Adhyaya 47

Verse 1

द्रोणवचनादर्जुनस्यार्जुनत्वावधारणेन विषादात्तूष्णींभूतेषु स्वीयेषु दुर्योधनेन द्रोणानादरपूर्वकं तान्प्रति समरप्रोत्साहनम् ।। 1।। वैशंपायन उवाच। ततो दुर्योधनो राजा समरे भीष्ममब्रवीत्। द्रोणं च रथिशार्दूलं कृपं च सुमहाबलम् ।।

droṇavacanādarjunasyārjunatvāvadhāraṇena viṣādāttūṣṇīṃbhūteṣu svīyeṣu duryodhanena droṇānādarapūrvakaṃ tānprati samaraprotsāhanam || 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| tato duryodhano rājā samare bhīṣmamabravīt| droṇaṃ ca rathiśārdūlaṃ kṛpaṃ ca sumahābalam ||

Verse 2

उक्तोऽयमर्थ आचार्य मया कर्णेन चासकृत्। पुनरेव च वक्ष्यामि न हि तृप्यामि तद्ब्रुवन् ।।

ukto'yamartha ācārya mayā karṇena cāsakṛt| punareva ca vakṣyāmi na hi tṛpyāmi tadbruvan ||

Verse 3

पराजितैर्विवस्तव्यं तैश्च द्वादशवत्सरान् । वने जनपदेऽज्ञातैरेष एव पणो हि नः ।।

parājitairvivastavyaṃ taiśca dvādaśavatsarān | vane janapade'jñātaireṣa eva paṇo hi naḥ ||

Verse 4

तेषां न तावन्निर्वृत्तो वत्सरः स त्रयोदशः । अज्ञातवासे बीभत्सुरथास्माभिः परिश्रुतः।।

teṣāṃ na tāvannirvṛtto vatsaraḥ sa trayodaśaḥ | ajñātavāse bībhatsurathāsmābhiḥ pariśrutaḥ||

Verse 5

अनिर्वृत्ते तु निर्वासे यदि बीभत्सुरागतः । पुनर्द्वादशवर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवाः ।।

anirvṛtte tu nirvāse yadi bībhatsurāgataḥ | punardvādaśavarṣāṇi vane vatsyanti pāṇḍavāḥ ||

Verse 6

लोभाद्वा ते न जानीयुरस्मान्वा मोह आविशत्। हीनातिरिक्तमेतेषां भीष्मो वेदितुमर्हति।।

lobhādvā te na jānīyurasmānvā moha āviśat| hīnātiriktameteṣāṃ bhīṣmo veditumarhati||

Verse 7

अर्थानां हि पुनर्द्वैधे नित्यं भवति संशयः । अन्यथा चिन्तितो ह्यर्थः पुनर्भवति चान्यथा ।।

arthānāṃ hi punardvaidhe nityaṃ bhavati saṃśayaḥ | anyathā cintito hyarthaḥ punarbhavati cānyathā ||

Verse 8

उत्तरं मार्गमाणानां मात्स्यसेनां युयुत्सताम् । यदि बीभत्सुरायातः किंतु कृत्यमतः परम् ।।

uttaraṃ mārgamāṇānāṃ mātsyasenāṃ yuyutsatām | yadi bībhatsurāyātaḥ kiṃtu kṛtyamataḥ param ||

Verse 9

त्रिगर्तानां कृतं कार्यं पाण्डवानां च मार्गणम् । विप्रकारैर्हि मात्स्येन सुशर्मा बाधित पुरा ।।

trigartānāṃ kṛtaṃ kāryaṃ pāṇḍavānāṃ ca mārgaṇam | viprakārairhi mātsyena suśarmā bādhita purā ||

Verse 10

तेषां भयाभिपन्नानां वस्तानां त्राणभिच्छताम् । अभयं याचमानानां तदाऽस्माभिः परिश्रुतम् ।।

teṣāṃ bhayābhipannānāṃ vastānāṃ trāṇabhicchatām | abhayaṃ yācamānānāṃ tadā'smābhiḥ pariśrutam ||

Verse 11

प्रथमं वैर्ग्रहीतव्यं मात्स्यानां गोधनं महत्। अष्टम्याश्चापराह्णे तु इति नस्तैः समाहितम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि गोग्रहणपर्वणि सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ।। 47 ।।

prathamaṃ vairgrahītavyaṃ mātsyānāṃ godhanaṃ mahat| aṣṭamyāścāparāhṇe tu iti nastaiḥ samāhitam || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi gograhaṇaparvaṇi saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 47 ||

