Adhyaya 38

Verse 1

उत्तरे समुचितसारथेरभावेन खिद्यमाने अर्जुनेन द्रौपदींप्रति उत्तराय बृहन्नलायाः सारथ्यकौशलनिवेदनचोदना ।। 1 ।। भ्रातॄचोदितया उत्तरया बृहन्नलांप्रति उत्तररथसारध्यकरणप्रार्थना ।। 2 ।। उत्तरेण सारथीभूतेनार्जुनेन सह कुरून्प्रति रणायाभियानम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। महाजनसमक्षं तु स्त्रीणां मध्ये विशेषतः । गवाध्यक्षेण संप्रोक्तो विराटतनयस्तदा ।। 1 ।।

uttare samucitasāratherabhāvena khidyamāne arjunena draupadīṃprati uttarāya bṛhannalāyāḥ sārathyakauśalanivedanacodanā || 1 || bhrātṝcoditayā uttarayā bṛhannalāṃprati uttararathasāradhyakaraṇaprārthanā || 2 || uttareṇa sārathībhūtenārjunena saha kurūnprati raṇāyābhiyānam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| mahājanasamakṣaṃ tu strīṇāṃ madhye viśeṣataḥ | gavādhyakṣeṇa saṃprokto virāṭatanayastadā || 1 ||

Verse 2

स्त्रीमध्य उक्तस्तेनासौ वाक्यं तेजःप्रवर्धनम्। अन्तःपुरे श्लाघमान इदं वचनमब्रवीत् ।। 2 ।।

strīmadhya uktastenāsau vākyaṃ tejaḥpravardhanam| antaḥpure ślāghamāna idaṃ vacanamabravīt || 2 ||

Verse 3

उत्तर उवाच। अद्याहमनुगच्छेयं दृढधन्वा गवां पदम्। यदि मे सारथिः कश्चिद्भवेदश्वेषु कोविदः ।। 3 ।।

uttara uvāca| adyāhamanugaccheyaṃ dṛḍhadhanvā gavāṃ padam| yadi me sārathiḥ kaścidbhavedaśveṣu kovidaḥ || 3 ||

Verse 4

तमेव नाधिगच्छामि यो मे यन्ता समो भवेत् । पश्यध्वं सारथिं शीघ्रं मम युक्तं प्रयास्यतः ।। 4 ।।

tameva nādhigacchāmi yo me yantā samo bhavet | paśyadhvaṃ sārathiṃ śīghraṃ mama yuktaṃ prayāsyataḥ || 4 ||

Verse 5

अष्टाविंशतिरात्रं वा मासं वा नूनमन्ततः । यत्तदासीन्महायुद्धं तत्र मे सारथिर्हतः ।। 5 ।।

aṣṭāviṃśatirātraṃ vā māsaṃ vā nūnamantataḥ | yattadāsīnmahāyuddhaṃ tatra me sārathirhataḥ || 5 ||

Verse 6

यद्यहं त्वधिगच्छेयं यो मे यन्ता भवेद्युधि । त्वरावानद्य यास्यामि समुच्छ्रितमहाध्वजः ।। 6 ।।

yadyahaṃ tvadhigaccheyaṃ yo me yantā bhavedyudhi | tvarāvānadya yāsyāmi samucchritamahādhvajaḥ || 6 ||

Verse 7

विगाह्य तत्परानीकं गजवाजिरथाकुलम् । शस्त्रप्रतापान्निर्वीर्यान्कुरूञ्जित्वाऽऽनये पशून् ।। 7 ।।

vigāhya tatparānīkaṃ gajavājirathākulam | śastrapratāpānnirvīryānkurūñjitvā''naye paśūn || 7 ||

Verse 8

दुर्योधनं विकर्णं च कर्णं वैकर्तनं कृपम्। द्रोणं च सह पुत्रेण महेष्वासान्समागतान् ।। 8 ।।

duryodhanaṃ vikarṇaṃ ca karṇaṃ vaikartanaṃ kṛpam| droṇaṃ ca saha putreṇa maheṣvāsānsamāgatān || 8 ||

Verse 9

विद्रावयित्वा संग्रामे दानवान्मघवानिव । अनेनैव मुहूर्तेन पुनः प्रत्यानये पशून् ।। 9 ।।

vidrāvayitvā saṃgrāme dānavānmaghavāniva | anenaiva muhūrtena punaḥ pratyānaye paśūn || 9 ||

