Adhyaya 44

Verse 1

उत्तरेण बृहन्नलाया अर्जुनत्वविज्ञानेन तंप्रत्यज्ञानमूलकभूतपूर्वस्वापराधक्षमापनम् ।। 1 ।। अर्जुनेनोत्तरंप्रति स्वस्य क्लैब्यप्राप्तिहेतुकथनम् ।। 2 ।। तथोत्तरस्य सारथीकरणापूर्वकं रथारोहणेन रणायाभियानम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। ततः पार्थं स वैराटिः प्राञ्जलिस्त्वभ्यवादयत्। अहं भूमिंजयो नाम प्रणतोस्मि धनंजय ।।

uttareṇa bṛhannalāyā arjunatvavijñānena taṃpratyajñānamūlakabhūtapūrvasvāparādhakṣamāpanam || 1 || arjunenottaraṃprati svasya klaibyaprāptihetukathanam || 2 || tathottarasya sārathīkaraṇāpūrvakaṃ rathārohaṇena raṇāyābhiyānam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ pārthaṃ sa vairāṭiḥ prāñjalistvabhyavādayat| ahaṃ bhūmiṃjayo nāma praṇatosmi dhanaṃjaya ||

Verse 2

दिष्ट्या त्वां पार्थ पश्यामि स्वागतं ते धनंजय । लोहिताक्ष महाबाहो नागराजवरोपम ।।

diṣṭyā tvāṃ pārtha paśyāmi svāgataṃ te dhanaṃjaya | lohitākṣa mahābāho nāgarājavaropama ||

Verse 3

यदज्ञानादवोचं त्वां प्रमादेन नरोत्तम। अकृत्वा हृदये सर्वं क्षन्तुमर्हसि तन्मम ।।

yadajñānādavocaṃ tvāṃ pramādena narottama| akṛtvā hṛdaye sarvaṃ kṣantumarhasi tanmama ||

Verse 4

यतस्त्वया कृतं पूर्वं चित्रं कर्म सुदुष्करम्। अतो भयं व्यपेतं मे प्रीतिश्च परमा त्वयि ।।

yatastvayā kṛtaṃ pūrvaṃ citraṃ karma suduṣkaram| ato bhayaṃ vyapetaṃ me prītiśca paramā tvayi ||

Verse 5

दासोऽहं ते भविष्यामि पश्य मामनुकम्पया ।।

dāso'haṃ te bhaviṣyāmi paśya māmanukampayā ||

Verse 6

या प्रतिज्ञा कृता पूर्वं तव सारथ्यकारणात्। सेयं प्रतिज्ञा पूर्णा मे हर्षश्चार्जुन जायते ।।

yā pratijñā kṛtā pūrvaṃ tava sārathyakāraṇāt| seyaṃ pratijñā pūrṇā me harṣaścārjuna jāyate ||

Verse 7

देवेन्द्रतनयस्येह सारथिः स्यां महामृधे । इति पूर्वं कृताऽस्माभिः प्रतिज्ञा युद्धदुर्मद ।।

devendratanayasyeha sārathiḥ syāṃ mahāmṛdhe | iti pūrvaṃ kṛtā'smābhiḥ pratijñā yuddhadurmada ||

Verse 8

प्रतिज्ञा मम संपूर्णा तव सारथ्यकारणात् । मनस्स्वास्थ्यं च मे जातं जातं भाग्यं च मे महत् ।।

pratijñā mama saṃpūrṇā tava sārathyakāraṇāt | manassvāsthyaṃ ca me jātaṃ jātaṃ bhāgyaṃ ca me mahat ||

Verse 9

आस्थाय विपुलं वीर रथं सारथिना मया। दुर्योधनं च जित्वाऽऽजौ निवर्तय पशून्मम ।।

āsthāya vipulaṃ vīra rathaṃ sārathinā mayā| duryodhanaṃ ca jitvā''jau nivartaya paśūnmama ||