Verse 12

नवम्यां पुनरस्माभिः सूर्यस्योदयनं प्रति। इमा गावो ग्रहीतव्या याते मत्स्ये गवांपदम् ।।

navamyāṃ punarasmābhiḥ sūryasyodayanaṃ prati| imā gāvo grahītavyā yāte matsye gavāṃpadam ||

Verse 13

इत्येवं निश्चयोऽस्माकं मन्त्रोऽभून्नागसाह्वये । पाण्डवानां परिज्ञाने सर्वेषां नः परस्परम् ।।

ityevaṃ niścayo'smākaṃ mantro'bhūnnāgasāhvaye | pāṇḍavānāṃ parijñāne sarveṣāṃ naḥ parasparam ||

Verse 14

ते वा गाश्च नयिष्यन्ति यदि वा स्युः पराजिताः। अस्मान्वाऽप्यतिसन्धाय कुर्युर्मात्स्येन संगतिम् ।।

te vā gāśca nayiṣyanti yadi vā syuḥ parājitāḥ| asmānvā'pyatisandhāya kuryurmātsyena saṃgatim ||

Verse 15

अथवा तानुपादाय मात्स्यो जानपदैः सह । सर्वथा सेनया सार्धमस्मानेष युयुत्सति ।।

athavā tānupādāya mātsyo jānapadaiḥ saha | sarvathā senayā sārdhamasmāneṣa yuyutsati ||

Verse 16

तेषामेको महावीर्यः कश्चिदेव पुनःसरः। अस्माञ्जेतुमिहायातो मात्स्यो वाऽपि स्वयं भवेत् ।।

teṣāmeko mahāvīryaḥ kaścideva punaḥsaraḥ| asmāñjetumihāyāto mātsyo vā'pi svayaṃ bhavet ||

Verse 17

यद्येष राजा मात्स्यानां यदि बीभत्सुरागतः । सर्वैर्योद्धव्यमस्माभिरिति नः समयः कृतः ।।

yadyeṣa rājā mātsyānāṃ yadi bībhatsurāgataḥ | sarvairyoddhavyamasmābhiriti naḥ samayaḥ kṛtaḥ ||

Verse 18

अथ कस्मात्थिता ह्येते रथेषु रथिसत्तमाः । भीष्मद्रोणकृपाः कर्णो विकर्णो द्रौणिरेव च। संभ्रान्तमनसः सर्वे प्राप्ते ह्यस्मिन्धनञ्जये ।।

atha kasmātthitā hyete ratheṣu rathisattamāḥ | bhīṣmadroṇakṛpāḥ karṇo vikarṇo drauṇireva ca| saṃbhrāntamanasaḥ sarve prāpte hyasmindhanañjaye ||

Verse 19

नान्यत्र युद्धाच्छ्रेयोस्ति तथाऽऽत्मा प्रणिधीयताम् । सर्वलोकेन वा युद्धं देवैर्वाऽस्तु सवासवैः ।।

nānyatra yuddhācchreyosti tathā''tmā praṇidhīyatām | sarvalokena vā yuddhaṃ devairvā'stu savāsavaiḥ ||

Verse 20

अनाच्छिन्ने धनेऽस्माकमथ शक्रेण वज्रिणा। यमेन वाऽपि संग्रामे को हास्तिनपुरं व्रजेत् ।।

anācchinne dhane'smākamatha śakreṇa vajriṇā| yamena vā'pi saṃgrāme ko hāstinapuraṃ vrajet ||

Verse 21

शरैरभिप्रणुन्नानां भग्नानां गहने वने । को हि जीवेत्पदातीनां भवेदश्वेषु संशयः ।।

śarairabhipraṇunnānāṃ bhagnānāṃ gahane vane | ko hi jīvetpadātīnāṃ bhavedaśveṣu saṃśayaḥ ||

Verse 22

आचार्यं पृष्ठतः कृत्वा तथा नीतिर्विधीयताम् । जानामि च मतं तेषामतस्त्रासयतीव नः।।

ācāryaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā tathā nītirvidhīyatām | jānāmi ca mataṃ teṣāmatastrāsayatīva naḥ||

Verse 23

अर्जुने चापि संप्रीतिमधिकामुपलक्षये । तथा दृष्ट्वा हि बीभत्सुमुपायान्तं प्रशंसति । यथा सेना न भज्येत तथा नीतिर्विधीयताम् ।।

arjune cāpi saṃprītimadhikāmupalakṣaye | tathā dṛṣṭvā hi bībhatsumupāyāntaṃ praśaṃsati | yathā senā na bhajyeta tathā nītirvidhīyatām ||

