Adhyaya 61

Verse 1

अर्जुनेन युगपद्द्रोणादिभिः सह यद्धम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। एतस्मिन्नन्तरे तत्र महावीर्यपराक्रमः। आजगाम महाबाहुः कृपः शस्त्रभृतांवरः । अर्जुनं प्रतियोद्धुं वै युद्धकामो महारथः।

arjunena yugapaddroṇādibhiḥ saha yaddham || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| etasminnantare tatra mahāvīryaparākramaḥ| ājagāma mahābāhuḥ kṛpaḥ śastrabhṛtāṃvaraḥ | arjunaṃ pratiyoddhuṃ vai yuddhakāmo mahārathaḥ|

Verse 2

अथं द्रौणे रथं त्यक्त्वा कृपस्य रथमुत्तमम् । आजगामार्जुनस्तूर्णं सूर्यवैश्वानरप्रभम् ।।

athaṃ drauṇe rathaṃ tyaktvā kṛpasya rathamuttamam | ājagāmārjunastūrṇaṃ sūryavaiśvānaraprabham ||

Verse 3

तौ वीर सूर्यसंकाशौ योत्स्यमानौ महारथौ। वाषिकाविव जीमूतौ व्यरोचेतां व्यवस्थितौ ।।

tau vīra sūryasaṃkāśau yotsyamānau mahārathau| vāṣikāviva jīmūtau vyarocetāṃ vyavasthitau ||

Verse 4

श्रगृह्य गाण्डिवं लोके विश्रुतं पुनरर्जुनः। अभ्ययाद्भरतश्रेष्ठो विनिघ्नञ्शरमालया ।।

śragṛhya gāṇḍivaṃ loke viśrutaṃ punararjunaḥ| abhyayādbharataśreṣṭho vinighnañśaramālayā ||

Verse 5

कृपश्च धनुरादाय तथैवार्जुनमभ्यगाम् ।।

kṛpaśca dhanurādāya tathaivārjunamabhyagām ||

Verse 6

प्रगृह्य बलवच्चापं नाराचान्रक्तभोजनान्। कृपः पार्थाय चिक्षेप शंतशोऽथ सहस्रशः ।।

pragṛhya balavaccāpaṃ nārācānraktabhojanān| kṛpaḥ pārthāya cikṣepa śaṃtaśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 7

जीमूत इव धर्मान्ते शरवर्पं विमुञ्चति । नन्दयन्सुहृदः सर्वान्प्रत्ययुध्यत फल्गुनम् ।।

jīmūta iva dharmānte śaravarpaṃ vimuñcati | nandayansuhṛdaḥ sarvānpratyayudhyata phalgunam ||

Verse 8

विकृष्य बलवच्चापं पाण्डवोऽमितविक्रमः। चचार समरे पार्थश्चित्रमार्गान्विदर्शयन् ।।

vikṛṣya balavaccāpaṃ pāṇḍavo'mitavikramaḥ| cacāra samare pārthaścitramārgānvidarśayan ||

Verse 9

सर्वाश्चैव दिशो बाणैः प्रदिशश्च महाबलः । एकच्छायमिवाकाशं सर्वतः कृतवान्प्रभुः ।।

sarvāścaiva diśo bāṇaiḥ pradiśaśca mahābalaḥ | ekacchāyamivākāśaṃ sarvataḥ kṛtavānprabhuḥ ||

Verse 10

प्राच्छादयदमेयात्मा पार्थः शरशतैः कृपम् । उद्गतः समरे मेघो धाराभिरिव पर्वतम् ।।

prācchādayadameyātmā pārthaḥ śaraśataiḥ kṛpam | udgataḥ samare megho dhārābhiriva parvatam ||

Verse 11

स शरैरर्पितः ऋद्धः शितैरग्निशिखोपमैः । कृपो बभूव समरे विधूमोऽग्निरिव ज्वलंम् ।।

sa śarairarpitaḥ ṛddhaḥ śitairagniśikhopamaiḥ | kṛpo babhūva samare vidhūmo'gniriva jvalaṃm ||

Verse 12

ततः शरसहस्रेण पार्थमप्रतिमौजसम् । अर्दयित्वा महाबाहुर्ननाद समरे कृपः ।।

tataḥ śarasahasreṇa pārthamapratimaujasam | ardayitvā mahābāhurnanāda samare kṛpaḥ ||

Verse 13

ततः कनकपुङ्खेन शरेण नतपर्वणा। बिभेद समरे पार्थः कृपस्य ध्वजमुत्तमम् ।।

tataḥ kanakapuṅkhena śareṇa nataparvaṇā| bibheda samare pārthaḥ kṛpasya dhvajamuttamam ||

