Adhyaya 51

Verse 1

कर्णकृतद्रोणकृपाधिक्षेपसंक्रुद्धमश्वत्थामानं प्रति भीष्मेण द्रोणादिप्रशंसनपूर्वकं परिसान्त्वनम् ।। 1 ।। दुर्योधनेन भीष्मकर्णाभ्यां सह कृपद्रोणक्षमापनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। ततः शान्तनवस्तत्र धर्मार्थकुशलं हितम् । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि ।।

karṇakṛtadroṇakṛpādhikṣepasaṃkruddhamaśvatthāmānaṃ prati bhīṣmeṇa droṇādipraśaṃsanapūrvakaṃ parisāntvanam || 1 || duryodhanena bhīṣmakarṇābhyāṃ saha kṛpadroṇakṣamāpanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ śāntanavastatra dharmārthakuśalaṃ hitam | duryodhanamidaṃ vākyamabravītkurusaṃsadi ||

Verse 2

साधु पश्यति वै द्रोणः कृपः साध्वनुपश्यति । आचार्यपुत्रः सहजं निश्चितं साधु भाषते ।।

sādhu paśyati vai droṇaḥ kṛpaḥ sādhvanupaśyati | ācāryaputraḥ sahajaṃ niścitaṃ sādhu bhāṣate ||

Verse 3

कर्णस्तु क्षत्रधर्मेण केवलं योद्धुमिच्छति। आचार्यो नावमन्तव्यः पुरुषेण विजानता। देशकालौ तु संप्रेक्ष्य योद्धव्यमिति मे मतिः ।।

karṇastu kṣatradharmeṇa kevalaṃ yoddhumicchati| ācāryo nāvamantavyaḥ puruṣeṇa vijānatā| deśakālau tu saṃprekṣya yoddhavyamiti me matiḥ ||

Verse 4

यस्य सूर्यसमाः प़ञ्च सपत्नाः स्युः प्रहारिणः। कथमभ्युदये तेषां न प्रमुह्येत पण्डितः ।।

yasya sūryasamāḥ pa़ñca sapatnāḥ syuḥ prahāriṇaḥ| kathamabhyudaye teṣāṃ na pramuhyeta paṇḍitaḥ ||

Verse 5

स्वार्थे सर्वे विमुह्यन्ति येऽपि धर्मविदो जनाः । तस्मात्तत्वं न जानाति यत्तु कार्यं नराधिपः ।।

svārthe sarve vimuhyanti ye'pi dharmavido janāḥ | tasmāttatvaṃ na jānāti yattu kāryaṃ narādhipaḥ ||

Verse 6

धार्तराष्ट्रोपि दुर्बुद्धिः पश्यन्नपि धनञ्जयम् । नैव पश्यति नाघ्राति मन्दः क्रोधवशं गतः ।।

dhārtarāṣṭropi durbuddhiḥ paśyannapi dhanañjayam | naiva paśyati nāghrāti mandaḥ krodhavaśaṃ gataḥ ||

Verse 7

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा तु राजानं पुनर्द्रौणिमुवाच ह। प्राञ्जलिर्भरतश्रेष्ठः साम्ना बुद्धिमतांवरः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā tu rājānaṃ punardrauṇimuvāca ha| prāñjalirbharataśreṣṭhaḥ sāmnā buddhimatāṃvaraḥ ||

Verse 8

कर्णो हि यदवोचत्त्वां तेजस्संजननाय तत्। आचार्यपुत्रः क्षमतां महत्कार्यमुपस्थितम् ।।

karṇo hi yadavocattvāṃ tejassaṃjananāya tat| ācāryaputraḥ kṣamatāṃ mahatkāryamupasthitam ||

Verse 9

नायं कालो विरोधस्य कौन्तेये समुपस्थिते । क्षन्तव्यं भवता सर्वमाचार्येण कृपेण च ।।

nāyaṃ kālo virodhasya kaunteye samupasthite | kṣantavyaṃ bhavatā sarvamācāryeṇa kṛpeṇa ca ||

Verse 10

भवतां हि कृतास्त्रत्वं यथाऽऽदित्ये प्रभा तथा । यथा चन्द्रमसो लक्ष्मीः सर्वथा नापकृष्यते । एवं भवत्सु ब्राह्मण्यं ब्रह्मास्त्रं च प्रतिष्ठितम् ।।

bhavatāṃ hi kṛtāstratvaṃ yathā''ditye prabhā tathā | yathā candramaso lakṣmīḥ sarvathā nāpakṛṣyate | evaṃ bhavatsu brāhmaṇyaṃ brahmāstraṃ ca pratiṣṭhitam ||

