Adhyaya 50

Verse 1

कृपेण स्वगर्हणममृष्यता कर्णेन तदुपालम्भः ।। 1 ।। तदसहिष्णुनाऽश्वत्थाम्ना समर्मोद्धाटनं कर्णदुर्योधनोपालम्भः ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। कृपस्य वचनं श्रुत्वा कर्णो राजन्युधांपतिः । पुनः प्रोवाच संरब्धो गर्हयन्ब्राह्मणं कृपम् ।।

kṛpeṇa svagarhaṇamamṛṣyatā karṇena tadupālambhaḥ || 1 || tadasahiṣṇunā'śvatthāmnā samarmoddhāṭanaṃ karṇaduryodhanopālambhaḥ || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| kṛpasya vacanaṃ śrutvā karṇo rājanyudhāṃpatiḥ | punaḥ provāca saṃrabdho garhayanbrāhmaṇaṃ kṛpam ||

Verse 2

कर्ण उवाच। लक्षयाम्यहमाचार्यं भयाद्भक्तिं गतं रिपौ । भीतेन हि न योद्धव्यमहं योत्स्ये धनञ्जयम् ।। 2 ।।

karṇa uvāca| lakṣayāmyahamācāryaṃ bhayādbhaktiṃ gataṃ ripau | bhītena hi na yoddhavyamahaṃ yotsye dhanañjayam || 2 ||

Verse 3

ननु वारुणमाग्नेयं याम्यं वायव्यमेव च। अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव सत्वहीनस्य ते वृथा ।।

nanu vāruṇamāgneyaṃ yāmyaṃ vāyavyameva ca| astraṃ brahmaśiraścaiva satvahīnasya te vṛthā ||

Verse 4

मित्रकार्यं कृतमिदं पितापुत्रैर्महारथैः । भर्तृपिण्डश्च निर्विष्टो यथेष्टं गन्तुमर्हथ ।।

mitrakāryaṃ kṛtamidaṃ pitāputrairmahārathaiḥ | bhartṛpiṇḍaśca nirviṣṭo yatheṣṭaṃ gantumarhatha ||

Verse 5

भिक्षां हरस्व नित्यं त्वं यज्ञाननुचरस्व च। आमन्त्रणानि भुङ्क्षाद्य माऽस्मान्युद्धेन भीषय ।।

bhikṣāṃ harasva nityaṃ tvaṃ yajñānanucarasva ca| āmantraṇāni bhuṅkṣādya mā'smānyuddhena bhīṣaya ||

Verse 6

भार्गवास्त्रं मया मुक्तं निर्दहेत्पृथिवीमिमाम्। किं पुनः पाण्डुपुत्राणामेकमर्जुनमाहवे ।।

bhārgavāstraṃ mayā muktaṃ nirdahetpṛthivīmimām| kiṃ punaḥ pāṇḍuputrāṇāmekamarjunamāhave ||

Verse 7

आगमिष्यन्ति पदवीं मात्स्याः पाण्डवमाश्रिताः । कीचकानां तु बलिनां शत्रुसेनावमर्दिनाम् ।।

āgamiṣyanti padavīṃ mātsyāḥ pāṇḍavamāśritāḥ | kīcakānāṃ tu balināṃ śatrusenāvamardinām ||

Verse 8

तानहं निहनिष्यामि भवता गम्यतां गृहम् । किं वेदवादिनां कार्यं परस्नेहानुभाषिणाम् ।।

tānahaṃ nihaniṣyāmi bhavatā gamyatāṃ gṛham | kiṃ vedavādināṃ kāryaṃ parasnehānubhāṣiṇām ||

Verse 9

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा अश्वत्थामा प्रतापवान् । उवाच वदतांश्रेष्ठो दुर्योधनमवेक्ष्य च ।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā aśvatthāmā pratāpavān | uvāca vadatāṃśreṣṭho duryodhanamavekṣya ca ||

Verse 10

न च तावञ्जिता गावो न च सीमान्तरं गताः। न हास्तिनपुरं प्राप्तास्त्वं च कर्ण विकत्थसे ।।

na ca tāvañjitā gāvo na ca sīmāntaraṃ gatāḥ| na hāstinapuraṃ prāptāstvaṃ ca karṇa vikatthase ||