Verse 14

ततः पश्चान्महातेजा नाराचान्सूर्यसन्निभान् । जग्राह समरे पार्थो भूयो बहुशिलीमुखान् ।।

tataḥ paścānmahātejā nārācānsūryasannibhān | jagrāha samare pārtho bhūyo bahuśilīmukhān ||

Verse 15

तैस्तदातीं महाबाहुः कृपस्य रथरक्षिणः । जघान क्षत्रियश्रेष्ठो युध्यमानान्महारथान् ।।

taistadātīṃ mahābāhuḥ kṛpasya ratharakṣiṇaḥ | jaghāna kṣatriyaśreṣṭho yudhyamānānmahārathān ||

Verse 16

चन्द्रकेतुः सुकेतुश्च चित्राश्वो मणिमांस्तद। मुञ्जमौलिश्च विक्रान्तो हेमवर्णो भयावहः ।।

candraketuḥ suketuśca citrāśvo maṇimāṃstada| muñjamauliśca vikrānto hemavarṇo bhayāvahaḥ ||

Verse 17

सुरथोऽतिरथश्चैव सुपेणोऽरिष्ट एव च। नृकेतुश्च सहानीकास्ते निषेदुर्गतासवः ।।

suratho'tirathaścaiva supeṇo'riṣṭa eva ca| nṛketuśca sahānīkāste niṣedurgatāsavaḥ ||

Verse 18

तान्निहत्य ततः पार्थो निमेपादिव भारत । पुनरन्यान्समाधत्त त्रयोदश शिलीमुखान् ।।

tānnihatya tataḥ pārtho nimepādiva bhārata | punaranyānsamādhatta trayodaśa śilīmukhān ||

Verse 19

अथास्य युगमेकेन चतुर्भिश्चतुरो हयान्। षष्ठेन तु शिरः सङ्ख्ये कृपस्य रथसारथेः ।।

athāsya yugamekena caturbhiścaturo hayān| ṣaṣṭhena tu śiraḥ saṅkhye kṛpasya rathasāratheḥ ||

Verse 20

त्रिभिस्त्रिवेणुं बलवान्द्वाभ्यामक्षं महाबलः । द्वादशेन तु भल्लेन कृपस्य सशरं धनुः ।।

tribhistriveṇuṃ balavāndvābhyāmakṣaṃ mahābalaḥ | dvādaśena tu bhallena kṛpasya saśaraṃ dhanuḥ ||

Verse 21

छित्त्वा वज्रनिकाशेन फल्गुनः प्रहसन्निव। त्रयोदशेनेन्द्रसमः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ।।

chittvā vajranikāśena phalgunaḥ prahasanniva| trayodaśenendrasamaḥ pratyavidhyatstanāntare ||

Verse 22

स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । अथ शक्तिं परामृश्य सूर्यवैश्वानरप्रभाम् । चिक्षेप सहसा क्रुद्धः पार्थायाद्भुतकर्मणे ।।

sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ | atha śaktiṃ parāmṛśya sūryavaiśvānaraprabhām | cikṣepa sahasā kruddhaḥ pārthāyādbhutakarmaṇe ||

Verse 23

तामर्जुनस्तथारूपां शक्तिं हेमपरिष्कृताम्। रुरोध सायकैस्तीक्ष्णैरर्धचन्द्रमुखैश्च ताम् ।।

tāmarjunastathārūpāṃ śaktiṃ hemapariṣkṛtām| rurodha sāyakaistīkṣṇairardhacandramukhaiśca tām ||

Verse 24

आपतन्तीं महोल्काभां चिच्छेद दशभिः शरैः। सापतद्दशधा भूमौ पार्थेन निहता शरैः ।।

āpatantīṃ maholkābhāṃ ciccheda daśabhiḥ śaraiḥ| sāpataddaśadhā bhūmau pārthena nihatā śaraiḥ ||

Verse 25

शक्त्यां तु विनिकृत्तायां विरथः शरपीडितः। गदापाणिरवप्लुत्य रथात्तूर्णममित्रहा। गदां चिक्षेप सहसा पार्थायामिततेजसे ।।

śaktyāṃ tu vinikṛttāyāṃ virathaḥ śarapīḍitaḥ| gadāpāṇiravaplutya rathāttūrṇamamitrahā| gadāṃ cikṣepa sahasā pārthāyāmitatejase ||