Verse 11

चत्वार एकतो वेदाः क्षात्रमेकत्र दृश्यते। नैतत्समस्तमुभयं कस्मिंश्चिदनुशुश्रुम। अन्यत्र भारताचार्यात्सुपुत्रादिति मे मतिः ।।

catvāra ekato vedāḥ kṣātramekatra dṛśyate| naitatsamastamubhayaṃ kasmiṃścidanuśuśruma| anyatra bhāratācāryātsuputrāditi me matiḥ ||

Verse 12

वेदान्ताश्च पुराणानि इतिहासं पुरातनम् । जामदग्न्यमृते राजन्को द्रोणादधिको भवेत् ।।

vedāntāśca purāṇāni itihāsaṃ purātanam | jāmadagnyamṛte rājanko droṇādadhiko bhavet ||

Verse 13

ब्रह्मास्त्रं चैव वेदाश्च नैतदन्यत्र दृश्यते ।।

brahmāstraṃ caiva vedāśca naitadanyatra dṛśyate ||

Verse 14

आचार्यपुत्रः क्षमतां नायं कालो विभेदने । सर्वे संहत्य युद्ध्यामः पाकशासनिमागतम् ।।

ācāryaputraḥ kṣamatāṃ nāyaṃ kālo vibhedane | sarve saṃhatya yuddhyāmaḥ pākaśāsanimāgatam ||

Verse 15

बलस्य व्यसनानीह यान्युक्तानि मनीषिभिः । मुख्यो भेदोहि तेषां तु पापिष्ठो विदुषां मतः ।।

balasya vyasanānīha yānyuktāni manīṣibhiḥ | mukhyo bhedohi teṣāṃ tu pāpiṣṭho viduṣāṃ mataḥ ||

Verse 16

अश्वत्थामोवाच। नैवं न्याय्यमिदं वाच्यमस्माकं पुरुषर्षभ । किंतु रोषपरीतेन गुरुणा भाषिता गुणाः ।।

aśvatthāmovāca| naivaṃ nyāyyamidaṃ vācyamasmākaṃ puruṣarṣabha | kiṃtu roṣaparītena guruṇā bhāṣitā guṇāḥ ||

Verse 17

शत्रोरपि गुणा ग्राह्या दोषा वाच्या गुरोरपि । सर्वथा सर्वयत्नेन पुत्रे शिष्ये हितं वदेत् ।।

śatrorapi guṇā grāhyā doṣā vācyā gurorapi | sarvathā sarvayatnena putre śiṣye hitaṃ vadet ||

Verse 18

आचार्य एष क्षमतां शान्तिरत्र विधीयताम् । अभिद्यमाने तु गुरौ निवृत्तं रोषकारितम् ।।

ācārya eṣa kṣamatāṃ śāntiratra vidhīyatām | abhidyamāne tu gurau nivṛttaṃ roṣakāritam ||

Verse 19

वैशंपायन उवाच। ततो दुर्योधनो द्रोणं क्षमयामास भारत। सह कर्णेन भीष्मेण कृपं चैव महाबलम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato duryodhano droṇaṃ kṣamayāmāsa bhārata| saha karṇena bhīṣmeṇa kṛpaṃ caiva mahābalam ||

Verse 20

द्रोण उवाच। यदेतत्प्रथमं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत्। तेनैवाहं प्रसन्नो वै परमत्र विधीयताम् ।।

droṇa uvāca| yadetatprathamaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāntanavo'bravīt| tenaivāhaṃ prasanno vai paramatra vidhīyatām ||

Verse 21

यथा दुर्योधनं पार्थो नोपसर्पति संगरे। साहसाद्यदि वा मोहात्तथा नीतिर्विधीयताम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि एकपञ्चाशोऽध्यायः ।। 51 ।।

yathā duryodhanaṃ pārtho nopasarpati saṃgare| sāhasādyadi vā mohāttathā nītirvidhīyatām || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi gograhaṇaparvaṇi ekapañcāśo'dhyāyaḥ || 51 ||

Verse 22

वनवासे ह्यनिर्वृत्ते दर्शयेन्न धनञ्जयः । धनं चालभमानोऽत्र नाद्य तत्क्षन्तुमर्हति ।।

vanavāse hyanirvṛtte darśayenna dhanañjayaḥ | dhanaṃ cālabhamāno'tra nādya tatkṣantumarhati ||

Verse 23

यथा नायं समायुञ्ज्याद्धार्तराष्ट्रं कथंचन । न च सेनां पराजय्यात्तथा नीतिर्विधीयताम् ।।

yathā nāyaṃ samāyuñjyāddhārtarāṣṭraṃ kathaṃcana | na ca senāṃ parājayyāttathā nītirvidhīyatām ||

Verse 24

उक्तं दुर्योधनेनापि पुरस्ताद्वाक्यमीदृशम् । तदनुस्मृत्य गाङ्गेय यथावद्वक्तुमर्हसि ।।

uktaṃ duryodhanenāpi purastādvākyamīdṛśam | tadanusmṛtya gāṅgeya yathāvadvaktumarhasi ||