Verse 11

बहूनि धर्मशास्त्राणि पठन्ति द्विजसत्तमाः । तेषु किंस्विदिदं दृष्टं द्यूते जीयेत यन्नृपः ।।

bahūni dharmaśāstrāṇi paṭhanti dvijasattamāḥ | teṣu kiṃsvididaṃ dṛṣṭaṃ dyūte jīyeta yannṛpaḥ ||

Verse 12

संग्रामान्विपुलाञ्जित्वा लब्धा च विपुलं धनम् । विजित्य च महीं कृत्स्नां नेह कत्थन्ति पण्डिताः ।।

saṃgrāmānvipulāñjitvā labdhā ca vipulaṃ dhanam | vijitya ca mahīṃ kṛtsnāṃ neha katthanti paṇḍitāḥ ||

Verse 13

पचत्यग्निरवाक्यस्तु तूष्णीं भाति दिवाकरः । तूष्णीं धारयते लोकान्वसुधा सचराचरान् ।।

pacatyagniravākyastu tūṣṇīṃ bhāti divākaraḥ | tūṣṇīṃ dhārayate lokānvasudhā sacarācarān ||

Verse 14

चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि विहितानि महर्षिभिः । धनं यैरधिगन्तव्यं यच्च कुर्वन्न दुष्यति ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि पञ्चाशोऽध्यायः ।। 50 ।।

cāturvarṇyasya karmāṇi vihitāni maharṣibhiḥ | dhanaṃ yairadhigantavyaṃ yacca kurvanna duṣyati || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi gograhaṇaparvaṇi pañcāśo'dhyāyaḥ || 50 ||

Verse 15

अधीत्य ब्राह्मणो वेदान्याजयेत यजेत वा । क्षत्रियो धनमाहृत्य यजेतैव न याजयेत् ।।

adhītya brāhmaṇo vedānyājayeta yajeta vā | kṣatriyo dhanamāhṛtya yajetaiva na yājayet ||

Verse 16

वैश्योऽधिगम्य वित्तानि वार्ताकर्माणि कारयेत्।।

vaiśyo'dhigamya vittāni vārtākarmāṇi kārayet||

Verse 17

शूद्रः शुश्रूषणं कुर्यात्रिषु वर्णेषु नित्यशः। वन्दनायोगविधिभिर्वैतसीं वृत्तिमाश्रितः ।।

śūdraḥ śuśrūṣaṇaṃ kuryātriṣu varṇeṣu nityaśaḥ| vandanāyogavidhibhirvaitasīṃ vṛttimāśritaḥ ||

Verse 18

वर्तमाना यथाशास्त्रं प्राप्य चापि महीमिमाम् । प्रकुर्वन्ति महाभागा यज्ञान्सुविपुलानपि ।।

vartamānā yathāśāstraṃ prāpya cāpi mahīmimām | prakurvanti mahābhāgā yajñānsuvipulānapi ||

Verse 19

का जातिस्तेषु सूतेयं केऽपि मन्त्राः क्रियाश्च काः । केयं वर्णेषु या राज्ञो वक्तृभोक्तृनियन्तृषु ।।

kā jātisteṣu sūteyaṃ ke'pi mantrāḥ kriyāśca kāḥ | keyaṃ varṇeṣu yā rājño vaktṛbhoktṛniyantṛṣu ||

Verse 20

वैशंपायन उवाच। दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य कर्णं च कुरुसंसाद। अश्वत्थामा भृशं क्रुद्धो दुर्योधनमतर्जयत् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| duryodhanamabhiprekṣya karṇaṃ ca kurusaṃsāda| aśvatthāmā bhṛśaṃ kruddho duryodhanamatarjayat ||

Verse 21

प्राप्य द्यूतेन को राज्यं क्षत्रियः स्तोष्टुर्महति । तथा नृशंसरूपोयं धार्तराष्ट्रश्च निर्घृणः ।।

prāpya dyūtena ko rājyaṃ kṣatriyaḥ stoṣṭurmahati | tathā nṛśaṃsarūpoyaṃ dhārtarāṣṭraśca nirghṛṇaḥ ||