Verse 26

सा च मुक्ता गदा गुर्वी रूपेणास्य परिष्कृता । अर्जुनस्य शरैर्नुन्ना प्रतिमार्गं जगाम सा ।।

sā ca muktā gadā gurvī rūpeṇāsya pariṣkṛtā | arjunasya śarairnunnā pratimārgaṃ jagāma sā ||

Verse 27

अथ खङ्गं समुद्धृत्य शतचन्द्रं च भानुमत्। इयेष पाण्डवं हन्तुं कृपो लघुपराक्रमः ।।

atha khaṅgaṃ samuddhṛtya śatacandraṃ ca bhānumat| iyeṣa pāṇḍavaṃ hantuṃ kṛpo laghuparākramaḥ ||

Verse 28

स शरद्वत्सुतस्तूर्णं महाचार्यः सुशिक्षितः । खेचरेव चचारकैः क्रमाच्चर्मासिधृग्भुवि ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि एकषष्टितमोऽध्यायः ।।

sa śaradvatsutastūrṇaṃ mahācāryaḥ suśikṣitaḥ | khecareva cacārakaiḥ kramāccarmāsidhṛgbhuvi || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi gograhaṇaparvaṇi ekaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 29

ततः क्षुरप्रैः कौन्तेयो दशभिः खङ्गचर्मणी । निमेषादिव चिच्छेद तदद्भुतमिवाभवत् ।।

tataḥ kṣurapraiḥ kaunteyo daśabhiḥ khaṅgacarmaṇī | nimeṣādiva ciccheda tadadbhutamivābhavat ||

Verse 30

विषण्णवदमस्तत्र विनाशात्खङ्गचर्मणोः। दन्तैर्दन्तच्छदान्दष्ट्वा चुकोप हृदि दीर्घवत् ।।

viṣaṇṇavadamastatra vināśātkhaṅgacarmaṇoḥ| dantairdantacchadāndaṣṭvā cukopa hṛdi dīrghavat ||

Verse 31

भवत्विति पुनश्चोक्त्वा युद्धापगमनोद्यतः। अश्वत्थाम्नस्तु स रथं कृपः समभिपुप्लुवे। स्वस्रीयस्य महातेजा जग्राह च धनुः पुनः ।।

bhavatviti punaścoktvā yuddhāpagamanodyataḥ| aśvatthāmnastu sa rathaṃ kṛpaḥ samabhipupluve| svasrīyasya mahātejā jagrāha ca dhanuḥ punaḥ ||

Verse 32

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो भीष्मो द्रोणमथाब्रवीत्। दृष्ट्वा कृपं फल्गुनेन पीडितं चोर्जितं च तम् ।।

etasminnantare kruddho bhīṣmo droṇamathābravīt| dṛṣṭvā kṛpaṃ phalgunena pīḍitaṃ corjitaṃ ca tam ||

Verse 33

एकैकमस्मान्संग्रामे पराजयति फल्गुनः। अहं द्रोणश्च कर्णश्च द्रौणिर्गौतम एव च। अन्ये च बहवः शूरा वयं जेष्याम वासविम् ।।

ekaikamasmānsaṃgrāme parājayati phalgunaḥ| ahaṃ droṇaśca karṇaśca drauṇirgautama eva ca| anye ca bahavaḥ śūrā vayaṃ jeṣyāma vāsavim ||

Verse 34

समागम्य ततः सर्वे भीष्मद्रोणमुखा रथाः। अर्जुनं सहसा युक्ताः प्रत्ययुध्यन्त भारत ।।

samāgamya tataḥ sarve bhīṣmadroṇamukhā rathāḥ| arjunaṃ sahasā yuktāḥ pratyayudhyanta bhārata ||

Verse 35

स सायकमयैर्जालैः सर्वतस्तान्महारथान्। प्राच्छादयच्छरौघैस्तान्नीहार इव पर्वतान् ।।

sa sāyakamayairjālaiḥ sarvatastānmahārathān| prācchādayaccharaughaistānnīhāra iva parvatān ||

Verse 36

नदद्भिश्च महानागैर्हेषमाणैश्च वाजिभिः । भेरीशङ्खनिनादैश्च स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ।।

nadadbhiśca mahānāgairheṣamāṇaiśca vājibhiḥ | bherīśaṅkhaninādaiśca sa śabdastumulo'bhavat ||

Verse 37

नागाश्वकायान्निर्भिद्य लौहानि कवचानि च। पार्थस्य शरवर्षाणि न्यपतञ्शतशः क्षितौ ।।

nāgāśvakāyānnirbhidya lauhāni kavacāni ca| pārthasya śaravarṣāṇi nyapatañśataśaḥ kṣitau ||

