Adhyaya 45

Verse 1

अर्जुनेन युद्धप्रस्थानसमये उत्तररथात्सिंहध्वजस्यावरोपणपूर्वकं स्वध्यानसंनिहितस्य हनुमद्ध्वजस्य रथे स्थापनम् ।। 1 ।। तथा स्वशङ्खादिशब्दश्रवणवित्रस्तस्योत्तरस्य समाश्वासनपूर्वकं रणायाभियानम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। उत्तरं सांरथिं कृत्वा शमीं कृत्वा प्रदक्षिणम्। आयुधं सर्वमादाय ततः प्रायाद्धनञ्जयः ।।

arjunena yuddhaprasthānasamaye uttararathātsiṃhadhvajasyāvaropaṇapūrvakaṃ svadhyānasaṃnihitasya hanumaddhvajasya rathe sthāpanam || 1 || tathā svaśaṅkhādiśabdaśravaṇavitrastasyottarasya samāśvāsanapūrvakaṃ raṇāyābhiyānam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| uttaraṃ sāṃrathiṃ kṛtvā śamīṃ kṛtvā pradakṣiṇam| āyudhaṃ sarvamādāya tataḥ prāyāddhanañjayaḥ ||

Verse 2

ध्वजं च सिंहं मात्स्यस्य भ्रातॄणामायुधानि च। प्रणिधाय शमीमध्ये प्रयातुमुपचक्रमे ।।

dhvajaṃ ca siṃhaṃ mātsyasya bhrātṝṇāmāyudhāni ca| praṇidhāya śamīmadhye prayātumupacakrame ||

Verse 3

ततः काञ्चनलाङ्गूलं ध्वजं वानरलक्षणम् । दिव्यं मायामयं युक्तं विहितं विश्वकर्मणा । मनसा चिन्तयामास प्रसादं पावकस्य च ।।

tataḥ kāñcanalāṅgūlaṃ dhvajaṃ vānaralakṣaṇam | divyaṃ māyāmayaṃ yuktaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā | manasā cintayāmāsa prasādaṃ pāvakasya ca ||

Verse 4

स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ध्वजे भूतान्ययोजयत्। रथे वानरमुच्छ्रित्य गाण्डीवं व्याक्षिपद्धनुः ।।

sa ca taccintitaṃ jñātvā dhvaje bhūtānyayojayat| rathe vānaramucchritya gāṇḍīvaṃ vyākṣipaddhanuḥ ||

Verse 5

सपताकं विचित्राङ्गं सोपासङ्गं महाबलम्। खात्पपात रथे तूर्णं दिव्यरूपं मनोरमम् ।।

sapatākaṃ vicitrāṅgaṃ sopāsaṅgaṃ mahābalam| khātpapāta rathe tūrṇaṃ divyarūpaṃ manoramam ||

Verse 6

रथमास्थाय बीभत्सुः कौन्तेयः श्वेतवाहनः। बद्धासिः सतलत्राणः प्रगृहीतशरासनः । ततः प्रायादुदीचीं स कपिप्रवरकेतनः ।।

rathamāsthāya bībhatsuḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ| baddhāsiḥ satalatrāṇaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ | tataḥ prāyādudīcīṃ sa kapipravaraketanaḥ ||

Verse 7

सैन्याभ्याशं स संप्राप्य गृहीत्वा शङ्खमुत्तमम् । स्वनवन्तं महाशब्दं देवदत्तं धनञ्जयः । शशाङ्करूपं बीभत्सुः प्राध्मापयदरिंदमः ।।

sainyābhyāśaṃ sa saṃprāpya gṛhītvā śaṅkhamuttamam | svanavantaṃ mahāśabdaṃ devadattaṃ dhanañjayaḥ | śaśāṅkarūpaṃ bībhatsuḥ prādhmāpayadariṃdamaḥ ||

Verse 8

[ शशाङ्ककुन्दधवलं मुखे निक्षिप्य वासविः । उच्छ्वसद्गण्डयुगलं सिराल्याचितफालकम् ।।

[ śaśāṅkakundadhavalaṃ mukhe nikṣipya vāsaviḥ | ucchvasadgaṇḍayugalaṃ sirālyācitaphālakam ||

