Adhyaya 39

Verse 1

उत्तरेण कुरुसेनावलोकनमात्रेण रथादवस्कन्द्य भयात्पलायनम् ।। 1 ।। तमनुधाविनाऽर्जुनेन तस्य केशपाशे ग्रहणेन परिसान्त्वनपूर्वकं पुना रथारोपणम् ।। 2 ।। तथा तेन सह गाण्डीवाद्यानयनाय शमींप्रति गमनम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। स राजधान्य निर्याय वैराटिरकुतोभयः। प्रयाहीत्यब्रवीत्सूतं यत्र ते कुरवो गताः ।। 1 ।।

uttareṇa kurusenāvalokanamātreṇa rathādavaskandya bhayātpalāyanam || 1 || tamanudhāvinā'rjunena tasya keśapāśe grahaṇena parisāntvanapūrvakaṃ punā rathāropaṇam || 2 || tathā tena saha gāṇḍīvādyānayanāya śamīṃprati gamanam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| sa rājadhānya niryāya vairāṭirakutobhayaḥ| prayāhītyabravītsūtaṃ yatra te kuravo gatāḥ || 1 ||

Verse 2

समवेतान्कुरून्सर्वाञ्जिगीषूनवजित्य वै। गाश्चैताः क्षिप्रमादाय पुनरेष्याम्यहं पुरम् ।। 2 ।।

samavetānkurūnsarvāñjigīṣūnavajitya vai| gāścaitāḥ kṣipramādāya punareṣyāmyahaṃ puram || 2 ||

Verse 3

ततस्तांश्चोदयामास सदश्वान्पाण्डुनन्दनः ।। 3 ।।

tatastāṃścodayāmāsa sadaśvānpāṇḍunandanaḥ || 3 ||

Verse 4

ते हया नरसिंहेन चोदिता वातरंहसः। आलिखन्त इवाकाशमूहुः काञ्चनमालिनः ।। 4 ।।

te hayā narasiṃhena coditā vātaraṃhasaḥ| ālikhanta ivākāśamūhuḥ kāñcanamālinaḥ || 4 ||

Verse 5

नातिदूरमथो गत्वा मात्स्यपुत्रधनञ्जयौ । अवैक्षेतामवित्रस्तौ कुरूणां बलिनां बलम् ।। 5 ।।

nātidūramatho gatvā mātsyaputradhanañjayau | avaikṣetāmavitrastau kurūṇāṃ balināṃ balam || 5 ||

Verse 6

श्मशानमभितो गत्वा शूरौ ददृशतुःकुरून् ।। 6 ।। तदनीकं महत्तेषां विस्तृतं सागरोपमम् ।

śmaśānamabhito gatvā śūrau dadṛśatuḥkurūn || 6 || tadanīkaṃ mahatteṣāṃ vistṛtaṃ sāgaropamam |

Verse 7

सर्पमाणमिवाकाशे वनं बहुलपादपम् ।। 7 ।। ददृशे पार्थिवो रेणुर्जनितस्तेन सर्पता।

sarpamāṇamivākāśe vanaṃ bahulapādapam || 7 || dadṛśe pārthivo reṇurjanitastena sarpatā|

Verse 8

दृष्टिप्रणाशो भूतानां दिवस्पृक्कुरुसत्तम ।। 8 ।। तदनीकमथो वीक्ष्य गजाश्वरथसंकुलम् ।

dṛṣṭipraṇāśo bhūtānāṃ divaspṛkkurusattama || 8 || tadanīkamatho vīkṣya gajāśvarathasaṃkulam |

Verse 9

कर्णदुर्योधनकृपैर्गुप्तं शान्तनवेन च । द्रोणेन सह पुत्रेण महेष्वासेन धीमता ।। 9 ।।

karṇaduryodhanakṛpairguptaṃ śāntanavena ca | droṇena saha putreṇa maheṣvāsena dhīmatā || 9 ||

Verse 10

हृष्टरोमा भयोद्विग्नो निमील्य स्वदृशौ तदा। कम्पमानशरीरश्च पार्थं वैराटिरब्रवीत् ।। 10 ।।

hṛṣṭaromā bhayodvigno nimīlya svadṛśau tadā| kampamānaśarīraśca pārthaṃ vairāṭirabravīt || 10 ||

