Adhyaya 52

Verse 1

भीष्मेण दुर्योधनंप्रति हेतूपन्यासपूर्वकं युधिष्ठिरंप्रति श्रुतवनवासादिकालस्य परिसमाप्तिकथनम् ।। 1 ।। भीष्मेणार्जुनपराक्रमप्रशंसनपूर्वकं पाण्डवैः सह संधिविधानेपि दुर्योधनेन तत्प्रतिषेधनम् ।। 2 ।। भीष्मेण द्रोणवचनाद्गोभिः सह दुर्योधनस्य प्रस्थापनपूर्वकं सेनाया व्यूहीकरणेन समराभियानम् ।। 3 ।। भीष्म उवाच। कलाः काष्ठाश्च युज्यन्ते मुहूर्ताश्च दिनानि च। अर्धमासाश्च मासाश्च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ।।

bhīṣmeṇa duryodhanaṃprati hetūpanyāsapūrvakaṃ yudhiṣṭhiraṃprati śrutavanavāsādikālasya parisamāptikathanam || 1 || bhīṣmeṇārjunaparākramapraśaṃsanapūrvakaṃ pāṇḍavaiḥ saha saṃdhividhānepi duryodhanena tatpratiṣedhanam || 2 || bhīṣmeṇa droṇavacanādgobhiḥ saha duryodhanasya prasthāpanapūrvakaṃ senāyā vyūhīkaraṇena samarābhiyānam || 3 || bhīṣma uvāca| kalāḥ kāṣṭhāśca yujyante muhūrtāśca dināni ca| ardhamāsāśca māsāśca nakṣatrāṇi grahāstathā ||

Verse 2

ऋतवश्चापि युज्यन्ते तथा संवत्सरा अपि। एवं कालविभागेन कालचक्रं प्रवर्तते ।।

ṛtavaścāpi yujyante tathā saṃvatsarā api| evaṃ kālavibhāgena kālacakraṃ pravartate ||

Verse 3

तेषां कालातिरेकेण ज्योतिषां च व्यतिक्रमात्। पञ्चमे पञ्चमे वर्षे द्वौ मासावधिमासकौ ।।

teṣāṃ kālātirekeṇa jyotiṣāṃ ca vyatikramāt| pañcame pañcame varṣe dvau māsāvadhimāsakau ||

Verse 4

एषामभ्यधिका मासाः पञ्च च द्वादश क्षपाः । त्रयोदशानां वर्षाणामिति मे वर्तते मतिः ।।

eṣāmabhyadhikā māsāḥ pañca ca dvādaśa kṣapāḥ | trayodaśānāṃ varṣāṇāmiti me vartate matiḥ ||

Verse 5

पूर्वेद्युरेव निर्वृत्तस्ततो बीभत्सुरागतः ।।

pūrvedyureva nirvṛttastato bībhatsurāgataḥ ||

Verse 6

सर्वं यथावच्चरितं यद्यदेभिः प्रतिश्रुतम्। एवमेतद्भ्रुवं ज्ञात्वा ततो बीभत्सुरागतः ।।

sarvaṃ yathāvaccaritaṃ yadyadebhiḥ pratiśrutam| evametadbhruvaṃ jñātvā tato bībhatsurāgataḥ ||

Verse 7

सर्वे पञ्च महात्मानः सर्वे धर्मार्थकोविदाः। येषां युधिष्ठिरो राजा कस्माद्धर्मेऽपराध्नुयुः ।।

sarve pañca mahātmānaḥ sarve dharmārthakovidāḥ| yeṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā kasmāddharme'parādhnuyuḥ ||

Verse 8

कामात्क्रोधाच्च लोभाच्च कामक्रोधभयादपि । स्नेहाद्वा यदि वा मोहाद्धर्मं नात्येति धर्मजः ।।

kāmātkrodhācca lobhācca kāmakrodhabhayādapi | snehādvā yadi vā mohāddharmaṃ nātyeti dharmajaḥ ||

Verse 9

अलुब्धाश्चैव कौन्तेयाः कृतवन्तश्च दुष्करम्। न चापि केवलं राज्यमिच्छेयुस्ते ह्यधर्मतः ।।

alubdhāścaiva kaunteyāḥ kṛtavantaśca duṣkaram| na cāpi kevalaṃ rājyamiccheyuste hyadharmataḥ ||

Verse 10

तदैव ते हि विक्रान्तुमीषुः कौरवनन्दनाः । धर्मपाशनिबद्धास्तु न चेलुः क्षत्रियव्रतात् ।।

tadaiva te hi vikrāntumīṣuḥ kauravanandanāḥ | dharmapāśanibaddhāstu na celuḥ kṣatriyavratāt ||

