Adhyaya 49

Verse 1

कृपेणार्जुनचरित्रप्रशंसनपूर्वकं कर्णगर्हणम् ।। 1 ।। तथा स्वेषु एकैकेनार्जुनस्य दुर्जयत्वकथनपूर्वकं संभूयाभियाननिर्धारणम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नीतिशास्त्रविशारदः। आचार्यः कुरुवीराणां कृपः शारद्वतोऽब्रवीत् ।।

kṛpeṇārjunacaritrapraśaṃsanapūrvakaṃ karṇagarhaṇam || 1 || tathā sveṣu ekaikenārjunasya durjayatvakathanapūrvakaṃ saṃbhūyābhiyānanirdhāraṇam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| tasya tadvacanaṃ śrutvā nītiśāstraviśāradaḥ| ācāryaḥ kuruvīrāṇāṃ kṛpaḥ śāradvato'bravīt ||

Verse 2

सदैव तव राधेय युद्धे क्रूरतरा मतिः। नार्थानां प्रकृतिं वेत्सि नानुबन्धमवेक्षसे ।।

sadaiva tava rādheya yuddhe krūratarā matiḥ| nārthānāṃ prakṛtiṃ vetsi nānubandhamavekṣase ||

Verse 3

नया हि बहवः सन्ति शास्त्राण्याश्रित्य चिन्तिताः । तेषां युद्धं सुपापिष्ठं वेदयन्ति पुराविदः ।।

nayā hi bahavaḥ santi śāstrāṇyāśritya cintitāḥ | teṣāṃ yuddhaṃ supāpiṣṭhaṃ vedayanti purāvidaḥ ||

Verse 4

देशकालेन संयुक्तं युद्धं विजयदं भवेत्। हीनकालं तदेवेह अनर्थायोपकल्पते ।।

deśakālena saṃyuktaṃ yuddhaṃ vijayadaṃ bhavet| hīnakālaṃ tadeveha anarthāyopakalpate ||

Verse 5

देशे काले च विक्रान्तं कल्याणाय विधीयते। आनुकूल्येन कार्याणामुत्तरं तु विधीयते ।।

deśe kāle ca vikrāntaṃ kalyāṇāya vidhīyate| ānukūlyena kāryāṇāmuttaraṃ tu vidhīyate ||

Verse 6

भारं हि रथकारस्य न व्यवस्यन्ति पण्डिताः। परिचिन्त्य तु पार्थेन संनिपातो न नः क्षमः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि एकोनपञ्चाशोऽध्यायः ।। 49 ।।

bhāraṃ hi rathakārasya na vyavasyanti paṇḍitāḥ| paricintya tu pārthena saṃnipāto na naḥ kṣamaḥ || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi gograhaṇaparvaṇi ekonapañcāśo'dhyāyaḥ || 49 ||

Verse 7

एको हि शत्रून्समरे समर्थः प्रतिबाधितुम् । एकः कुरूनभ्यरक्षदेकश्चाग्निमतर्पयत् ।।

eko hi śatrūnsamare samarthaḥ pratibādhitum | ekaḥ kurūnabhyarakṣadekaścāgnimatarpayat ||

Verse 8

एकश्च पञ्च वर्षाणि ब्रह्मचर्यमधारयत् । एकः सुभद्रामारोप्य द्वैरथे कृष्णमाह्वयम् ।।

ekaśca pañca varṣāṇi brahmacaryamadhārayat | ekaḥ subhadrāmāropya dvairathe kṛṣṇamāhvayam ||

Verse 9

सैन्धवं वनवासे तु जित्वा कृष्णामथानयत् । एकश्च पञ्च वर्षाणि शक्रादस्राण्यशिक्षत ।।

saindhavaṃ vanavāse tu jitvā kṛṣṇāmathānayat | ekaśca pañca varṣāṇi śakrādasrāṇyaśikṣata ||

Verse 10

एकः सपत्नाञ्जित्वा तु कुरूणामकरोद्यशः । एको गन्धर्वराजानं चित्रसेनमरिन्दमः । विजिग्ये तरसा सङ्ख्ये सेनां चास्य सुदुर्जयाम् ।। भारं हीति। यथा रथकारेण दिव्योऽयं मया निर्मितो रथः सुदृढाङ्गः अनेन त्वं देवानपि सर्वथा जेष्यसीत्युक्ते तद्वचसि भारं दत्त्वा देशकालानुकूल्यमनपेक्ष्यैव न व्यवस्यन्ति। योद्धुमेति शेषः। एवं त्वद्वचसि भारं दत्त्वा देशाद्यानुकूल्यमनवेक्ष्य कथमस्माभिर्योद्धव्यम्। तवतु वचनं रथकारवचनवदर्शशून्यमिति भावः ।। 6 ।।

ekaḥ sapatnāñjitvā tu kurūṇāmakarodyaśaḥ | eko gandharvarājānaṃ citrasenamarindamaḥ | vijigye tarasā saṅkhye senāṃ cāsya sudurjayām || bhāraṃ hīti| yathā rathakāreṇa divyo'yaṃ mayā nirmito rathaḥ sudṛḍhāṅgaḥ anena tvaṃ devānapi sarvathā jeṣyasītyukte tadvacasi bhāraṃ dattvā deśakālānukūlyamanapekṣyaiva na vyavasyanti| yoddhumeti śeṣaḥ| evaṃ tvadvacasi bhāraṃ dattvā deśādyānukūlyamanavekṣya kathamasmābhiryoddhavyam| tavatu vacanaṃ rathakāravacanavadarśaśūnyamiti bhāvaḥ || 6 ||