Verse 11

नोत्सहे कुरुभिर्योद्धुं रोमहर्षं हि पश्य मे। बहुप्रवीरमत्युग्रं देवैरपि दुरासदम्। प्रतियोद्धुं न शक्नोमि कुरुसैन्यं भयानकम् ।। 11 ।।

notsahe kurubhiryoddhuṃ romaharṣaṃ hi paśya me| bahupravīramatyugraṃ devairapi durāsadam| pratiyoddhuṃ na śaknomi kurusainyaṃ bhayānakam || 11 ||

Verse 12

नाशंसे भारतीं सेनां प्रवेष्टुं भीमकार्मुकाम्। देवैरपि सहेन्द्रेण न शक्यं किंपुनर्नरैः ।। 12 ।।

nāśaṃse bhāratīṃ senāṃ praveṣṭuṃ bhīmakārmukām| devairapi sahendreṇa na śakyaṃ kiṃpunarnaraiḥ || 12 ||

Verse 13

रथनागाश्वकलिलं पत्तिध्वजसमाकुलम् । दृष्ट्वैव हि परानीकं मनः प्रव्यथतीव मे ।। 13 ।।

rathanāgāśvakalilaṃ pattidhvajasamākulam | dṛṣṭvaiva hi parānīkaṃ manaḥ pravyathatīva me || 13 ||

Verse 14

यत्र द्रोणश्च भीष्मश्च कृपः कर्णो विविंशतिः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तश्च बाह्लिकः । दुर्योधनस्तथा राजा वीरो दुर्मर्षणः परः ।। 14 ।।

yatra droṇaśca bhīṣmaśca kṛpaḥ karṇo viviṃśatiḥ | aśvatthāmā vikarṇaśca somadattaśca bāhlikaḥ | duryodhanastathā rājā vīro durmarṣaṇaḥ paraḥ || 14 ||

Verse 15

नीतिमन्तो महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः । मत्ता इव महानागा युक्तध्वजपताकिनः ।। 15 ।।

nītimanto maheṣvāsāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ | mattā iva mahānāgā yuktadhvajapatākinaḥ || 15 ||

Verse 16

नीतिमन्तो महेष्वासाः सर्वार्थकृतनिश्चयाः । ताञ्जेतुं समरे शूरान्दुर्बुद्धिरहमागतः ।। 16 ।।

nītimanto maheṣvāsāḥ sarvārthakṛtaniścayāḥ | tāñjetuṃ samare śūrāndurbuddhirahamāgataḥ || 16 ||

Verse 17

दृष्ट्वैव हि कुरून्सर्वान्व्यूढानीकान्प्रहारिणः । हृषितानि च रोमाणि कश्मलेनाहतं मनः ।। 17 ।। वैशंपायन उवाच।

dṛṣṭvaiva hi kurūnsarvānvyūḍhānīkānprahāriṇaḥ | hṛṣitāni ca romāṇi kaśmalenāhataṃ manaḥ || 17 || vaiśaṃpāyana uvāca|

Verse 18

दृष्ट्वा तु महतीं सेनां कुरूणां दृढधन्विनाम्। परिदेवयते मन्दः सकाशे सव्यसाचिनः ।। 18 ।।

dṛṣṭvā tu mahatīṃ senāṃ kurūṇāṃ dṛḍhadhanvinām| paridevayate mandaḥ sakāśe savyasācinaḥ || 18 ||

Verse 19

त्रिगर्तान्मे पिता यातः शून्ये वै प्रणिधाय माम्। सर्वां सेनामुपादाय न मे सन्तीह सैनिकाः ।। 19 ।।

trigartānme pitā yātaḥ śūnye vai praṇidhāya mām| sarvāṃ senāmupādāya na me santīha sainikāḥ || 19 ||

Verse 20

अहमेको बहून्बालः कृतास्त्रानकृतश्रमः। प्रतियोद्धुं न शक्नोति निवर्तय बृहन्नले ।। 20 ।।

ahameko bahūnbālaḥ kṛtāstrānakṛtaśramaḥ| pratiyoddhuṃ na śaknoti nivartaya bṛhannale || 20 ||