Verse 10

शून्यमाज्ञाय कुरवः प्रयान्त्यादाय गोधनम् । किं न शक्यं च तैः कर्तुं यदहं तत्र नाभवम् ।। 10 ।।

śūnyamājñāya kuravaḥ prayāntyādāya godhanam | kiṃ na śakyaṃ ca taiḥ kartuṃ yadahaṃ tatra nābhavam || 10 ||

Verse 11

पश्ययुरद्य मे वीर्यं कुरवस्ते समागताः । किंनु पार्थोऽर्जुनः साक्षादिति मंस्यन्ति मां परे ।। 11 ।।

paśyayuradya me vīryaṃ kuravaste samāgatāḥ | kiṃnu pārtho'rjunaḥ sākṣāditi maṃsyanti māṃ pare || 11 ||

Verse 12

वैशंपयान उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स्त्रीषु चात्मप्रशंसनम् । नामर्षयत पाञ्चाली बीभत्सोः परिकीर्तनम् ।। 12 ।।

vaiśaṃpayāna uvāca| tasya tadvacanaṃ śrutvā strīṣu cātmapraśaṃsanam | nāmarṣayata pāñcālī bībhatsoḥ parikīrtanam || 12 ||

Verse 13

श्रुत्वा तदर्जुनो वाक्यमुत्तरेण प्रभाषितम्। अतीतसमये काले प्रियां भार्यामभाषत ।। 13 ।।

śrutvā tadarjuno vākyamuttareṇa prabhāṣitam| atītasamaye kāle priyāṃ bhāryāmabhāṣata || 13 ||

Verse 14

द्रुपदस्य सुतां राज्ञः पाञ्चालीं रूपसंमताम् । सत्यार्जवगुणोपेतां भर्तुः प्रियहितैषिणीम् । उवाच रहसि प्रीतः कृष्णां सर्वार्थकोविदः ।। 14 ।।

drupadasya sutāṃ rājñaḥ pāñcālīṃ rūpasaṃmatām | satyārjavaguṇopetāṃ bhartuḥ priyahitaiṣiṇīm | uvāca rahasi prītaḥ kṛṣṇāṃ sarvārthakovidaḥ || 14 ||

Verse 15

उत्तरां ब्रूहि पाञ्चालि गत्वा क्षिप्रं शुचिस्मिते ।। 15 ।।

uttarāṃ brūhi pāñcāli gatvā kṣipraṃ śucismite || 15 ||

Verse 16

इयं किल पुरा युद्धे खाण्डवे सव्यसाचिनः । सारथिः पाण्डुपुत्रस्य पार्थस्य तु बृहन्नला। महाञ्जयो भवेद्युद्धे सा चेद्यन्ता बृहन्नला ।। 16 ।।

iyaṃ kila purā yuddhe khāṇḍave savyasācinaḥ | sārathiḥ pāṇḍuputrasya pārthasya tu bṛhannalā| mahāñjayo bhavedyuddhe sā cedyantā bṛhannalā || 16 ||

Verse 17

वैशंपायन उवाच। सा चोदिता तदा ह्येन ह्यर्जुनेन शुचिस्मिता। पाञ्चाली च तदाऽऽगम्य उत्तराया निवेशनम् ।। 17 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sā coditā tadā hyena hyarjunena śucismitā| pāñcālī ca tadā''gamya uttarāyā niveśanam || 17 ||

Verse 18

ज्ञात्वा तु समयान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव । युधिष्ठिरं धर्मपरं सत्यार्जवपथे स्थितम् ।। 18 ।।

jñātvā tu samayānmuktaṃ candraṃ rāhumukhādiva | yudhiṣṭhiraṃ dharmaparaṃ satyārjavapathe sthitam || 18 ||

Verse 19

अमर्षयन्ती तद्दुःखं कृष्णा कमललोचना। उत्तरामाह वचनं सखीमध्ये विलासिनीम् ।। 19 ।।

amarṣayantī tadduḥkhaṃ kṛṣṇā kamalalocanā| uttarāmāha vacanaṃ sakhīmadhye vilāsinīm || 19 ||