Verse 24

अदेशिका ह्यरण्येऽस्मिन्कृच्छ्रे शत्रुवशं गता। यथा न विभ्रमेत्सेना तथा नीतिर्विधीयताम् ।।

adeśikā hyaraṇye'sminkṛcchre śatruvaśaṃ gatā| yathā na vibhrametsenā tathā nītirvidhīyatām ||

Verse 25

अश्वानां हेषितं श्रुत्वा का प्रशंसा भवेत्परे । स्थाने वाऽपि व्रजन्तो वा सदा हेषन्ति वाजिनः ।।

aśvānāṃ heṣitaṃ śrutvā kā praśaṃsā bhavetpare | sthāne vā'pi vrajanto vā sadā heṣanti vājinaḥ ||

Verse 26

सदा च वायवो वान्ति नित्यं वर्षति वासवः । स्तनयित्नोश्च निर्घोषः श्रूयते बहुशस्तथा ।।

sadā ca vāyavo vānti nityaṃ varṣati vāsavaḥ | stanayitnośca nirghoṣaḥ śrūyate bahuśastathā ||

Verse 27

भीषयन्पाण्डवेयेभ्यो भवान्सर्वानिमाञ्जनान्। प्रमुखे सर्वसैन्यानामबद्धं बहु भाषते ।।

bhīṣayanpāṇḍaveyebhyo bhavānsarvānimāñjanān| pramukhe sarvasainyānāmabaddhaṃ bahu bhāṣate ||

Verse 28

यथैवाश्वान्मार्गमाणास्तानेवाभिपरीप्सवः । हेषितानीव शृण्वन्ति तदिदं भवतस्तथा ।।

yathaivāśvānmārgamāṇāstānevābhiparīpsavaḥ | heṣitānīva śṛṇvanti tadidaṃ bhavatastathā ||

Verse 29

किमत्र कार्यं पार्थस्य कथं वा स प्रशस्यते। अन्यत्र कामाद्द्वेषाद्वा रोषाद्वाऽस्मासु केवलम् ।।

kimatra kāryaṃ pārthasya kathaṃ vā sa praśasyate| anyatra kāmāddveṣādvā roṣādvā'smāsu kevalam ||

Verse 30

आचार्या वै कारुणिकाः प्राज्ञाश्चापायदर्शिनः । नैते महाहवे घोरे संप्रष्टव्याः कथंचन ।।

ācāryā vai kāruṇikāḥ prājñāścāpāyadarśinaḥ | naite mahāhave ghore saṃpraṣṭavyāḥ kathaṃcana ||

Verse 31

प्रासादेषु विचित्रेषु गोष्ठीपानाशनेषु च। कथा विचित्राः कुर्वाणाः पण्डितास्तत्र सोभनः ।।

prāsādeṣu vicitreṣu goṣṭhīpānāśaneṣu ca| kathā vicitrāḥ kurvāṇāḥ paṇḍitāstatra sobhanaḥ ||

Verse 32

बहून्याश्चर्यरूपाणि कुर्वते जनसंसदि । इष्वस्त्रे चापसंधाने पण्डितास्तत्र शोभनाः ।।

bahūnyāścaryarūpāṇi kurvate janasaṃsadi | iṣvastre cāpasaṃdhāne paṇḍitāstatra śobhanāḥ ||

Verse 33

परेषां विवरज्ञाने मनुष्याचरितेषु च। अन्नसंस्कारदोषेषु पण्डितास्तत्र शोभनाः ।।

pareṣāṃ vivarajñāne manuṣyācariteṣu ca| annasaṃskāradoṣeṣu paṇḍitāstatra śobhanāḥ ||

Verse 34

पण्डितान्पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिनः । विधीयतां तथा नीतिर्यथा वध्येत वै परः ।।

paṇḍitānpṛṣṭhataḥ kṛtvā pareṣāṃ guṇavādinaḥ | vidhīyatāṃ tathā nītiryathā vadhyeta vai paraḥ ||

Verse 35

गावश्चैताः प्रतिष्ठन्तां सेनां व्यूहन्तु माचिरम्। आरक्षाश्च विधीयन्तां यत्र योत्स्यामहे परैः ।।

gāvaścaitāḥ pratiṣṭhantāṃ senāṃ vyūhantu māciram| ārakṣāśca vidhīyantāṃ yatra yotsyāmahe paraiḥ ||