Verse 21

वैशंपायन उवाच। तं तथा वादिनं तत्र बीभत्सुः प्रत्यभाषत। संप्रहस्य पुनस्तं वै सर्वलोकमहारथः ।। 21 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| taṃ tathā vādinaṃ tatra bībhatsuḥ pratyabhāṣata| saṃprahasya punastaṃ vai sarvalokamahārathaḥ || 21 ||

Verse 22

भयेन दीनरूपोऽसि द्विषतां हर्षवर्धनः । न च तावत्कृतं किंचित्परैः कर्म रणाजिरे ।। 22 ।।

bhayena dīnarūpo'si dviṣatāṃ harṣavardhanaḥ | na ca tāvatkṛtaṃ kiṃcitparaiḥ karma raṇājire || 22 ||

Verse 23

स्वयमेव च मामात्थ नय मां कौरवान्प्रति । सोहं त्वां तत्र नेष्यामि यत्रैते बहुला ध्वजाः ।। 23 ।।

svayameva ca māmāttha naya māṃ kauravānprati | sohaṃ tvāṃ tatra neṣyāmi yatraite bahulā dhvajāḥ || 23 ||

Verse 24

मध्यमामिषगृध्रूनां कुरूणामाततायिनाम् । नेष्यामि त्वां महाबाहो मा त्वं हि विमना भव। समुद्रमिव गम्भीरं कुरुसैन्यमरिन्दम ।। 24 ।।

madhyamāmiṣagṛdhrūnāṃ kurūṇāmātatāyinām | neṣyāmi tvāṃ mahābāho mā tvaṃ hi vimanā bhava| samudramiva gambhīraṃ kurusainyamarindama || 24 ||

Verse 25

स्त्रीसकाशे प्रतिज्ञाय पुरुषाणां हि शृण्वताम्। विकत्थमानो निर्यात्वा ब्रूषि किं नात्र युद्ध्यसे ।। 25 ।।

strīsakāśe pratijñāya puruṣāṇāṃ hi śṛṇvatām| vikatthamāno niryātvā brūṣi kiṃ nātra yuddhyase || 25 ||

Verse 26

तथा स्त्रीषु प्रतिश्रुत्य पौरुषं पुरुषेषु च। रथमारुह्य निर्यात्वा किमर्थं नावबुध्यसे ।। 26 ।।

tathā strīṣu pratiśrutya pauruṣaṃ puruṣeṣu ca| rathamāruhya niryātvā kimarthaṃ nāvabudhyase || 26 ||

Verse 27

न चेद्विजित्य गास्त्वं हि नगरं प्रतियास्यसि। प्रहसिष्यन्ति वीरास्त्वां नरा नार्यश्च संगताः ।। 27 ।।

na cedvijitya gāstvaṃ hi nagaraṃ pratiyāsyasi| prahasiṣyanti vīrāstvāṃ narā nāryaśca saṃgatāḥ || 27 ||

Verse 28

अहमप्यस्मि सैरन्ध्र्या स्तुतः सारथ्यकर्मणि । नाहं शक्नोम्यनिर्जित्य गाः प्रयातुं पुरं प्रति ।। 28 ।।

ahamapyasmi sairandhryā stutaḥ sārathyakarmaṇi | nāhaṃ śaknomyanirjitya gāḥ prayātuṃ puraṃ prati || 28 ||

Verse 29

स्तोत्रेण चैव सैरन्ध्र्यास्तव वाक्येन चोदितः । कथं न युद्ध्येयमहं कुरूनेतान्स्थिरो भव ।। 29 ।।

stotreṇa caiva sairandhryāstava vākyena coditaḥ | kathaṃ na yuddhyeyamahaṃ kurūnetānsthiro bhava || 29 ||

Verse 30

उत्तर उवाच। कामं हरन्तु मात्स्यानां भूयांसः कुरवो धनम्। प्रहसन्तु च मां नार्यो नरा वाऽपि बृहन्नले ।। 30 ।।

uttara uvāca| kāmaṃ harantu mātsyānāṃ bhūyāṃsaḥ kuravo dhanam| prahasantu ca māṃ nāryo narā vā'pi bṛhannale || 30 ||