Verse 20

योऽयं युवा वारणयूथपोपमो बृहन्नलाऽस्मीति जनोऽभ्यभाषत। पुराऽपि पार्थस्य स सारथिस्तदा धनुर्धराणां प्रवरस्य मन्ये ।। 20 ।।

yo'yaṃ yuvā vāraṇayūthapopamo bṛhannalā'smīti jano'bhyabhāṣata| purā'pi pārthasya sa sārathistadā dhanurdharāṇāṃ pravarasya manye || 20 ||

Verse 21

एतेन वा सारथिना तदाऽर्जुनः सदेवगन्धर्वमहासुरोरगान् । सर्वाणि भूतान्यजयस्तस वीर्यवानतर्पयच्चापि हिरण्यरेतसम् ।। 21 ।।

etena vā sārathinā tadā'rjunaḥ sadevagandharvamahāsuroragān | sarvāṇi bhūtānyajayastasa vīryavānatarpayaccāpi hiraṇyaretasam || 21 ||

Verse 22

यदस्य संस्थामपि तस्य संयुगे जानामि वीर्यं परवीरमध्यगम् । संगृह्य रश्मीनपि चास्य वीर्यवानादाय चापं प्रययौ रथे स्थितः ।। 22 ।।

yadasya saṃsthāmapi tasya saṃyuge jānāmi vīryaṃ paravīramadhyagam | saṃgṛhya raśmīnapi cāsya vīryavānādāya cāpaṃ prayayau rathe sthitaḥ || 22 ||

Verse 23

न सर्वभूतानि न देवदानवा न चापि सर्वे कुरवः समागताः। धनं हरेयुस्तव जातु धन्विनो बृहन्नला तूत्तरसारथिर्यदि ।। 23 ।।

na sarvabhūtāni na devadānavā na cāpi sarve kuravaḥ samāgatāḥ| dhanaṃ hareyustava jātu dhanvino bṛhannalā tūttarasārathiryadi || 23 ||

Verse 24

धनुष्यनवमश्चासीत्तस्य शिष्यो महात्मनः । सुदृष्टपूर्वो हि मया चरन्त्या पाण्डवालये ।। 24 ।।

dhanuṣyanavamaścāsīttasya śiṣyo mahātmanaḥ | sudṛṣṭapūrvo hi mayā carantyā pāṇḍavālaye || 24 ||

Verse 25

स चानेन सहायेन खाण्डवं चादहत्पुरा । अर्जुनस्य तदाऽनेन संगृहीता हयोत्तमाः ।। 25 ।।

sa cānena sahāyena khāṇḍavaṃ cādahatpurā | arjunasya tadā'nena saṃgṛhītā hayottamāḥ || 25 ||

Verse 26

तेन सारथिना पार्थः सर्वभूतानि सर्वशः। अजयत्खाण्डवप्रस्थे न हि यन्ताऽस्ति तादृशः ।। 26 ।।

tena sārathinā pārthaḥ sarvabhūtāni sarvaśaḥ| ajayatkhāṇḍavaprasthe na hi yantā'sti tādṛśaḥ || 26 ||

Verse 27

वैशंपायन उवाच। 4-28-27x ततः सैरन्ध्रिसहिता उत्तरा भ्रातुरब्रवीत्। अभ्यर्थयैनां सारथ्ये वीर शीघ्रं बृहन्नलाम् ।। 27 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| 4-28-27x tataḥ sairandhrisahitā uttarā bhrāturabravīt| abhyarthayaināṃ sārathye vīra śīghraṃ bṛhannalām || 27 ||

Verse 28

शिक्षितैषा हि सारथ्ये नर्तने गीतवादिते । सैरन्ध्य्राह महाप्राज्ञा स्तुवन्ती वै बृहन्नलाम् ।। 28 ।।

śikṣitaiṣā hi sārathye nartane gītavādite | sairandhyrāha mahāprājñā stuvantī vai bṛhannalām || 28 ||

Verse 29

उत्तर उवाच। सैरन्ध्रि जानासि मम व्रतं हि क्लीबेन पुंसा न हि संवदाम्यहम्। सोहं न शक्ष्यामि बृहन्नलां शुभे वक्तुं स्वयं यच्छ हयान्ममेति ।। 29 ।।

uttara uvāca| sairandhri jānāsi mama vrataṃ hi klībena puṃsā na hi saṃvadāmyaham| sohaṃ na śakṣyāmi bṛhannalāṃ śubhe vaktuṃ svayaṃ yaccha hayānmameti || 29 ||