Verse 11

यश्चानृत इति ख्यातः स च गच्छेत्पराभवम् । वृणुयुर्माणं पार्था नानृतत्वं कथंचन ।।

yaścānṛta iti khyātaḥ sa ca gacchetparābhavam | vṛṇuyurmāṇaṃ pārthā nānṛtatvaṃ kathaṃcana ||

Verse 12

प्राप्ते तु काले स्वानर्थान्नोत्सृजेयुर्नरर्षभाः । अपि वज्रभृता गुप्तांस्तथावीर्या हि पाण्डवाः ।।

prāpte tu kāle svānarthānnotsṛjeyurnararṣabhāḥ | api vajrabhṛtā guptāṃstathāvīryā hi pāṇḍavāḥ ||

Verse 13

प्रतियुद्ध्येम समरे सर्वशस्त्रभृतांवरम् ।।

pratiyuddhyema samare sarvaśastrabhṛtāṃvaram ||

Verse 14

तस्माद्यदत्र कल्याणं लोके सद्भिरनुष्ठितम्। तत्संविधीयतां शीघ्रं मा वो ह्यर्थोऽभ्यगात्परम् ।।

tasmādyadatra kalyāṇaṃ loke sadbhiranuṣṭhitam| tatsaṃvidhīyatāṃ śīghraṃ mā vo hyartho'bhyagātparam ||

Verse 15

न हि पश्यामि संग्रामे कदाचिदपि कौरव । एकान्तसिद्धिं राजेन्द्र संप्राप्तश्च धनञ्जयः ।।

na hi paśyāmi saṃgrāme kadācidapi kaurava | ekāntasiddhiṃ rājendra saṃprāptaśca dhanañjayaḥ ||

Verse 16

संप्रवृत्ते तु संग्रामे भावाभावौ जयाजयौ । अवश्यमेकं स्पृशतो दृष्टमेतदसंशयम् ।।

saṃpravṛtte tu saṃgrāme bhāvābhāvau jayājayau | avaśyamekaṃ spṛśato dṛṣṭametadasaṃśayam ||

Verse 17

तस्माद्युद्धोपचरितं कर्म वा धर्मसंहितम् । क्रियतामाशु राजेन्द्र संप्राप्तश्च धनञ्जयः ।।

tasmādyuddhopacaritaṃ karma vā dharmasaṃhitam | kriyatāmāśu rājendra saṃprāptaśca dhanañjayaḥ ||

Verse 18

एको हि समरे पार्थः पृथिवीं निर्दहेच्छरैः । भ्रातृभिः सहितो भूत्वा किं पुनः कौरवान्रणे । तस्मात्सन्धिं कुरुश्रेष्ठ कुरुष्व यदि मन्यसे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि द्विपञ्चाशोऽध्यायः ।। 52 ।।

eko hi samare pārthaḥ pṛthivīṃ nirdaheccharaiḥ | bhrātṛbhiḥ sahito bhūtvā kiṃ punaḥ kauravānraṇe | tasmātsandhiṃ kuruśreṣṭha kuruṣva yadi manyase || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi gograhaṇaparvaṇi dvipañcāśo'dhyāyaḥ || 52 ||

Verse 19

दुर्योधन उवाच। नाहं राज्यं प्रदास्यामि पाण्डवेभ्यः पितामह। ग्रामं सेनां च दासांश्च स्वल्पं द्रव्यमपि प्रभो । युद्धोपचारिकं यत्तु तत्सर्वं संविधीयताम् ।।

duryodhana uvāca| nāhaṃ rājyaṃ pradāsyāmi pāṇḍavebhyaḥ pitāmaha| grāmaṃ senāṃ ca dāsāṃśca svalpaṃ dravyamapi prabho | yuddhopacārikaṃ yattu tatsarvaṃ saṃvidhīyatām ||

Verse 20

वैशंपायन उवाच। भीष्मस्योपरते वाक्ये तथा दुर्योधनस्य च। प्राप्तमर्थ्यं च यद्वाक्यं द्रोणश्वाह द्विजोत्तमः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| bhīṣmasyoparate vākye tathā duryodhanasya ca| prāptamarthyaṃ ca yadvākyaṃ droṇaśvāha dvijottamaḥ ||

Verse 21

यत्तु युद्धोपचरितं भवेद्वा धर्मसंहितम्। कस्त्वया सदृशो लोके भूयस्त्वं वक्तुमर्हसि ।।

yattu yuddhopacaritaṃ bhavedvā dharmasaṃhitam| kastvayā sadṛśo loke bhūyastvaṃ vaktumarhasi ||

Verse 22

अत्र या मामिका बुद्धिः श्रूयतां यदि रोचते । सर्वथा हि मया श्रेयो वक्तव्यं कुरुनन्दन ।।

atra yā māmikā buddhiḥ śrūyatāṃ yadi rocate | sarvathā hi mayā śreyo vaktavyaṃ kurunandana ||