Verse 38

त्वरमाणः शरानस्यन्पाण्डवस्तु प्रकाशते। मध्यंदिनगतोऽर्चिष्माञ्छरदीव दिवाकरः।।

tvaramāṇaḥ śarānasyanpāṇḍavastu prakāśate| madhyaṃdinagato'rciṣmāñcharadīva divākaraḥ||

Verse 39

अविषह्य शरान्सर्वे पार्थचापच्युपान्रणे। उदक्प्रयान्ति विध्वस्ता रथेभ्यो रथिनस्तदा। सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चापि पदातयः।।

aviṣahya śarānsarve pārthacāpacyupānraṇe| udakprayānti vidhvastā rathebhyo rathinastadā| sādinaścāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau cāpi padātayaḥ||

Verse 40

शरैस्तु ताड्यमानानां कवचानां महात्मनाम्। ताम्रराजतलौहानां प्रादुरासीन्महास्वनः।।

śaraistu tāḍyamānānāṃ kavacānāṃ mahātmanām| tāmrarājatalauhānāṃ prādurāsīnmahāsvanaḥ||

Verse 41

छन्नमायोधनं जज्ञे शरीरैर्गतचेतसाम्। श्रान्त्या गलितशस्त्राणां पततामश्वसादिनाम्।।

channamāyodhanaṃ jajñe śarīrairgatacetasām| śrāntyā galitaśastrāṇāṃ patatāmaśvasādinām||

Verse 42

शून्यान्कुर्वन्रथोपस्थान्मानवैरास्तृणोन्महीम्। प्रनृत्यन्निव संग्रामे चापहस्ते धनंजयः।।

śūnyānkurvanrathopasthānmānavairāstṛṇonmahīm| pranṛtyanniva saṃgrāme cāpahaste dhanaṃjayaḥ||

Verse 43

शिरांस्यपातयत्सङ्ख्ये क्षत्रियाणां नरर्षभः। श्रुत्वा गाण्डीवनिर्घोषं विष्णूजितमिवाशने। त्रस्तानि सर्वसैन्यानि व्यलीयन्त च भागश।।

śirāṃsyapātayatsaṅkhye kṣatriyāṇāṃ nararṣabhaḥ| śrutvā gāṇḍīvanirghoṣaṃ viṣṇūjitamivāśane| trastāni sarvasainyāni vyalīyanta ca bhāgaśa||

Verse 44

कुण्डलोष्णीषधारीणि जातरूपस्रजानि च। पतितानि स्म दृश्यन्ते शिरांसि करणमूर्धनि ।।

kuṇḍaloṣṇīṣadhārīṇi jātarūpasrajāni ca| patitāni sma dṛśyante śirāṃsi karaṇamūrdhani ||

Verse 45

विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बाहुभिश्च सकार्मुकैः। सहस्ताभरणैश्चान्यैः प्रच्छन्ना भाति मेदिनी ।।

viśikhonmathitairgātrairbāhubhiśca sakārmukaiḥ| sahastābharaṇaiścānyaiḥ pracchannā bhāti medinī ||

Verse 46

शिरसां पात्यमानानां समरे निशितैः शरैः। अश्मवृष्टिरिवाकाशादभवद्भरतर्षभ ।।

śirasāṃ pātyamānānāṃ samare niśitaiḥ śaraiḥ| aśmavṛṣṭirivākāśādabhavadbharatarṣabha ||

Verse 47

दर्शयित्वा तदाऽऽत्मानं रौद्रं रौद्रपराक्रमः। जघान समरे शूराञ्छतशोऽथ सहस्रशः ।।

darśayitvā tadā''tmānaṃ raudraṃ raudraparākramaḥ| jaghāna samare śūrāñchataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 48

तथावरुद्धश्चारण्ये दशवर्षाणि त्रीणि च। क्रोधाग्निमुत्ससर्जाजौ धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवः ।।

tathāvaruddhaścāraṇye daśavarṣāṇi trīṇi ca| krodhāgnimutsasarjājau dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaḥ ||

Verse 49

तस्य तद्दहतः सैन्यं दृष्ट्वा चास्य पराक्रमम्। सर्वे शान्तिपरा योधा धार्तराष्ट्रस्य भारत ।।

tasya taddahataḥ sainyaṃ dṛṣṭvā cāsya parākramam| sarve śāntiparā yodhā dhārtarāṣṭrasya bhārata ||