Verse 30

सैरन्ध्र्युवाच। भयकाले तु संप्राप्ते न व्रतं नाव्रतं पुनः। यथा दुःखं प्रतरति कर्तुं युक्तं चरेद्बुधः । इति धर्मविदः प्राहुस्तस्माद्वाच्या बृहन्नला ।। 30 ।।

sairandhryuvāca| bhayakāle tu saṃprāpte na vrataṃ nāvrataṃ punaḥ| yathā duḥkhaṃ pratarati kartuṃ yuktaṃ caredbudhaḥ | iti dharmavidaḥ prāhustasmādvācyā bṛhannalā || 30 ||

Verse 31

येयं कुमारी सुश्रोणी भगिनी ते यवीयसी। अस्यास्तु वचनं वीर करिष्यति न संशयः ।। 31 ।।

yeyaṃ kumārī suśroṇī bhaginī te yavīyasī| asyāstu vacanaṃ vīra kariṣyati na saṃśayaḥ || 31 ||

Verse 32

यदि ते सारथिः सा स्यात्कुरून्सर्वान्न संशयः। जित्वा गाश्च समादाय ध्रुवमागमनं भवेत् ।। 32 ।।

yadi te sārathiḥ sā syātkurūnsarvānna saṃśayaḥ| jitvā gāśca samādāya dhruvamāgamanaṃ bhavet || 32 ||

Verse 33

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तः स सैरन्ध्र्या भगिनीं प्रत्यभाषत। गच्छ त्वमनवद्याङ्गि तामानय बृहन्नलाम् ।। 33 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktaḥ sa sairandhryā bhaginīṃ pratyabhāṣata| gaccha tvamanavadyāṅgi tāmānaya bṛhannalām || 33 ||

Verse 34

सा प्राद्रवत्काञ्चनमाल्यधारिणी ज्येष्ठेन भ्रात्रा प्रहिता यशस्विनी । भ्रातुर्नियोगं तु निशम्य सुभ्रुः शुभानना हाटकवज्रभूषिता ।। 34 ।।

sā prādravatkāñcanamālyadhāriṇī jyeṣṭhena bhrātrā prahitā yaśasvinī | bhrāturniyogaṃ tu niśamya subhruḥ śubhānanā hāṭakavajrabhūṣitā || 34 ||

Verse 35

सा वज्रमुक्तामणिहेमकुण्डला मृदुक्रमा भ्रातृनियोगचोदिता। प्रदक्षिणावर्ततनुः शिखण्डिनी पद्मानना पद्मदलायताक्षी ।। 35 ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि ग्रोग्रहणपर्वणि अष्टत्रिंशोऽध्यायः ।। 38 ।।

sā vajramuktāmaṇihemakuṇḍalā mṛdukramā bhrātṛniyogacoditā| pradakṣiṇāvartatanuḥ śikhaṇḍinī padmānanā padmadalāyatākṣī || 35 || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi grograhaṇaparvaṇi aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ || 38 ||

Verse 36

तन्वी समाङ्गी मृदुमन्द्रलोचना मात्स्यस्य राज्ञो दुहिता विलासिनी । सा नर्तनागारमरालपक्ष्मा शतह्रदा मेघमिवान्वपद्यत ।। 36 ।।

tanvī samāṅgī mṛdumandralocanā mātsyasya rājño duhitā vilāsinī | sā nartanāgāramarālapakṣmā śatahradā meghamivānvapadyata || 36 ||

Verse 37

सा नागनासोपमसंहितोरूरनिन्दिता वेदिविलग्नमध्या। आसाद्य तस्थौ वरमाल्यधारिणी पार्थं शुभा नागवधूरिव द्विपम् ।। 37 ।।

sā nāganāsopamasaṃhitorūraninditā vedivilagnamadhyā| āsādya tasthau varamālyadhāriṇī pārthaṃ śubhā nāgavadhūriva dvipam || 37 ||