Verse 31

संग्रामेण न मे कार्यं गावो गच्छन्तु चापि मे । नगरं च प्रवेक्ष्यामि पश्यतस्ते बृहन्नले ।। 31 ।।

saṃgrāmeṇa na me kāryaṃ gāvo gacchantu cāpi me | nagaraṃ ca pravekṣyāmi paśyataste bṛhannale || 31 ||

Verse 32

वैशंपायन उवाच। इत्युक्त्वा प्राद्रवद्भीतो रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली। त्यक्त्वा मानं सुसंत्रस्तो विसृज्य सशरं धनुः ।। 32 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ityuktvā prādravadbhīto rathātpraskandya kuṇḍalī| tyaktvā mānaṃ susaṃtrasto visṛjya saśaraṃ dhanuḥ || 32 ||

Verse 33

अर्जुन उवाच। नैष शूरैः स्मृतो धर्मः क्षत्रियस्य पलायनम्। श्रेयो हि मरणं युद्धे न भीतस्य पलायनम् ।। 33 ।।

arjuna uvāca| naiṣa śūraiḥ smṛto dharmaḥ kṣatriyasya palāyanam| śreyo hi maraṇaṃ yuddhe na bhītasya palāyanam || 33 ||

Verse 34

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा तु कौरव्यः सोऽवप्लुत्य रथोत्तमात्। तमन्वधावद्धावन्तं राजपुत्रं धनञ्जयः । दीर्घां वेणीं विधून्वानः साधु रक्ते च वाससी ।। 34 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā tu kauravyaḥ so'vaplutya rathottamāt| tamanvadhāvaddhāvantaṃ rājaputraṃ dhanañjayaḥ | dīrghāṃ veṇīṃ vidhūnvānaḥ sādhu rakte ca vāsasī || 34 ||

Verse 35

विक्रमन्तं पदन्यासैर्नमयन्तं च भूतलम् । विधूय वेणीं धावन्तमजानन्तोऽर्जुनं तदा। सैनिकाः प्राहसन्केचिद्योषिद्रूपमवेक्ष्य तम् ।। 35 ।।

vikramantaṃ padanyāsairnamayantaṃ ca bhūtalam | vidhūya veṇīṃ dhāvantamajānanto'rjunaṃ tadā| sainikāḥ prāhasankecidyoṣidrūpamavekṣya tam || 35 ||

Verse 36

तं च शीघ्रं प्रधावन्तं संप्रेक्ष्य कुरवोऽब्रुवन् । कोऽयं धावत्यसङ्गेन पूर्वं मुक्त्वा रथोत्तमम् ।। 36 ।।

taṃ ca śīghraṃ pradhāvantaṃ saṃprekṣya kuravo'bruvan | ko'yaṃ dhāvatyasaṅgena pūrvaṃ muktvā rathottamam || 36 ||

Verse 37

क एष वेषसंच्छन्नो भस्मनेव हुताशनः। किंचिदस्य यथा पुंसः किंचिदस्य यथा स्त्रियः ।। 37 ।।

ka eṣa veṣasaṃcchanno bhasmaneva hutāśanaḥ| kiṃcidasya yathā puṃsaḥ kiṃcidasya yathā striyaḥ || 37 ||

Verse 38

इत्येवं सैनिकाः प्राहुर्द्रोणस्तानिदमब्रवीत् । आचार्यः कुरुपाण्डूनां मतौ शुक्राङ्गिरोपमः ।। 38 ।।

ityevaṃ sainikāḥ prāhurdroṇastānidamabravīt | ācāryaḥ kurupāṇḍūnāṃ matau śukrāṅgiropamaḥ || 38 ||

Verse 39

किं विचारेण वः कार्यमेतेनानुसृतेन वा। धावन्तमनुधावंश्च निर्भयो भयविप्लुतम् । वेणीकलापं निर्धूय प्रविभाति नरर्षभः ।। 39 ।।

kiṃ vicāreṇa vaḥ kāryametenānusṛtena vā| dhāvantamanudhāvaṃśca nirbhayo bhayaviplutam | veṇīkalāpaṃ nirdhūya pravibhāti nararṣabhaḥ || 39 ||

Verse 40

आकारमर्जुनस्येव क्लीबरूपं बिभर्ति च। रूपेण पार्थसदृशः स्त्रीवेषसमलंकृतः ।। 40 ।।

ākāramarjunasyeva klībarūpaṃ bibharti ca| rūpeṇa pārthasadṛśaḥ strīveṣasamalaṃkṛtaḥ || 40 ||