Verse 22

तथाऽधिगम्य वित्तानि को विकत्थेद्विचक्षणः । निकृत्या वञ्चनायोगैश्चरन्वैतंसिको यथा ।। यदुक्तं ब्राह्मणानां भोजनादावेव कौशलं न युद्ध इति तत्र तवापि वैश्यत्वान्न युद्धे सामर्थ्यमस्तीति दर्शयिष्यन्वर्णानां कर्माणि विभजते चातुर्वर्ण्यस्येत्यादिना ।। 14 ।।

tathā'dhigamya vittāni ko vikatthedvicakṣaṇaḥ | nikṛtyā vañcanāyogaiścaranvaitaṃsiko yathā || yaduktaṃ brāhmaṇānāṃ bhojanādāveva kauśalaṃ na yuddha iti tatra tavāpi vaiśyatvānna yuddhe sāmarthyamastīti darśayiṣyanvarṇānāṃ karmāṇi vibhajate cāturvarṇyasyetyādinā || 14 ||

Verse 23

कतमद्द्वैरथं युद्धं यत्राजैषीर्धनञ्जयम्। नकुलं सहदेवं वा धनं येषां त्वया हृतम् ।।

katamaddvairathaṃ yuddhaṃ yatrājaiṣīrdhanañjayam| nakulaṃ sahadevaṃ vā dhanaṃ yeṣāṃ tvayā hṛtam ||

Verse 24

युधिष्ठिरो जितः कस्मिन्भीमश्च बलिनांवरः । इन्द्रप्रस्थं त्वया कस्मिन्संग्रामे निर्जितं पुरा ।।

yudhiṣṭhiro jitaḥ kasminbhīmaśca balināṃvaraḥ | indraprasthaṃ tvayā kasminsaṃgrāme nirjitaṃ purā ||

Verse 25

तथैव कतमद्युद्धं यस्मिन्कृष्णा जिता त्वया । एकवस्त्रा सभां नीता क्षुद्रकर्मन्रजस्वला ।।

tathaiva katamadyuddhaṃ yasminkṛṣṇā jitā tvayā | ekavastrā sabhāṃ nītā kṣudrakarmanrajasvalā ||

Verse 26

मूलमेषां महत्कृत्तं सारार्थी चन्दनं यथा। क्षुद्रं कर्म समास्थाय तत्र किं विदुरोऽब्रवीत् ।। वैतंसिको व्याधः ।। 22 ।।

mūlameṣāṃ mahatkṛttaṃ sārārthī candanaṃ yathā| kṣudraṃ karma samāsthāya tatra kiṃ viduro'bravīt || vaitaṃsiko vyādhaḥ || 22 ||

Verse 27

यथाशक्ति मनुष्याणाममर्षं लक्षयामहे। अन्येषामपि सत्वानामपि कीटपिपीलिकैः ।।

yathāśakti manuṣyāṇāmamarṣaṃ lakṣayāmahe| anyeṣāmapi satvānāmapi kīṭapipīlikaiḥ ||

Verse 28

द्रौपद्याः संपरिक्लेशं न क्षन्तुं पाण्डवोऽर्हति। क्षयाय धार्तराष्ट्राणां प्रादुर्भूतो धनञ्जयः ।।

draupadyāḥ saṃparikleśaṃ na kṣantuṃ pāṇḍavo'rhati| kṣayāya dhārtarāṣṭrāṇāṃ prādurbhūto dhanañjayaḥ ||

Verse 29

त्वं पुनः पण्डितो भूत्वा ह्याचार्यं क्षेप्तुमिच्छसि। वैरान्तकरणो जिष्णुर्न नः शेषं करिष्यति ।।

tvaṃ punaḥ paṇḍito bhūtvā hyācāryaṃ kṣeptumicchasi| vairāntakaraṇo jiṣṇurna naḥ śeṣaṃ kariṣyati ||

Verse 30

नैव देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः। भयादिह न युद्ध्येरन्पाण्डुपुत्रेण धीमता ।।

naiva devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ| bhayādiha na yuddhyeranpāṇḍuputreṇa dhīmatā ||

Verse 31

यं यमेकोपि संक्रुद्धः संग्रामे निपतिष्यति । वृक्षं गरुडवद्वेगाद्विनिहत्यान्तमेष्यति ।।

yaṃ yamekopi saṃkruddhaḥ saṃgrāme nipatiṣyati | vṛkṣaṃ garuḍavadvegādvinihatyāntameṣyati ||