Verse 38

तामागतामायतताम्रलोचनामवेक्ष्य पार्थः समयेऽभ्यभाषत ।। 38 ।।

tāmāgatāmāyatatāmralocanāmavekṣya pārthaḥ samaye'bhyabhāṣata || 38 ||

Verse 39

किमागता काञ्चनमाल्यधारिणी सुगात्रि किंचित्त्वरिताऽसि सुभ्रु । किं ते मुखं सुन्दरि न प्रसन्नमाचक्ष्व शीघ्रं मम चारुहासिनि ।। 39 ।।

kimāgatā kāñcanamālyadhāriṇī sugātri kiṃcittvaritā'si subhru | kiṃ te mukhaṃ sundari na prasannamācakṣva śīghraṃ mama cāruhāsini || 39 ||

Verse 40

वैशंपायन उवाच। सा वज्रवैडूर्यविकारकुण्डला विनिद्रपद्मोत्पलपन्नगन्धिनी । प्रसन्नताराधिपसंनिभानना पार्थे कुमारी वचनं बभाषे ।। 40 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sā vajravaiḍūryavikārakuṇḍalā vinidrapadmotpalapannagandhinī | prasannatārādhipasaṃnibhānanā pārthe kumārī vacanaṃ babhāṣe || 40 ||

Verse 41

उत्तरोवाच। हरन्ति वित्तं कुरवाः पितुर्मे शतं सहस्राणि गवां बृहन्नले। सा भ्रातुरश्वान्मम संयमस्व पुरा परे दूरतरं हरन्ति गाः ।। 41 ।।

uttarovāca| haranti vittaṃ kuravāḥ piturme śataṃ sahasrāṇi gavāṃ bṛhannale| sā bhrāturaśvānmama saṃyamasva purā pare dūrataraṃ haranti gāḥ || 41 ||

Verse 42

सैरन्ध्रिराख्याति बृहन्नले त्वां सुशिक्षिता संग्रहणे रथाश्वयोः । अहं मरिष्यामि न मेऽत्र संशयो मया वृता तत्र न चेद्गमिष्यसि ।। 42 ।।

sairandhrirākhyāti bṛhannale tvāṃ suśikṣitā saṃgrahaṇe rathāśvayoḥ | ahaṃ mariṣyāmi na me'tra saṃśayo mayā vṛtā tatra na cedgamiṣyasi || 42 ||

Verse 43

वैशंपायन उवाच। तथा नियुक्तो नरदेवकन्यया नरोत्तमः प्रीतमना धनञ्जयः। उवाच पार्थः शुभमन्द्रया गिरा शुभाननां शुक्लदतीं शुचिस्मिताम् ।। 43 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tathā niyukto naradevakanyayā narottamaḥ prītamanā dhanañjayaḥ| uvāca pārthaḥ śubhamandrayā girā śubhānanāṃ śukladatīṃ śucismitām || 43 ||

Verse 44

गच्छामि यत्रेच्छसि चारुहासिनि हुताशनं प्रज्वलितं विशामि वा। इच्छामि तेऽहं वरगात्रि जीवितं करोमि किं ते प्रियमद्य सुन्दरि। न मत्कृते द्रक्ष्यसि तत्पुरं प्रिये वैवस्वतं प्रेतपतेर्महाभयम् ।। 44 ।।

gacchāmi yatrecchasi cāruhāsini hutāśanaṃ prajvalitaṃ viśāmi vā| icchāmi te'haṃ varagātri jīvitaṃ karomi kiṃ te priyamadya sundari| na matkṛte drakṣyasi tatpuraṃ priye vaivasvataṃ pretapatermahābhayam || 44 ||

Verse 45

वैशंपायन उवाच । एतावदुक्त्वा कुरुवीरपुङ्गवो विलासिनीं शुक्लदतीं शुचिस्मिताम्। बृहन्नलारूपविभूषिताननो विराटपुत्रस्य समीपमाव्रजत् ।। 45 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca | etāvaduktvā kuruvīrapuṅgavo vilāsinīṃ śukladatīṃ śucismitām| bṛhannalārūpavibhūṣitānano virāṭaputrasya samīpamāvrajat || 45 ||

Verse 46

तथा व्रजन्तं वरभूषणैर्वृतं महाप्रभं वारणयूथपोपमम्। गजेन्द्रबाहुं कमलायतेक्षणं कवाटवक्षस्थलमुन्नतांसम् ।। 46 ।।

tathā vrajantaṃ varabhūṣaṇairvṛtaṃ mahāprabhaṃ vāraṇayūthapopamam| gajendrabāhuṃ kamalāyatekṣaṇaṃ kavāṭavakṣasthalamunnatāṃsam || 46 ||