Verse 41

तदेवैतच्छिरोग्रीवं तौ बाहू परिघोपमौ । तत्तदेवास्य विक्रान्तं नायमन्यो धनञ्जयात् ।। 41 ।।

tadevaitacchirogrīvaṃ tau bāhū parighopamau | tattadevāsya vikrāntaṃ nāyamanyo dhanañjayāt || 41 ||

Verse 42

अमरेष्विव देवेन्द्रो मनुष्येषु धनञ्जयः। एकः कोस्मानुपायायादन्यो लोके धनञ्जयात् ।। 42 ।।

amareṣviva devendro manuṣyeṣu dhanañjayaḥ| ekaḥ kosmānupāyāyādanyo loke dhanañjayāt || 42 ||

Verse 43

द्रोणेन चैवमुक्तस्तु कर्णः प्रोवाच बुद्धिमान्। एकः पुत्रो विराटस्य शून्ये संनिहितः पुरे ।। 43 ।।

droṇena caivamuktastu karṇaḥ provāca buddhimān| ekaḥ putro virāṭasya śūnye saṃnihitaḥ pure || 43 ||

Verse 44

स एष किल निर्यातो बालभावान्न पौरुषात्। क्लीबं वै सारथिं कृत्वा निर्यातो नगराद्बहिः ।। 44 ।।

sa eṣa kila niryāto bālabhāvānna pauruṣāt| klībaṃ vai sārathiṃ kṛtvā niryāto nagarādbahiḥ || 44 ||

Verse 45

छन्नं सत्रेण वै नूनं जानीध्वं यान्तमर्जुनम् । ते हि नः प्रतिसंयातुं संग्रामे न हि शक्नुयुः । कथमेकतरस्तेषां समस्तान्योधयेत्कुरून् ।। 45 ।।

channaṃ satreṇa vai nūnaṃ jānīdhvaṃ yāntamarjunam | te hi naḥ pratisaṃyātuṃ saṃgrāme na hi śaknuyuḥ | kathamekatarasteṣāṃ samastānyodhayetkurūn || 45 ||

Verse 46

उत्तरः सारथिं कृत्वा निर्यातो नगराद्बहिः। स नो मन्ये ध्वजं दृष्ट्वा भीत एष पलायति ।। 46 ।।

uttaraḥ sārathiṃ kṛtvā niryāto nagarādbahiḥ| sa no manye dhvajaṃ dṛṣṭvā bhīta eṣa palāyati || 46 ||

Verse 47

कृप उवाच। नूनं तमेव धावन्तं जिघृक्षति धनञ्जयः। सारथिं ह्युत्तरं कृत्वा स्वयं योद्धुमिहेच्छति ।। 47 ।।

kṛpa uvāca| nūnaṃ tameva dhāvantaṃ jighṛkṣati dhanañjayaḥ| sārathiṃ hyuttaraṃ kṛtvā svayaṃ yoddhumihecchati || 47 ||

Verse 48

वैशंपायन उवाच। इति स्म कुरवः सर्वे विमृशन्तः पृथक्पृथक्। न च व्यवसितुं वीरा अर्जुनं शक्नुवन्ति ते ।। 48 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| iti sma kuravaḥ sarve vimṛśantaḥ pṛthakpṛthak| na ca vyavasituṃ vīrā arjunaṃ śaknuvanti te || 48 ||

Verse 49

दुर्योधन उवाचेदं सैनिकान्रथसत्तमान् । अर्जुनो वासुदेवो वा रामः प्रद्युम्न एव वा। ते हि नः प्रतिसंयातुं संग्रामे न हि शक्नुयुः ।। 49 ।।

duryodhana uvācedaṃ sainikānrathasattamān | arjuno vāsudevo vā rāmaḥ pradyumna eva vā| te hi naḥ pratisaṃyātuṃ saṃgrāme na hi śaknuyuḥ || 49 ||