Verse 10

अर्जुन उवाच। प्रीतोस्मि राजपुत्राद्य न भयं विद्यते तव। सर्वान्नुदामि ते शत्रून्रणे रणविशारद ।।

arjuna uvāca| prītosmi rājaputrādya na bhayaṃ vidyate tava| sarvānnudāmi te śatrūnraṇe raṇaviśārada ||

Verse 11

स्वस्थो भव महान्युद्धे पश्य मां शत्रुभिः सह । युध्यमानं विमर्देऽस्मिन्कुर्वाणं भैरवं रवम् ।।

svastho bhava mahānyuddhe paśya māṃ śatrubhiḥ saha | yudhyamānaṃ vimarde'sminkurvāṇaṃ bhairavaṃ ravam ||

Verse 12

गाण्डीवं देवदत्तं च शरान्कनकभूषणान्। एतान्सर्वानुपासङ्गान्क्षिप्रं बध्नीहि मे रथे । एकं चाहर निस्त्रिंशं जातरूपपरिष्कृतम् ।।

gāṇḍīvaṃ devadattaṃ ca śarānkanakabhūṣaṇān| etānsarvānupāsaṅgānkṣipraṃ badhnīhi me rathe | ekaṃ cāhara nistriṃśaṃ jātarūpapariṣkṛtam ||

Verse 13

अहं वै कुरुभिर्योत्स्ये मोक्षयिष्यामि ते पशून् । तोषयिष्यामि राजानं प्रवेक्ष्यामि पुरं पुनः ।।

ahaṃ vai kurubhiryotsye mokṣayiṣyāmi te paśūn | toṣayiṣyāmi rājānaṃ pravekṣyāmi puraṃ punaḥ ||

Verse 14

संकल्पागाधपरिधं बाहुप्राकारतोरणम्। त्रिदण्डतूणसंबाधं नैकध्वजसमाकुलम् ।।

saṃkalpāgādhaparidhaṃ bāhuprākāratoraṇam| tridaṇḍatūṇasaṃbādhaṃ naikadhvajasamākulam ||

Verse 15

ज्याक्षेपनिनदारावं नेमीनिनददुन्दुभिः । शरजालवितानाढ्यमाक्ष्वेडितमहास्वनम् । नगरं ते मया गुप्तं रथोपस्थं भविष्यति ।।

jyākṣepaninadārāvaṃ nemīninadadundubhiḥ | śarajālavitānāḍhyamākṣveḍitamahāsvanam | nagaraṃ te mayā guptaṃ rathopasthaṃ bhaviṣyati ||

Verse 16

अधिष्ठितो मया सङ्ख्ये रथो गाण्डीवधन्विना । अजय्यः शत्रुसैन्यानां वैराटे व्येतु ते भयम् ।।

adhiṣṭhito mayā saṅkhye ratho gāṇḍīvadhanvinā | ajayyaḥ śatrusainyānāṃ vairāṭe vyetu te bhayam ||

Verse 17

उत्तर उवाच। बहुना किं प्रलापेन शृणु मे परमं वचः। नाहं बिभेमि कौन्तेय साक्षादपि शतक्रतोः ।।

uttara uvāca| bahunā kiṃ pralāpena śṛṇu me paramaṃ vacaḥ| nāhaṃ bibhemi kaunteya sākṣādapi śatakratoḥ ||

Verse 18

यमवायुकुबेरेभ्यो द्रोणभीष्मशतादपि । बिभेमि नाहमेतेभ्यो जानामि त्वां स्थिरं युधि । केशवेनापि संग्रामे साक्षादिन्द्रेण वा समम् ।।

yamavāyukuberebhyo droṇabhīṣmaśatādapi | bibhemi nāhametebhyo jānāmi tvāṃ sthiraṃ yudhi | keśavenāpi saṃgrāme sākṣādindreṇa vā samam ||

