaṃ sauvarṇamucchritam ||

Verse 13

मेघमध्ये यथा विद्युदुज्ज्वलन्ती पुनः पुनः । असौ शान्तनवो भीष्मस्तत्र याहि परंतप ।।

meghamadhye yathā vidyudujjvalantī punaḥ punaḥ | asau śāntanavo bhīṣmastatra yāhi paraṃtapa ||

Verse 14

अस्राणि तस्य दिव्यानि दर्शयिष्यामि संयुगे। घोररूपाणि चित्राणि लघूनि च गुरूणि च ।।

asrāṇi tasya divyāni darśayiṣyāmi saṃyuge| ghorarūpāṇi citrāṇi laghūni ca gurūṇi ca ||

Verse 15

अस्माकं पोषको नित्यमाबाल्यान्मत्स्यभूमिप। श्रेयस्कामी सदाऽस्माकं योगक्षेमकरः सदा ।।

asmākaṃ poṣako nityamābālyānmatsyabhūmipa| śreyaskāmī sadā'smākaṃ yogakṣemakaraḥ sadā ||

Verse 16

तस्याङ्के विर्धितो बाल्ये तद्योत्स्येऽनेन सांप्रतम्। अस्माकं धार्तराष्ट्राणां शमकामो दिवानिशम् ।।

tasyāṅke virdhito bālye tadyotsye'nena sāṃpratam| asmākaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ śamakāmo divāniśam ||

Verse 17

वैशंपायन उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वैराटिः पार्थसारथिः। वाहयच्चोदितस्तेन रथं भीष्मरथं प्रति ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tasya tadvacanaṃ śrutvā vairāṭiḥ pārthasārathiḥ| vāhayaccoditastena rathaṃ bhīṣmarathaṃ prati ||

Verse 18

तं रथं चोदितं दृष्ट्वा फल्गुनस्य रथोत्तमम् । वायुनेव महामेघं सहसाऽभिसमीरितम्। तं प्रत्ययाच्च गाङ्गेयो रथेनादित्यवर्चसा ।।

taṃ rathaṃ coditaṃ dṛṣṭvā phalgunasya rathottamam | vāyuneva mahāmeghaṃ sahasā'bhisamīritam| taṃ pratyayācca gāṅgeyo rathenādityavarcasā ||

Verse 19

आयान्तमर्जुनं दृष्ट्वा भीष्मः परपुंजयः। प्रत्युञ्जगाम युद्धार्थी महर्षभमिवर्षभः ।।

āyāntamarjunaṃ dṛṣṭvā bhīṣmaḥ parapuṃjayaḥ| pratyuñjagāma yuddhārthī maharṣabhamivarṣabhaḥ ||

Verse 20

तथा हि गुप्त एतेषां दुराधर्षः पितामहः । हन्यमानेषु योघेषु धनंजयमुपाद्रवत् ।।

tathā hi gupta eteṣāṃ durādharṣaḥ pitāmahaḥ | hanyamāneṣu yogheṣu dhanaṃjayamupādravat ||

Verse 21

प्रगृह्य कार्मुकश्रेष्ठं जातरूपपरिष्कृतम् । शरानादाय तीक्ष्णाग्रान्मर्मदेहप्रमाथिनः ।।

pragṛhya kārmukaśreṣṭhaṃ jātarūpapariṣkṛtam | śarānādāya tīkṣṇāgrānmarmadehapramāthinaḥ ||

Verse 22

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि । शुशुभे स नरव्याघ्रो गिरिः सूर्योत्तरे यथा ।।

pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani | śuśubhe sa naravyāghro giriḥ sūryottare yathā ||

Verse 23

प्राध्माप्य शङ्खं गाङ्गेयो धार्तराष्ट्रान्प्रहर्षयन् । प्रदक्षिणमुपावृत्य बीभत्सुं प्रत्यवारयत् ।।

prādhmāpya śaṅkhaṃ gāṅgeyo dhārtarāṣṭrānpraharṣayan | pradakṣiṇamupāvṛtya bībhatsuṃ pratyavārayat ||