Verse 23

राजा बलचतुर्भागं क्षिप्रमादाय गच्छतु । ततोऽपरश्चतुर्भागो गाः समादाय गच्छतु । वयं चार्धेन सैन्यस्य प्रतियोत्स्याम पाण्डवम् ।।

rājā balacaturbhāgaṃ kṣipramādāya gacchatu | tato'paraścaturbhāgo gāḥ samādāya gacchatu | vayaṃ cārdhena sainyasya pratiyotsyāma pāṇḍavam ||

Verse 24

अहं भीष्मश्च कर्णश्च अश्वत्थामा कृपस्तथा। प्रतियोत्स्याम बीभत्सुमागतं कृतनिश्चयम् ।।

ahaṃ bhīṣmaśca karṇaśca aśvatthāmā kṛpastathā| pratiyotsyāma bībhatsumāgataṃ kṛtaniścayam ||

Verse 25

एवं राजा सुगुप्तः स्यान्न क्लैब्यं गन्तुमर्हति । मत्स्यं वा पुनरायातमथवापि शतक्रतुम् । अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम् ।।

evaṃ rājā suguptaḥ syānna klaibyaṃ gantumarhati | matsyaṃ vā punarāyātamathavāpi śatakratum | ahamāvārayiṣyāmi veleva makarālayam ||

Verse 26

वैशंपायन उवाच। तद्वाक्यं रुरुचे तेषां द्रोणेनोक्तं महात्मना । तथाहि कृतवान्राजा कौरवाणामनन्तरम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tadvākyaṃ ruruce teṣāṃ droṇenoktaṃ mahātmanā | tathāhi kṛtavānrājā kauravāṇāmanantaram ||

Verse 27

भीष्मः प्रस्थाप्य राजानं गोधनं तदनन्तरम् । सेनामुख्यान्व्यवस्थाप्य व्यूहितुं संप्रचक्रमे ।।

bhīṣmaḥ prasthāpya rājānaṃ godhanaṃ tadanantaram | senāmukhyānvyavasthāpya vyūhituṃ saṃpracakrame ||

Verse 28

द्रोणस्योपरते वाक्ये भीष्मः प्रोवाच बुद्धिमान्। आचार्य मध्ये तिष्ठ त्वमश्वत्थामा तु सव्यतः। कृपः शारद्वतो धीमान्पार्श्वं रक्षतु दक्षिणम् ।।

droṇasyoparate vākye bhīṣmaḥ provāca buddhimān| ācārya madhye tiṣṭha tvamaśvatthāmā tu savyataḥ| kṛpaḥ śāradvato dhīmānpārśvaṃ rakṣatu dakṣiṇam ||

Verse 29

विकर्णश्च महावीर्यो दुर्मुखश्च परन्तपः। शकुनिः सौबलश्चैव दुःसहश्च महाबलः । द्रोणस्य पार्श्वमजिताः पालयन्तु महाबलाः ।।

vikarṇaśca mahāvīryo durmukhaśca parantapaḥ| śakuniḥ saubalaścaiva duḥsahaśca mahābalaḥ | droṇasya pārśvamajitāḥ pālayantu mahābalāḥ ||

Verse 30

अग्रतः सूतपुत्रस्तु कर्णस्तिष्ठतु दंशितः। अहं सर्वस्य सैन्यस्य पश्चात्स्थास्यामि पालयन् ।।

agrataḥ sūtaputrastu karṇastiṣṭhatu daṃśitaḥ| ahaṃ sarvasya sainyasya paścātsthāsyāmi pālayan ||

Verse 31

सर्वे महारथाः शूरा महेष्वासा महाबलाः । युद्ध्यन्तु पाण्डवश्रेष्ठमागतं यत्नतो युधि ।।

sarve mahārathāḥ śūrā maheṣvāsā mahābalāḥ | yuddhyantu pāṇḍavaśreṣṭhamāgataṃ yatnato yudhi ||

Verse 32

वैशंपायन उवाच। अभेद्यं परसैन्यानां व्यूहं व्यूह्य कुरूत्तमः । वज्रगर्भं व्रीहिमुखं पद्मचन्द्रार्धमण्डलम् ।। तस्माद्यद्धोचितं कर्मेति धo पाठः ।। 18 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| abhedyaṃ parasainyānāṃ vyūhaṃ vyūhya kurūttamaḥ | vajragarbhaṃ vrīhimukhaṃ padmacandrārdhamaṇḍalam || tasmādyaddhocitaṃ karmeti dhao pāṭhaḥ || 18 ||

Verse 33

तस्य व्यूहस्य पश्चार्धे भीष्मश्चाथोद्यतायुधः । सौवर्णं तालमुच्छ्रित्य रथे तिष्ठन्नशोभत ।।

tasya vyūhasya paścārdhe bhīṣmaścāthodyatāyudhaḥ | sauvarṇaṃ tālamucchritya rathe tiṣṭhannaśobhata ||