Verse 19

इदं तु चिन्तयन्नेव परिमुह्यामि केवलम्। निश्चयं नाधिगच्छामि नावगच्छामि किंचन ।।

idaṃ tu cintayanneva parimuhyāmi kevalam| niścayaṃ nādhigacchāmi nāvagacchāmi kiṃcana ||

Verse 20

एवं वराङ्गरूपस्य लक्षणैः सूचितस्य च। केन कर्मविपाकेन क्लीबत्वं त्वामुपागतम् ।।

evaṃ varāṅgarūpasya lakṣaṇaiḥ sūcitasya ca| kena karmavipākena klībatvaṃ tvāmupāgatam ||

Verse 21

मन्ये त्वां क्लीबरूपेण चरन्तं शूलपाणिनम्। गन्धर्वराजप्रतिमं देवं वाऽपि शतक्रतुम् ।।

manye tvāṃ klībarūpeṇa carantaṃ śūlapāṇinam| gandharvarājapratimaṃ devaṃ vā'pi śatakratum ||

Verse 22

अर्जुन उवाच। भ्रातुर्नियोगाञ्ज्येष्ठस्य संवत्सरमिदं व्रतम्। चरामि ब्रह्मचर्यं वै सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।

arjuna uvāca| bhrāturniyogāñjyeṣṭhasya saṃvatsaramidaṃ vratam| carāmi brahmacaryaṃ vai satyametadbravīmi te ||

Verse 23

नास्मि क्लीबो महाबाहो परवान्धर्मसंयुतः । उर्वशीशापसंभूतं क्लैब्यं समुपसंस्थितम् ।।

nāsmi klībo mahābāho paravāndharmasaṃyutaḥ | urvaśīśāpasaṃbhūtaṃ klaibyaṃ samupasaṃsthitam ||

Verse 24

पुराऽहमाज्ञया भ्रातुर्ज्येष्ठस्यास्मि सुरालयम्। प्राप्तवानुर्वशी दृष्टा सुधर्मायां मया तदा ।।

purā'hamājñayā bhrāturjyeṣṭhasyāsmi surālayam| prāptavānurvaśī dṛṣṭā sudharmāyāṃ mayā tadā ||

Verse 25

नृत्यन्तीं परमं रूपं बिभ्रतीं वज्रिसन्निधौ । अपश्यं तामनिमिषं कूटस्थामन्वयस्य मे।।

nṛtyantīṃ paramaṃ rūpaṃ bibhratīṃ vajrisannidhau | apaśyaṃ tāmanimiṣaṃ kūṭasthāmanvayasya me||

Verse 26

रात्रौ समागता मह्यं शयनं रन्तुमिच्छया। अहं तामभिवाद्यैव मातृसत्कारमाचरम् ।।

rātrau samāgatā mahyaṃ śayanaṃ rantumicchayā| ahaṃ tāmabhivādyaiva mātṛsatkāramācaram ||

Verse 27

सा च मामशपत्क्रुद्धा शिखण्डी त्वं भवेति वै। श्रुत्वा तमिन्द्रो मामाह मा भैस्त्वं पार्थ षण्डता ।।

sā ca māmaśapatkruddhā śikhaṇḍī tvaṃ bhaveti vai| śrutvā tamindro māmāha mā bhaistvaṃ pārtha ṣaṇḍatā ||

Verse 28

उपकारो भवेत्तुभ्यमज्ञातवसतौ पुरा। इतीन्द्रो मामनुग्राह्य ततः प्रेषितवान्वृषा ।।

upakāro bhavettubhyamajñātavasatau purā| itīndro māmanugrāhya tataḥ preṣitavānvṛṣā ||

Verse 29

तदिदं समनुप्राप्तं व्रतं चीर्णं मयाऽनघ । समाप्तव्रतमुत्तीर्णं विद्धि मां त्वं नृपात्मज ।।

tadidaṃ samanuprāptaṃ vrataṃ cīrṇaṃ mayā'nagha | samāptavratamuttīrṇaṃ viddhi māṃ tvaṃ nṛpātmaja ||