Verse 47

तमागतं पार्थममित्रकर्शनं महाबलं नागमिव प्रमाथिनम्। वैराटिरामन्त्र्य ततो बृहन्नलां गवां निनीषन्पदमुत्तरोऽब्रवीत् ।। 47 ।।

tamāgataṃ pārthamamitrakarśanaṃ mahābalaṃ nāgamiva pramāthinam| vairāṭirāmantrya tato bṛhannalāṃ gavāṃ ninīṣanpadamuttaro'bravīt || 47 ||

Verse 48

तमाव्रजन्तं त्वरितं प्रभिन्नमिव कुञ्जरम्। अन्वगच्छद्विशालाक्षी गजं गजवधूरिव ।। 48 ।।

tamāvrajantaṃ tvaritaṃ prabhinnamiva kuñjaram| anvagacchadviśālākṣī gajaṃ gajavadhūriva || 48 ||

Verse 49

दूरादेव तु संप्रेक्ष्य राजपुत्रोऽभ्यभाषत । त्वया सारथिना पार्थः खाण्डवेऽग्निमतर्पयत् ।। 49 ।।

dūrādeva tu saṃprekṣya rājaputro'bhyabhāṣata | tvayā sārathinā pārthaḥ khāṇḍave'gnimatarpayat || 49 ||

Verse 50

पृथिवीं चाजयत्कृत्स्नां कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः। सैरन्ध्री त्वां ममाचष्ट सा हि जानाति पाण्डवान् ।। 50 ।।

pṛthivīṃ cājayatkṛtsnāṃ kuntīputro dhanañjayaḥ| sairandhrī tvāṃ mamācaṣṭa sā hi jānāti pāṇḍavān || 50 ||

Verse 51

देवेन्द्रसारथिर्वीरो मातलिः ख्यातविक्रमः । सुमहो जामदग्नेश्च विष्णोर्यन्ता च दारुकः ।। 51 ।।

devendrasārathirvīro mātaliḥ khyātavikramaḥ | sumaho jāmadagneśca viṣṇoryantā ca dārukaḥ || 51 ||

Verse 52

सुमन्त्रो वा दाशरथेः सूर्ययन्ता तथाऽरुणः। सर्वे सारथयः ख्याता न बृहन्नलया समाः ।। 52 ।।

sumantro vā dāśaratheḥ sūryayantā tathā'ruṇaḥ| sarve sārathayaḥ khyātā na bṛhannalayā samāḥ || 52 ||

Verse 53

इत्युक्तोऽहं च सैरन्ध्र्या तेन त्वामाह्वयामि वै । आहुता त्वं मया सार्धं योद्धुं याहि बृहन्नले ।। 53 ।।

ityukto'haṃ ca sairandhryā tena tvāmāhvayāmi vai | āhutā tvaṃ mayā sārdhaṃ yoddhuṃ yāhi bṛhannale || 53 ||

Verse 54

दूराद्दूरतरं गावो भवन्ति कुरुभिर्हृताः। तथोक्ता प्रत्युवाचेदं राजपुत्रं बृहन्नला ।। 54 ।।

dūrāddūrataraṃ gāvo bhavanti kurubhirhṛtāḥ| tathoktā pratyuvācedaṃ rājaputraṃ bṛhannalā || 54 ||

Verse 55

का शक्तिर्मम सारथ्यं कर्तुं संग्राममूर्धनि । नृत्तं वा यदि वा गीतं वादित्रं वा पृथग्विधम् । तत्करिष्यामि भद्रं ते सारथ्यं तु कुतो मम ।। 55 ।।

kā śaktirmama sārathyaṃ kartuṃ saṃgrāmamūrdhani | nṛttaṃ vā yadi vā gītaṃ vāditraṃ vā pṛthagvidham | tatkariṣyāmi bhadraṃ te sārathyaṃ tu kuto mama || 55 ||