Verse 50

अन्यो वै क्लीबरूपेण यद्यागच्छेद्गवां पदम्। शस्त्रैस्तीक्ष्णैरर्पयित्वा पातयिष्यामि भूतले । कथमेकतरस्तेषां समस्तान्योधयेत्कुरून् ।। 50 ।।

anyo vai klībarūpeṇa yadyāgacchedgavāṃ padam| śastraistīkṣṇairarpayitvā pātayiṣyāmi bhūtale | kathamekatarasteṣāṃ samastānyodhayetkurūn || 50 ||

Verse 51

वैशंपायन उवाच। छन्नं तथा तं वेषेण पाण्डवं प्रेक्ष्य सैनिकाः। अर्जुनेति च नेत्येव न व्यवस्यन्ति ते पुनः। इति स्म कुरवः सर्वे विमृशन्तः पुनः पुनः ।। 51 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| channaṃ tathā taṃ veṣeṇa pāṇḍavaṃ prekṣya sainikāḥ| arjuneti ca netyeva na vyavasyanti te punaḥ| iti sma kuravaḥ sarve vimṛśantaḥ punaḥ punaḥ || 51 ||

Verse 52

दृढेवधी महासत्त्वः शक्रतुल्यपराक्रमः । अद्यागच्छति चेद्योद्धुं सर्वं संशयितं बलम् ।। 52 ।।

dṛḍhevadhī mahāsattvaḥ śakratulyaparākramaḥ | adyāgacchati cedyoddhuṃ sarvaṃ saṃśayitaṃ balam || 52 ||

Verse 53

न चाप्यन्यतरं तत्र व्यवस्यन्ति धनञ्जयात् ।। 53 ।।

na cāpyanyataraṃ tatra vyavasyanti dhanañjayāt || 53 ||

Verse 54

उत्तरं तु प्रधावन्तमनुद्रुत्य धनञ्जयः। गत्वा शतपदं तूर्णं केशपक्षे परामृशत् ।। 54 ।।

uttaraṃ tu pradhāvantamanudrutya dhanañjayaḥ| gatvā śatapadaṃ tūrṇaṃ keśapakṣe parāmṛśat || 54 ||

Verse 55

मा मा गृहाण भद्रं ते दासोऽहं ते बृहन्नले। इति वादिनमेवाशु धावन्तं तरसाऽग्रहीत्। विराटपुत्रं बीभत्सुर्बलवानरिमर्दनः ।। 55 ।।

mā mā gṛhāṇa bhadraṃ te dāso'haṃ te bṛhannale| iti vādinamevāśu dhāvantaṃ tarasā'grahīt| virāṭaputraṃ bībhatsurbalavānarimardanaḥ || 55 ||

Verse 56

सोऽर्जुनेन परामृष्टः पर्यदेवयदार्तवत् । बहुलं कृपणं चैव वित्तं प्रावेदयद्बहु ।। 56 ।।

so'rjunena parāmṛṣṭaḥ paryadevayadārtavat | bahulaṃ kṛpaṇaṃ caiva vittaṃ prāvedayadbahu || 56 ||

Verse 57

सुवर्णमणिमुक्तानां यद्यदिच्छसि दद्मि ते। हस्तिनोश्वान्रथान्गावः स्त्रियश्च समलङ्कृताः ।। 57 ।।

suvarṇamaṇimuktānāṃ yadyadicchasi dadmi te| hastinośvānrathāngāvaḥ striyaśca samalaṅkṛtāḥ || 57 ||

Verse 58

शातकुम्भस्य शुद्धस्य श्रेष्ठस्य रजतस्य च। ददामि शतनिष्कं ते मुञ्च मां त्वं बृहन्नले ।। 58 ।।

śātakumbhasya śuddhasya śreṣṭhasya rajatasya ca| dadāmi śataniṣkaṃ te muñca māṃ tvaṃ bṛhannale || 58 ||

Verse 59

षष्टिं स्वलंकृताः कन्या ग्राममेकं ददामि ते। मुञ्च मां त्वं भृशं दीनं विह्वलं भयकम्पितम् ।। 59 ।।

ṣaṣṭiṃ svalaṃkṛtāḥ kanyā grāmamekaṃ dadāmi te| muñca māṃ tvaṃ bhṛśaṃ dīnaṃ vihvalaṃ bhayakampitam || 59 ||