Verse 11

पाञ्चाली श्रीमती प्राप्ता क्षत्रं जित्वा स्वयंवरे । आदाय गतवान्पार्थो भवान्क्वनु गतस्तदा ।।

pāñcālī śrīmatī prāptā kṣatraṃ jitvā svayaṃvare | ādāya gatavānpārtho bhavānkvanu gatastadā ||

Verse 12

तथा निवातकवचाः कालकेयाश्च दानवाः । दैवतैरप्यवध्यास्ते एकेन युधि पातिताः ।।

tathā nivātakavacāḥ kālakeyāśca dānavāḥ | daivatairapyavadhyāste ekena yudhi pātitāḥ ||

Verse 13

एकेन हि त्वया कर्ण किं नामेह कृतं पुरा। एकैकेन यथा तेषां भूमिपाला वशे कृताः ।।

ekena hi tvayā karṇa kiṃ nāmeha kṛtaṃ purā| ekaikena yathā teṣāṃ bhūmipālā vaśe kṛtāḥ ||

Verse 14

इन्द्रोपि हि न पार्थेन संयुगे योद्धुमर्हति । यस्तेनाशंसते योद्धुं कर्तव्यं तस्य भेषजम् ।।

indropi hi na pārthena saṃyuge yoddhumarhati | yastenāśaṃsate yoddhuṃ kartavyaṃ tasya bheṣajam ||

Verse 15

आशीविषस्य क्रुद्धस्य पाणिमुद्यम्य दक्षिणम्। अवमुच्य प्रदेशिन्या दंष्ट्रामादातुमिच्छसि ।।

āśīviṣasya kruddhasya pāṇimudyamya dakṣiṇam| avamucya pradeśinyā daṃṣṭrāmādātumicchasi ||

Verse 16

अथवा कुञ्जरं मत्तमेकमेकचरं वने। निरङ्कुशं समारुह्य नगरं यातुमिच्छसि ।।

athavā kuñjaraṃ mattamekamekacaraṃ vane| niraṅkuśaṃ samāruhya nagaraṃ yātumicchasi ||

Verse 17

समिद्धं पावकं चापि घृतमेदोवसाहुतम्। घृताक्तश्चीरवासास्त्वं मध्येनोत्सर्तुमिच्छसि ।।

samiddhaṃ pāvakaṃ cāpi ghṛtamedovasāhutam| ghṛtāktaścīravāsāstvaṃ madhyenotsartumicchasi ||

Verse 18

आत्मानं यः समाबध्य कण्ठे बद्ध्वा तथा शिलाम् । समुद्रं प्रतरेद्दोर्भ्यां तत्र किं कर्ण पौरुषम् ।।

ātmānaṃ yaḥ samābadhya kaṇṭhe baddhvā tathā śilām | samudraṃ pratareddorbhyāṃ tatra kiṃ karṇa pauruṣam ||

Verse 19

अकृतास्त्रः कृतास्त्रं वै बलवन्तं सुदुर्बलः। तादृशं कर्ण यः पार्थं योद्धुमिच्छेत्स दुर्मतिः ।।

akṛtāstraḥ kṛtāstraṃ vai balavantaṃ sudurbalaḥ| tādṛśaṃ karṇa yaḥ pārthaṃ yoddhumicchetsa durmatiḥ ||

Verse 20

अस्माभिरेव निकृतो वर्षाणीह त्रयोदश। सिंहः पाशविनिर्मुक्तो न नः शेषं करिष्यति ।।

asmābhireva nikṛto varṣāṇīha trayodaśa| siṃhaḥ pāśavinirmukto na naḥ śeṣaṃ kariṣyati ||

Verse 21

एकान्ते पार्थमासीनं कूपेऽग्निमिव संवृतम् । अज्ञानादभ्यवस्कन्द्य प्राप्ताः स्मो भयमुत्तमम् ।।

ekānte pārthamāsīnaṃ kūpe'gnimiva saṃvṛtam | ajñānādabhyavaskandya prāptāḥ smo bhayamuttamam ||

Verse 22

उत्सृष्टं तूलराशौ तु एकोऽग्निं शमयेत्कथम् । सह युद्ध्यामहे पार्थमागतं युद्धदुर्मदम् ।।

utsṛṣṭaṃ tūlarāśau tu eko'gniṃ śamayetkatham | saha yuddhyāmahe pārthamāgataṃ yuddhadurmadam ||

Verse 23

यत्ता वयं पराक्रान्ता व्यूढानीकाः प्रहारिणः। युद्धायावस्थितं पार्थमागतं पाकशासनिम् ।।

yattā vayaṃ parākrāntā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ| yuddhāyāvasthitaṃ pārthamāgataṃ pākaśāsanim ||

Verse 24

यत्ताः सर्वे रथश्रेष्ठं परिवार्य समन्ततः। षड्रथाः परिकीर्यन्तां वज्रपाणिमिवासुराः ।।

yattāḥ sarve rathaśreṣṭhaṃ parivārya samantataḥ| ṣaḍrathāḥ parikīryantāṃ vajrapāṇimivāsurāḥ ||

Verse 25

द्रोणो दुर्योधनो भीष्मो भवान्द्रौणिस्तथा वयम्। सर्वे युद्ध्यामहे पार्थं कर्ण मा साहसं कृथाः ।।

droṇo duryodhano bhīṣmo bhavāndrauṇistathā vayam| sarve yuddhyāmahe pārthaṃ karṇa mā sāhasaṃ kṛthāḥ ||

Verse 26

न ह्यसंगत्य समरे पार्थं जेष्यामहे वयम्। संगत्य समरे पार्थं सर्वे जेष्यमाहे वयम् ।। 26 ।।

na hyasaṃgatya samare pārthaṃ jeṣyāmahe vayam| saṃgatya samare pārthaṃ sarve jeṣyamāhe vayam || 26 ||