Verse 50

यथा नलवनं नागः प्रभिन्नः षष्टिहायनः। एवं सर्वानपामृद्रादर्जुनः शस्त्रतेजसा ।।

yathā nalavanaṃ nāgaḥ prabhinnaḥ ṣaṣṭihāyanaḥ| evaṃ sarvānapāmṛdrādarjunaḥ śastratejasā ||

Verse 51

विद्राव्य च ततः सैन्यं त्रासयित्वा महारथान्। अर्जुनो जयतांश्रेष्ठः पर्यावर्तत भारत ।।

vidrāvya ca tataḥ sainyaṃ trāsayitvā mahārathān| arjuno jayatāṃśreṣṭhaḥ paryāvartata bhārata ||

Verse 52

तस्य मार्गान्विचरतो निघ्नतश्च रणाजिरे । प्रावर्तत नदी घोरा शोणितान्त्रतरङ्गिणी ।।

tasya mārgānvicarato nighnataśca raṇājire | prāvartata nadī ghorā śoṇitāntrataraṅgiṇī ||

Verse 53

अस्थिशैवालसंबाधां संग्रामे पार्थनिर्मिताम् । शरचापप्लवां घोरां मांसशोणितकर्दमाम् ।।

asthiśaivālasaṃbādhāṃ saṃgrāme pārthanirmitām | śaracāpaplavāṃ ghorāṃ māṃsaśoṇitakardamām ||

Verse 54

रथोडुपां चान्त्रसर्पां केशशैवालशाड्वलाम्। करवालासिपाठीनां चामरोष्णीषफेनिलाम् ।।

rathoḍupāṃ cāntrasarpāṃ keśaśaivālaśāḍvalām| karavālāsipāṭhīnāṃ cāmaroṣṇīṣaphenilām ||

Verse 55

अश्वग्रीवामहावर्तां कबन्धजलमानुषाम्। काककङ्करुतां तीव्रां सारसक्रौञ्चनादिताम् ।।

aśvagrīvāmahāvartāṃ kabandhajalamānuṣām| kākakaṅkarutāṃ tīvrāṃ sārasakrauñcanāditām ||

Verse 56

सिंहनादमहानादां शङ्खस्वनमहास्वनाम् । वीरोत्तमाङ्गपद्माढ्यां शरचापमहानलाम् ।।

siṃhanādamahānādāṃ śaṅkhasvanamahāsvanām | vīrottamāṅgapadmāḍhyāṃ śaracāpamahānalām ||

Verse 57

पदातिमत्स्यकलुषां गजशीर्षककच्छपाम्। गोमायुगसंघुष्टां मांसमञ्जाभिकर्दमाम् ।।

padātimatsyakaluṣāṃ gajaśīrṣakakacchapām| gomāyugasaṃghuṣṭāṃ māṃsamañjābhikardamām ||

Verse 58

प्रावर्तयन्नदीं घोरां पिशाचगणसेविताम् । अपारामनिवासां च रक्तोदां सर्वतो वृताम् ।।

prāvartayannadīṃ ghorāṃ piśācagaṇasevitām | apārāmanivāsāṃ ca raktodāṃ sarvato vṛtām ||

Verse 59

अभीक्ष्णमकरोत्पार्थो नदीमुत्तमशोणिताम्। गजवर्ममहाद्वीपामश्वदेहमहाशिलाम् ।।

abhīkṣṇamakarotpārtho nadīmuttamaśoṇitām| gajavarmamahādvīpāmaśvadehamahāśilām ||

Verse 60

पदातिदेहसंघाटां रथावलिमहातरुम्। केशशाद्वलसंछन्नां सुतरां भीतिदां नृणाम् ।।

padātidehasaṃghāṭāṃ rathāvalimahātarum| keśaśādvalasaṃchannāṃ sutarāṃ bhītidāṃ nṛṇām ||

Verse 61

अगाधरक्तोदवहां यमसागरगामिनीम्। दुस्तरां भीरुमर्त्यानां शूराणां सुतरां नृप। प्रावर्तयन्नदीमेवं भीषणां पाकशासनिः ।।

agādharaktodavahāṃ yamasāgaragāminīm| dustarāṃ bhīrumartyānāṃ śūrāṇāṃ sutarāṃ nṛpa| prāvartayannadīmevaṃ bhīṣaṇāṃ pākaśāsaniḥ ||

Verse 62

तस्याददानस्य शरान्सन्दधानस्य मुञ्चतः। विकर्षतश्च गाण्डीवं न किंचिद्ददृशेऽन्तरम् ।।

tasyādadānasya śarānsandadhānasya muñcataḥ| vikarṣataśca gāṇḍīvaṃ na kiṃciddadṛśe'ntaram ||