Verse 30

उत्तर उवाच। परमोऽनुग्रहो मेऽद्य यत्प्रतर्को न मे वृथा। न हीदृशाः क्लीबरूपा भवन्ति तु नरोत्तमाः ।।

uttara uvāca| paramo'nugraho me'dya yatpratarko na me vṛthā| na hīdṛśāḥ klībarūpā bhavanti tu narottamāḥ ||

Verse 31

सहायवानस्मि रणे युद्ध्येयममरैरपि । साध्वसं तत्प्रनष्टं मे किं करोमि ब्रवीहि मे ।।

sahāyavānasmi raṇe yuddhyeyamamarairapi | sādhvasaṃ tatpranaṣṭaṃ me kiṃ karomi bravīhi me ||

Verse 32

अहं ते संग्रहीष्यामि हयाञ्शत्रुनिर्बहण। शिक्षितो ह्यस्मि सारथ्ये निष्ठितः पुरुषर्षभ ।।

ahaṃ te saṃgrahīṣyāmi hayāñśatrunirbahaṇa| śikṣito hyasmi sārathye niṣṭhitaḥ puruṣarṣabha ||

Verse 33

दारुको वासुदेवस्य यथा शक्रस्य मातलिः। तथा मां विद्धि सारथ्ये शिक्षितं नरपुङ्गव ।।

dāruko vāsudevasya yathā śakrasya mātaliḥ| tathā māṃ viddhi sārathye śikṣitaṃ narapuṅgava ||

Verse 34

अश्वा ह्येते महाबाहो तवैवाहवदुर्जयाः। योग्या रथवरे युक्ताः प्राणवन्तो जितश्रमाः ।।

aśvā hyete mahābāho tavaivāhavadurjayāḥ| yogyā rathavare yuktāḥ prāṇavanto jitaśramāḥ ||

Verse 35

यस्य यातेन पश्यन्ति भूमौ क्षिप्तं पदंपदम्। दक्षिणां यो धुरं वोढा सुग्रीवोण समो हयः ।।

yasya yātena paśyanti bhūmau kṣiptaṃ padaṃpadam| dakṣiṇāṃ yo dhuraṃ voḍhā sugrīvoṇa samo hayaḥ ||

Verse 36

योऽयं हयो धुर्यवरो वामां वहति शोभनः। तं मन्ये मेघपुष्पस्य जवेन सदृशं हयम् ।।

yo'yaṃ hayo dhuryavaro vāmāṃ vahati śobhanaḥ| taṃ manye meghapuṣpasya javena sadṛśaṃ hayam ||

Verse 37

योऽयं वहति वै पार्ष्णिं दक्षिणामञ्चितोद्यतः । वलाहकादभिमतस्तेजसा वीर्यवत्तरः ।।

yo'yaṃ vahati vai pārṣṇiṃ dakṣiṇāmañcitodyataḥ | valāhakādabhimatastejasā vīryavattaraḥ ||

Verse 38

योऽयं काञ्चनसन्नाहो वामं वहति शोभनः । धुर्यं शैब्यस्य तं मन्ये जवेन बलवत्तरम् ।।

yo'yaṃ kāñcanasannāho vāmaṃ vahati śobhanaḥ | dhuryaṃ śaibyasya taṃ manye javena balavattaram ||

Verse 39

त्वामेवायं रथो वोढुं संग्रामेऽर्हति धन्विनम् । त्वं चे.. रथमास्थाय योद्धुमर्हो मतो मम। शर्वशत्रुभिरायातो देवराज इवासुरैः ।।

tvāmevāyaṃ ratho voḍhuṃ saṃgrāme'rhati dhanvinam | tvaṃ ce.. rathamāsthāya yoddhumarho mato mama| śarvaśatrubhirāyāto devarāja ivāsuraiḥ ||