Verse 32

त्वत्तो विशिष्टं वीर्येण धनुष्यमरराट्समम् । वासुदेवसमं युद्धे तं पार्थं को न पूजयेत् ।।

tvatto viśiṣṭaṃ vīryeṇa dhanuṣyamararāṭsamam | vāsudevasamaṃ yuddhe taṃ pārthaṃ ko na pūjayet ||

Verse 33

देवं दैवेन युद्ध्येत मानुपेण च मानुपम् । अस्त्रं ह्यस्त्रेण यो हन्यात्कोऽर्जुनेन समः पुमान् ।।

devaṃ daivena yuddhyeta mānupeṇa ca mānupam | astraṃ hyastreṇa yo hanyātko'rjunena samaḥ pumān ||

Verse 34

पुत्रादनवमः शिष्य इति धर्मविदो विदुः। एतेनापि निमित्तेन प्रियो द्रोणस्य पाण्डवः ।।

putrādanavamaḥ śiṣya iti dharmavido viduḥ| etenāpi nimittena priyo droṇasya pāṇḍavaḥ ||

Verse 35

यथा त्वमकरोर्द्यूतमिन्द्रप्रस्थं यथाऽहरः । यथाऽनैषीः सभां कृष्णां तथा युध्यस्व पाण्डवं ।।

yathā tvamakarordyūtamindraprasthaṃ yathā'haraḥ | yathā'naiṣīḥ sabhāṃ kṛṣṇāṃ tathā yudhyasva pāṇḍavaṃ ||

Verse 36

अयं ते मातुलः प्राज्ञः क्षत्रधर्मस्य कोविदः । दुर्द्यूतदेवी गान्धारः शकुनिर्युद्ध्यतामिह ।।

ayaṃ te mātulaḥ prājñaḥ kṣatradharmasya kovidaḥ | durdyūtadevī gāndhāraḥ śakuniryuddhyatāmiha ||

Verse 37

नाक्षान्क्षिपति गाण्डीवं न कृतं द्वापरं न च। ज्वलतो निशितान्बाणांस्तांस्तान्क्षिपति गाण्डिवं ।। अनृतं द्यूतं कुर्वता धार्तराष्ट्रेण धर्मस्य मूलं कृत्तं छिन्नं । तत्र तदा विदुरः किमब्रवीत् क्षयमूलं द्यूतमिति तत्स्मरेति शेषः ।। 26 ।।

nākṣānkṣipati gāṇḍīvaṃ na kṛtaṃ dvāparaṃ na ca| jvalato niśitānbāṇāṃstāṃstānkṣipati gāṇḍivaṃ || anṛtaṃ dyūtaṃ kurvatā dhārtarāṣṭreṇa dharmasya mūlaṃ kṛttaṃ chinnaṃ | tatra tadā viduraḥ kimabravīt kṣayamūlaṃ dyūtamiti tatsmareti śeṣaḥ || 26 ||

Verse 38

न हि गाण्डीवनिर्मुक्ता गृध्रपक्षाः सुतेजनाः । नान्तरेष्ववतिष्ठन्ते गिरीणामपि दारणाः ।।

na hi gāṇḍīvanirmuktā gṛdhrapakṣāḥ sutejanāḥ | nāntareṣvavatiṣṭhante girīṇāmapi dāraṇāḥ ||

Verse 39

अन्तकः पवनो मृत्युस्तथाऽग्निर्बडवामुखः । कुर्युरेते क्वचिच्छेषं न तु क्रुद्धो धनञ्जयः ।।

antakaḥ pavano mṛtyustathā'gnirbaḍavāmukhaḥ | kuryurete kvaciccheṣaṃ na tu kruddho dhanañjayaḥ ||

Verse 40

यथा सभायां द्यूतं त्वं मातुलेन महाकरोः । तथा युद्धस्व संग्रामे सौबलेन सुरक्षितः ।।

yathā sabhāyāṃ dyūtaṃ tvaṃ mātulena mahākaroḥ | tathā yuddhasva saṃgrāme saubalena surakṣitaḥ ||

Verse 41

युद्ध्यतां काममाचार्यो नाहं योत्स्ये धनञ्जयम् । मत्स्यो ह्यस्माभिरायोध्यो यद्यागच्छेद्गवांपदम् ।।

yuddhyatāṃ kāmamācāryo nāhaṃ yotsye dhanañjayam | matsyo hyasmābhirāyodhyo yadyāgacchedgavāṃpadam ||