Verse 24

तमवेक्ष्य समायान्तं कौन्तेयः परवीरहा । प्रत्यगृह्णादमेयात्मा प्रियातिथिमिवागतम् । देवदत्तं महाशङ्खं प्रदध्मौ युधि वीर्यवान् ।।

tamavekṣya samāyāntaṃ kaunteyaḥ paravīrahā | pratyagṛhṇādameyātmā priyātithimivāgatam | devadattaṃ mahāśaṅkhaṃ pradadhmau yudhi vīryavān ||

Verse 25

तौ शङ्खनादावत्यर्थं भीष्मपाण्डवयोस्तदा । नादयामासतुर्द्यां च खं च भूमिं च सर्वशः ।।

tau śaṅkhanādāvatyarthaṃ bhīṣmapāṇḍavayostadā | nādayāmāsaturdyāṃ ca khaṃ ca bhūmiṃ ca sarvaśaḥ ||

Verse 26

अन्तरिक्षे च जल्पन्ति सर्वे देवाः सवासवाः । यदर्जुनः कुरून्सर्वान्प्राकृन्तच्छस्रतेजसा ।।

antarikṣe ca jalpanti sarve devāḥ savāsavāḥ | yadarjunaḥ kurūnsarvānprākṛntacchasratejasā ||

Verse 27

कुरुश्रेष्ठाविमौ वीरौ रणे भीष्मधनंजयौ । सर्वास्त्रकुशलौ वीरावप्रमत्तौ रणे सदा ।।

kuruśreṣṭhāvimau vīrau raṇe bhīṣmadhanaṃjayau | sarvāstrakuśalau vīrāvapramattau raṇe sadā ||

Verse 28

उभौ देवमनुष्येषु विश्रुतौ स्वपराक्रमैः । उभौ परमसंरब्धावुभौ दीप्तधनुर्धरौ ।।

ubhau devamanuṣyeṣu viśrutau svaparākramaiḥ | ubhau paramasaṃrabdhāvubhau dīptadhanurdharau ||

Verse 29

समागतौ नरव्याघ्रौ व्याघ्राविव तरस्विनौ । उभौ सदृशकर्माणौ सूर्यस्याग्नेश्च भारत ।।

samāgatau naravyāghrau vyāghrāviva tarasvinau | ubhau sadṛśakarmāṇau sūryasyāgneśca bhārata ||

Verse 30

वासुदेवस्य सदृशौ कार्तवीर्यसमावुभौ । उभौ विश्रुतकर्माणावुभौ शूरौ महाबलौ । सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठौ सर्वशस्त्रभृतां वरौ ।।

vāsudevasya sadṛśau kārtavīryasamāvubhau | ubhau viśrutakarmāṇāvubhau śūrau mahābalau | sarvāstraviduṣāṃ śreṣṭhau sarvaśastrabhṛtāṃ varau ||

Verse 31

अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च ।। अनयोः सदृशं वीर्यं मित्रस्य वरुणस्य च ।।

agnerindrasya somasya yamasya varuṇasya ca || anayoḥ sadṛśaṃ vīryaṃ mitrasya varuṇasya ca ||

Verse 32

को वा कुन्तीसुतं युद्धे द्वैरथेनोपयास्यति। ऋते शान्तनवादन्यः क्षत्रियो भुवि विद्यते ।।

ko vā kuntīsutaṃ yuddhe dvairathenopayāsyati| ṛte śāntanavādanyaḥ kṣatriyo bhuvi vidyate ||

Verse 33

इति संपूजयामासुर्भीष्मं दृष्ट्वाऽर्जुनं गतम् । तं रणे संप्रहृष्यन्तं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः ।।

iti saṃpūjayāmāsurbhīṣmaṃ dṛṣṭvā'rjunaṃ gatam | taṃ raṇe saṃprahṛṣyantaṃ dṛṣṭvā devāḥ savāsavāḥ ||

Verse 34

अथ बहुविधतूर्यशङ्खयोषैर्विविधरवैः सह सिंहनादमिश्रैः । कुरुवृषभमपूजयत्कुरूणां बलममराधिपसैन्यसप्रभं तत् ।।

atha bahuvidhatūryaśaṅkhayoṣairvividharavaiḥ saha siṃhanādamiśraiḥ | kuruvṛṣabhamapūjayatkurūṇāṃ balamamarādhipasainyasaprabhaṃ tat ||