Verse 56

उत्तर उवाच। त्वं नर्तको वा यदि वाऽपि गायकः क्षिप्रं तनुत्रं परिधत्स्व भानुमत्। अभीक्ष्णमाहुस्तव कर्म पौरुषं स्त्रियः प्रशंसन्ति ममाद्य चान्तिके ।। 56 ।।

uttara uvāca| tvaṃ nartako vā yadi vā'pi gāyakaḥ kṣipraṃ tanutraṃ paridhatsva bhānumat| abhīkṣṇamāhustava karma pauruṣaṃ striyaḥ praśaṃsanti mamādya cāntike || 56 ||

Verse 57

वैशंपायन उवाच। इत्येवमुक्त्वा नृपसूनुसत्तमस्तदा स्मयित्वाऽर्जुनमभ्यनन्दयत्। अथोत्तरः पारशवं शताक्षिमत्सुवर्णचित्रं परिगृह्य भानुमत् ।। 57 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ityevamuktvā nṛpasūnusattamastadā smayitvā'rjunamabhyanandayat| athottaraḥ pāraśavaṃ śatākṣimatsuvarṇacitraṃ parigṛhya bhānumat || 57 ||

Verse 58

बृहन्नलायै प्रददौ स्वयं तदा विराटपुत्रः परवीरघातिने। तदाज्ञया मात्स्यसुतस्य वीर्यवानकर्तुकामेव समाददे तदा ।। 58 ।।

bṛhannalāyai pradadau svayaṃ tadā virāṭaputraḥ paravīraghātine| tadājñayā mātsyasutasya vīryavānakartukāmeva samādade tadā || 58 ||

Verse 59

बृहन्नलोवाच। यद्यस्ति च रणे शौर्यं शक्यः स्याद्द्विषतां वधः। अहं त्वामभिगच्छामि यत्र त्वं यासि तत्र भो ।। 59 ।।

bṛhannalovāca| yadyasti ca raṇe śauryaṃ śakyaḥ syāddviṣatāṃ vadhaḥ| ahaṃ tvāmabhigacchāmi yatra tvaṃ yāsi tatra bho || 59 ||

Verse 60

वैशंपायन उवाच। ततः स नर्मसंयुक्तमकरोत्पाण्डवो बहु। उत्तरायाः प्रमुखतः सर्वं जानन्नरिन्दमः ।। 60 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ sa narmasaṃyuktamakarotpāṇḍavo bahu| uttarāyāḥ pramukhataḥ sarvaṃ jānannarindamaḥ || 60 ||

Verse 61

तमाददानं प्रमदा जहासिरे ह्यधोमुखं वीरवरोऽभ्यधारयत्। ततस्तिरश्चीनकृतं सपत्नहा ह्यधोमुखं कवचमथाभ्यकर्षत ।। 61 ।।

tamādadānaṃ pramadā jahāsire hyadhomukhaṃ vīravaro'bhyadhārayat| tatastiraścīnakṛtaṃ sapatnahā hyadhomukhaṃ kavacamathābhyakarṣata || 61 ||

Verse 62

सम्यक्प्रजानन्नपि सत्यविक्रमो ह्यज्ञातवत्सर्वकुरुप्रवीरः। ऊर्ध्वं क्षिपन्वीरतरोऽभ्यधारयत्पुनश्च यन्ता कवचं धनञ्जयः ।। 62 ।।

samyakprajānannapi satyavikramo hyajñātavatsarvakurupravīraḥ| ūrdhvaṃ kṣipanvīrataro'bhyadhārayatpunaśca yantā kavacaṃ dhanañjayaḥ || 62 ||

Verse 63

एवंप्रकाराणि बहूनि कुर्वति तस्मिन्कुमार्यः प्रमदा जहासिरे । तथापि कुर्वन्तममित्रकर्शनं नैवोत्तरः पर्यभवद्धनञ्जयम् ।। 63 ।।

evaṃprakārāṇi bahūni kurvati tasminkumāryaḥ pramadā jahāsire | tathāpi kurvantamamitrakarśanaṃ naivottaraḥ paryabhavaddhanañjayam || 63 ||

Verse 64

तं राजपुत्रः समनाहयत्स्वयं जाम्बूनदान्तेन शुभेन वर्मणा। कृशानुतप्तप्रतिमेन भास्वता जाज्वल्यमानेन सहस्ररश्मिना ।। 64 ।।

taṃ rājaputraḥ samanāhayatsvayaṃ jāmbūnadāntena śubhena varmaṇā| kṛśānutaptapratimena bhāsvatā jājvalyamānena sahasraraśminā || 64 ||