Verse 40

वैशंपायन उवाच। ततो रथादवस्कन्द्य वीर्यवानरिमर्दनः। प्रणम्य देवान्गाण्डीवमादाय रुरुचे श्रिया ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato rathādavaskandya vīryavānarimardanaḥ| praṇamya devāngāṇḍīvamādāya ruruce śriyā ||

Verse 41

ततो विमुच्य बाहुभ्यां सङ्खचूडानि पाण्डवः । तौ च दुन्दुभिसन्नादौ प्रतिबद्ध्य तलावुभौ ।।

tato vimucya bāhubhyāṃ saṅkhacūḍāni pāṇḍavaḥ | tau ca dundubhisannādau pratibaddhya talāvubhau ||

Verse 42

इन्द्रदत्ते च ते दिव्ये उद्धृत्यामुच्य कुण्डले । श्लक्ष्णान्केशान्मृदून्स्निग्धाञ्श्वेतेनोद्ग्रथ्य वाससा ।।

indradatte ca te divye uddhṛtyāmucya kuṇḍale | ślakṣṇānkeśānmṛdūnsnigdhāñśvetenodgrathya vāsasā ||

Verse 43

अथासौ प्राङ्मुखो भूत्वा शुचिः प्रयतमानसः। अभिदध्यौ महाबाहुः सर्वास्त्राणि रथोत्तमे ।।

athāsau prāṅmukho bhūtvā śuciḥ prayatamānasaḥ| abhidadhyau mahābāhuḥ sarvāstrāṇi rathottame ||

Verse 44

ऊचुश्च पार्थं सर्वाणि प्राञ्जलीनि नृपात्मजम्। इमानि स्मो महोदार किङ्कराणीन्द्रनन्दन ।।

ūcuśca pārthaṃ sarvāṇi prāñjalīni nṛpātmajam| imāni smo mahodāra kiṅkarāṇīndranandana ||

Verse 45

प्रणिपत्य ततः पार्थः समालभ्य च पाणिना। सर्वाणि मानसानीह भवतेत्यभ्यभाषत।।

praṇipatya tataḥ pārthaḥ samālabhya ca pāṇinā| sarvāṇi mānasānīha bhavatetyabhyabhāṣata||

Verse 46

प्रतिगृह्य ततोऽस्त्राणि प्रह्लष्टवदनोऽभवत् । अधिज्यं तरसा कृत्वा गाण्डीवं व्याक्षिपद्धनुः ।।

pratigṛhya tato'strāṇi prahlaṣṭavadano'bhavat | adhijyaṃ tarasā kṛtvā gāṇḍīvaṃ vyākṣipaddhanuḥ ||

Verse 47

तस्य विक्षिप्यमाणस्य धनुषोऽभून्महास्वनः । यथा शैलस्य महतः शैलानाक्षिप्य जघ्रुषः ।।

tasya vikṣipyamāṇasya dhanuṣo'bhūnmahāsvanaḥ | yathā śailasya mahataḥ śailānākṣipya jaghruṣaḥ ||

Verse 48

सनिर्घाताऽभवद्भूमिर्दिक्षु वायुर्ववौ भृशम्। भ्रान्तद्विजं खमभवत्प्राकम्पन्त महाद्रुमाः ।।

sanirghātā'bhavadbhūmirdikṣu vāyurvavau bhṛśam| bhrāntadvijaṃ khamabhavatprākampanta mahādrumāḥ ||

Verse 49

तं शब्दं कुरवो राजन्विस्फोटमशनेरिव। तार्क्ष्यं शब्दमिव श्रुत्वा वित्रेसुर्दीनमानसाः ।।

taṃ śabdaṃ kuravo rājanvisphoṭamaśaneriva| tārkṣyaṃ śabdamiva śrutvā vitresurdīnamānasāḥ ||