Verse 9

आरक्तनिम्ननयनं ह्रस्वस्थूलशिरोधरम्। अतिश्लिष्टोदरोरस्कं तिर्यगाननशोभितम् ।।

āraktanimnanayanaṃ hrasvasthūlaśirodharam| atiśliṣṭodaroraskaṃ tiryagānanaśobhitam ||

Verse 10

यावत्स्वशक्तिसामग्र्यं त्रैलोक्यं क्षोभयन्निव । मरुद्भिर्दशभिश्चैव प्राध्मापयदरिंदमः ]।।

yāvatsvaśaktisāmagryaṃ trailokyaṃ kṣobhayanniva | marudbhirdaśabhiścaiva prādhmāpayadariṃdamaḥ ]||

Verse 11

शङ्खशब्दोस्य सोत्यर्थं श्रूयते कालमेघवत् ।।

śaṅkhaśabdosya sotyarthaṃ śrūyate kālameghavat ||

Verse 12

तस्य शङ्खस्य शब्देन धनुपो निस्वनेन च। वानरस्य निनादेन रथनेमिस्वनेन च। जङ्गमस्य भयं घोरमकरोत्पाकशासनिः ।।

tasya śaṅkhasya śabdena dhanupo nisvanena ca| vānarasya ninādena rathanemisvanena ca| jaṅgamasya bhayaṃ ghoramakarotpākaśāsaniḥ ||

Verse 13

शङ्खशब्देन पार्थस्य मुखेनाश्वाः पतन्क्षितौ । उत्तरश्चापि संत्रस्थो रथोपस्थ उपाविशत् ।।

śaṅkhaśabdena pārthasya mukhenāśvāḥ patankṣitau | uttaraścāpi saṃtrastho rathopastha upāviśat ||

Verse 14

अथाश्वान्रश्मिभिः पार्थः समुद्यम्य परंतपः । अभ्राजत रथोपस्थे भानुर्मेराविवोत्तरे ।।

athāśvānraśmibhiḥ pārthaḥ samudyamya paraṃtapaḥ | abhrājata rathopasthe bhānurmerāvivottare ||

Verse 15

शङ्खघोषेण वित्रस्तं ज्याघातेन च मूर्छितम् । उत्तरं संपरिष्वज्य समाश्वासयदर्जुनः ।।

śaṅkhaghoṣeṇa vitrastaṃ jyāghātena ca mūrchitam | uttaraṃ saṃpariṣvajya samāśvāsayadarjunaḥ ||

Verse 16

मा भैस्त्वं राजपुत्राग्र्य क्षत्रियोसि परन्तप । कथं पुरुषशार्दूल शत्रुमध्ये विषीदसि ।।

mā bhaistvaṃ rājaputrāgrya kṣatriyosi parantapa | kathaṃ puruṣaśārdūla śatrumadhye viṣīdasi ||

Verse 17

श्रुतास्ते शङ्खशब्दाश्च भेरीशब्दाश्च सर्वशः । कुञ्जराणां च निनदा व्यूढानीकेषु नित्यशः ।।

śrutāste śaṅkhaśabdāśca bherīśabdāśca sarvaśaḥ | kuñjarāṇāṃ ca ninadā vyūḍhānīkeṣu nityaśaḥ ||

Verse 18

स त्वं कथमिवानेन शङ्खशब्देन भीषितः । विपण्णरूपो वित्रस्तः पुरुषः प्राकृतो यथा ।।

sa tvaṃ kathamivānena śaṅkhaśabdena bhīṣitaḥ | vipaṇṇarūpo vitrastaḥ puruṣaḥ prākṛto yathā ||

Verse 19

उत्तर उवाच। श्रुता मे शङ्खशब्दाश्च भेरीशब्दाश्च नित्यशः। कुञ्जराणां च निनदा व्यूढानीकेषु तिष्ठतः ।।

uttara uvāca| śrutā me śaṅkhaśabdāśca bherīśabdāśca nityaśaḥ| kuñjarāṇāṃ ca ninadā vyūḍhānīkeṣu tiṣṭhataḥ ||