Verse 65

अथास्य शीघ्रं प्रसमीक्ष्य भोजयद्रथे हयान्काञ्चनजालसंवृतान्। सुवर्णजालान्तरयोक्तभूषणं सिंहं च सौवर्णमुपाश्रयद्रथे ।। 65 ।।

athāsya śīghraṃ prasamīkṣya bhojayadrathe hayānkāñcanajālasaṃvṛtān| suvarṇajālāntarayoktabhūṣaṇaṃ siṃhaṃ ca sauvarṇamupāśrayadrathe || 65 ||

Verse 66

धनूंषि च विचित्राणि बाणांश्च रुचिरान्बहून्। आयुधानि च वै तत्र रथोपस्थे च स न्यसत् ।। 66 ।।

dhanūṃṣi ca vicitrāṇi bāṇāṃśca rucirānbahūn| āyudhāni ca vai tatra rathopasthe ca sa nyasat || 66 ||

Verse 67

आरुह्य प्रययौ वीरः सबृहन्नलसारथिः। अथोत्तरा च कन्याश्च स ख्यश्चैवाब्रुवंस्तदा ।। 67 ।।

āruhya prayayau vīraḥ sabṛhannalasārathiḥ| athottarā ca kanyāśca sa khyaścaivābruvaṃstadā || 67 ||

Verse 68

बृहन्नले आनयेथा वासांसि रुचिराणि नः। पाञ्चालिकार्थं सूक्ष्माणि रत्नानि विविधानि च । विजित्य संग्रामगतान्भीष्मद्रोणमुखान्कुरून् ।। 68 ।।

bṛhannale ānayethā vāsāṃsi rucirāṇi naḥ| pāñcālikārthaṃ sūkṣmāṇi ratnāni vividhāni ca | vijitya saṃgrāmagatānbhīṣmadroṇamukhānkurūn || 68 ||

Verse 69

अथ ता ब्रुवतीः कन्याः सहिताः कुरुनन्दनः। प्रत्युवाच हसन्पार्थो मेघदुन्दुभिनिस्वनः ।। 69 ।।

atha tā bruvatīḥ kanyāḥ sahitāḥ kurunandanaḥ| pratyuvāca hasanpārtho meghadundubhinisvanaḥ || 69 ||

Verse 70

यद्युत्तरोऽयं संग्रामे विजेष्यति महारथान् । अथाहरिष्ये वासांसि सूक्ष्माण्याभरणानि च ।। 70 ।।

yadyuttaro'yaṃ saṃgrāme vijeṣyati mahārathān | athāhariṣye vāsāṃsi sūkṣmāṇyābharaṇāni ca || 70 ||

Verse 71

वैशंपायन उवाच। अथोत्तरो वर्म महाप्रभावं सुवर्णवैडूर्यपरिष्कृतं शुभम्। आमुच्य वीरः प्रययौ रथोत्तमं धनञ्जयं सारथिनं प्रगृह्य ।। 71 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| athottaro varma mahāprabhāvaṃ suvarṇavaiḍūryapariṣkṛtaṃ śubham| āmucya vīraḥ prayayau rathottamaṃ dhanañjayaṃ sārathinaṃ pragṛhya || 71 ||

Verse 72

तमुत्तरं प्रेक्ष्य रथोत्तमे स्थितं बृहन्नलां चैव महाजनस्तदा। स्त्रियश्च कन्याश्च द्विजाश्च सुव्रताः प्रदक्षिणं मङ्गलिनोऽभ्यपूजयन् ।। 72 ।।

tamuttaraṃ prekṣya rathottame sthitaṃ bṛhannalāṃ caiva mahājanastadā| striyaśca kanyāśca dvijāśca suvratāḥ pradakṣiṇaṃ maṅgalino'bhyapūjayan || 72 ||

Verse 73

यदर्जुनस्यर्षभतुल्यगामिनः पुराऽभवत्खाण्डवदाहमङ्गलम् । कुरून्समासाद्य रणे बृहन्नले सहोत्तरेणास्तु तवाद्य मङ्गलम् ।। 73 ।।

yadarjunasyarṣabhatulyagāminaḥ purā'bhavatkhāṇḍavadāhamaṅgalam | kurūnsamāsādya raṇe bṛhannale sahottareṇāstu tavādya maṅgalam || 73 ||