Verse 50

यथेन्द्रो व्याक्षिपद्भीमं विस्फोटमशनेर्भुवि । तथाऽर्जुनो धनुःश्रेष्ठं बाहुभ्यामाक्षिपद्बली ।।

yathendro vyākṣipadbhīmaṃ visphoṭamaśanerbhuvi | tathā'rjuno dhanuḥśreṣṭhaṃ bāhubhyāmākṣipadbalī ||

Verse 51

महाशनिमहाशब्दसदृशो ज्यास्वनो महान् । शत्रून्वीरांश्च संतर्ज्य निग्रहस्थो रथे स्थितः ।।

mahāśanimahāśabdasadṛśo jyāsvano mahān | śatrūnvīrāṃśca saṃtarjya nigrahastho rathe sthitaḥ ||

Verse 52

उत्तर उवाच। एकस्त्वं पाण्डवश्रेष्ठ बहूनोतान्महारथान्। कथं जेष्यसि संग्रामे सर्वशस्त्रास्त्रपारगान् ।।

uttara uvāca| ekastvaṃ pāṇḍavaśreṣṭha bahūnotānmahārathān| kathaṃ jeṣyasi saṃgrāme sarvaśastrāstrapāragān ||

Verse 53

असहायो।सि कोन्तेय ससहायाश्च कौरवाः । अत एव महाबाहो भीतस्तिष्ठामि तेऽग्रतः ।।

asahāyo|si konteya sasahāyāśca kauravāḥ | ata eva mahābāho bhītastiṣṭhāmi te'grataḥ ||

Verse 54

वैशंपायन उवाच। उवाच पार्थो मा भैषीः प्रहस्य स्वनवत्तदा ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| uvāca pārtho mā bhaiṣīḥ prahasya svanavattadā ||

Verse 55

युध्यमानस्य मे वीर गन्धर्वैः सुमहाबलैः । सहायो घोषयात्रायां कस्तदासीत्सखा मम ।।

yudhyamānasya me vīra gandharvaiḥ sumahābalaiḥ | sahāyo ghoṣayātrāyāṃ kastadāsītsakhā mama ||

Verse 56

तथा प्रतिभये तस्मिन्देवदानवसंकुले। खाण्डवे युध्यमानस्य कस्तदासीत्सखा मम ।।

tathā pratibhaye tasmindevadānavasaṃkule| khāṇḍave yudhyamānasya kastadāsītsakhā mama ||

Verse 57

निवातकवचैः सार्धं पौलोमैश्च महाबलैः । युध्यतो देवराजार्थे कः सहायस्तदाऽभवत् ।।

nivātakavacaiḥ sārdhaṃ paulomaiśca mahābalaiḥ | yudhyato devarājārthe kaḥ sahāyastadā'bhavat ||

Verse 58

स्वयंवरे तु पाञ्चाल्या राजभिः सह संयुगे। युध्यतो बहुभिस्तात कः सहायस्तदाऽभवत् ।।

svayaṃvare tu pāñcālyā rājabhiḥ saha saṃyuge| yudhyato bahubhistāta kaḥ sahāyastadā'bhavat ||

Verse 59

उपजीव्य गुरुं द्रोणं शुक्रं वैश्रवणं यमम्। वरुणं पावकं चैव कृपं कृष्णं च माधवम् । पिनाकपाणिनं चैव कथमेतान्न योधये ।।

upajīvya guruṃ droṇaṃ śukraṃ vaiśravaṇaṃ yamam| varuṇaṃ pāvakaṃ caiva kṛpaṃ kṛṣṇaṃ ca mādhavam | pinākapāṇinaṃ caiva kathametānna yodhaye ||

Verse 60

रथं वाहय मे शीघ्रं व्येतु ते मानसो ज्वरः ।।

rathaṃ vāhaya me śīghraṃ vyetu te mānaso jvaraḥ ||