Verse 20

नैवंविधाः शङ्खशब्दाः पुरा जातु मया श्रुताः। ध्वजस्य चापि रूपं मे दृष्टपूर्वं नहीदृशम् । धनुषश्चापि घोषश्च श्रुतपूर्वो न मे क्वचित् ।।

naivaṃvidhāḥ śaṅkhaśabdāḥ purā jātu mayā śrutāḥ| dhvajasya cāpi rūpaṃ me dṛṣṭapūrvaṃ nahīdṛśam | dhanuṣaścāpi ghoṣaśca śrutapūrvo na me kvacit ||

Verse 21

अस्य शङ्खस्य शब्देन धनुषो निस्वनेन च। अमानुषाणां शब्देन भूतानां निस्वसेन च। रथनेमिप्रणादेन मनो कमे मुह्यते भृशम् ।।

asya śaṅkhasya śabdena dhanuṣo nisvanena ca| amānuṣāṇāṃ śabdena bhūtānāṃ nisvasena ca| rathanemipraṇādena mano kame muhyate bhṛśam ||

Verse 22

व्याकुलाश्च दिशः सर्वा हृदयं व्यथतीव च। ध्वजेन पिहिताः सर्वा दिशो न प्रतिभान्ति मे। गाण्डीवस्य च शब्देन कर्णौ मे बधिरीकृतौ ।।

vyākulāśca diśaḥ sarvā hṛdayaṃ vyathatīva ca| dhvajena pihitāḥ sarvā diśo na pratibhānti me| gāṇḍīvasya ca śabdena karṇau me badhirīkṛtau ||

Verse 23

वैशंपायन उवाच। पुनर्ध्वजं पुनः शङ्खं धनुश्चैव पुनः पुनः । स मूढचेता वैराटिरर्जुनं समुदैक्षत ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| punardhvajaṃ punaḥ śaṅkhaṃ dhanuścaiva punaḥ punaḥ | sa mūḍhacetā vairāṭirarjunaṃ samudaikṣata ||

Verse 24

स मुहूर्तं प्रयातं तु पार्थो वैराटिमब्रवीत् ।।

sa muhūrtaṃ prayātaṃ tu pārtho vairāṭimabravīt ||

Verse 25

स्थिरो भव महाबाहो संज्ञां चात्मानमानय। एकान्ते रथमास्थाय पद्भ्यां त्वमवपीड्य च। दृढं च रश्मीन्संयच्छ शङ्खं ध्मास्याम्यहं पुनः ।।

sthiro bhava mahābāho saṃjñāṃ cātmānamānaya| ekānte rathamāsthāya padbhyāṃ tvamavapīḍya ca| dṛḍhaṃ ca raśmīnsaṃyaccha śaṅkhaṃ dhmāsyāmyahaṃ punaḥ ||

Verse 26

एवमुक्त्वा महाबाहुः सव्यसाची परन्तपः। ततः शङ्खमुपाध्मासीद्दारयन्निव पर्वतान्। गुहा गिरीणां च तदा दिशः शैलांस्तथैव च ।।

evamuktvā mahābāhuḥ savyasācī parantapaḥ| tataḥ śaṅkhamupādhmāsīddārayanniva parvatān| guhā girīṇāṃ ca tadā diśaḥ śailāṃstathaiva ca ||

Verse 27

ज्याघोषं तलघोषं च कृत्वा भूतान्यमोहयत्। उत्तरश्चापि संलीनो रथोपस्थ उपाविशत्। तं समाश्वासयामास पुनरेव धनञ्जयः ।

jyāghoṣaṃ talaghoṣaṃ ca kṛtvā bhūtānyamohayat| uttaraścāpi saṃlīno rathopastha upāviśat| taṃ samāśvāsayāmāsa punareva dhanañjayaḥ |

Verse 28

तस्य शङ्खस्य शब्देन रथनेमिस्वनेन च। गाण्डीवस्य च शब्देन पृथिवी समकम्पत ।।

tasya śaṅkhasya śabdena rathanemisvanena ca| gāṇḍīvasya ca śabdena pṛthivī samakampata ||