Verse 60

मणीनष्टौ च वैडूर्यान्हेमबद्धान्महाप्रभान्। हेमदण्डप्रतिच्छन्नं रथं युक्तं तु वाजिभिः ।। 60 ।।

maṇīnaṣṭau ca vaiḍūryānhemabaddhānmahāprabhān| hemadaṇḍapraticchannaṃ rathaṃ yuktaṃ tu vājibhiḥ || 60 ||

Verse 61

मत्तांश्च दश मातङ्गान्मुञ्च मां त्वं बृहन्नले । गमिष्यामि पुरं षण्ड द्रष्टुं मातरमद्य ताम् ।। 61 ।।

mattāṃśca daśa mātaṅgānmuñca māṃ tvaṃ bṛhannale | gamiṣyāmi puraṃ ṣaṇḍa draṣṭuṃ mātaramadya tām || 61 ||

Verse 62

एकोऽहमेव मे मातुः कुमारः किं ब्रुवे ततः। विधिरेवंविधे काले त्वद्वशं कुरुते हि माम् ।। 62 ।।

eko'hameva me mātuḥ kumāraḥ kiṃ bruve tataḥ| vidhirevaṃvidhe kāle tvadvaśaṃ kurute hi mām || 62 ||

Verse 63

मात्स्यस्य पुत्रो बालोऽहं तेन चास्मि सुपोषितः। मातृपार्श्वशयानोऽहमस्पृष्टातपवायुमान् ।। 63 ।।

mātsyasya putro bālo'haṃ tena cāsmi supoṣitaḥ| mātṛpārśvaśayāno'hamaspṛṣṭātapavāyumān || 63 ||

Verse 64

अदृष्टबालयुद्धोऽहं कुतस्ते कुरवः कुतः। मातृपार्श्वं गमिष्यामि मुञ्च मां त्वं बृहन्नले ।। 64 ।।

adṛṣṭabālayuddho'haṃ kutaste kuravaḥ kutaḥ| mātṛpārśvaṃ gamiṣyāmi muñca māṃ tvaṃ bṛhannale || 64 ||

Verse 65

प्रलयार्णवसंकाशं दृश्यते कौरवं बलम् ।। 65 ।।

pralayārṇavasaṃkāśaṃ dṛśyate kauravaṃ balam || 65 ||

Verse 66

स्त्रीणां मध्येऽहमज्ञानाद्वीर्यशौर्याङ्कितां गिरम्। उक्तो यौवनगर्वेण को जेतुं शक्नुयात्कुरून् । अमुक्त्वा मां यदि नयेर्मरिष्यामि तवाग्रतः ।। 66 ।।

strīṇāṃ madhye'hamajñānādvīryaśauryāṅkitāṃ giram| ukto yauvanagarveṇa ko jetuṃ śaknuyātkurūn | amuktvā māṃ yadi nayermariṣyāmi tavāgrataḥ || 66 ||

Verse 67

वैशंपायन उवाच। एवमादीनि वाक्यानि विलपन्तमचेतसम्। प्रसभं पुरुषव्याघ्रो रथस्यान्तिकमानयत् ।। 67 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamādīni vākyāni vilapantamacetasam| prasabhaṃ puruṣavyāghro rathasyāntikamānayat || 67 ||

Verse 68

अथैनमब्रवीत्पार्थो भयार्तं नष्टचेतसम् ।। 68 ।।

athainamabravītpārtho bhayārtaṃ naṣṭacetasam || 68 ||

Verse 69

अहं योत्स्यामि कौरव्यैर्हयान्संयच्छ मेति माम् । आददानः किमर्थं त्वं पलायनपरोऽभवः ।। 69 ।।

ahaṃ yotsyāmi kauravyairhayānsaṃyaccha meti mām | ādadānaḥ kimarthaṃ tvaṃ palāyanaparo'bhavaḥ || 69 ||

Verse 70

युध्यस्व कौरवैः सार्धं विजयस्ते भविष्यति। यस्य यन्तास्म्यहं युद्धे संयच्छामि हयोत्तमान्। राज्ञो वा राजपुत्रस्य तस्य युद्धे जयो ध्रुवम् ।। 70 ।।

yudhyasva kauravaiḥ sārdhaṃ vijayaste bhaviṣyati| yasya yantāsmyahaṃ yuddhe saṃyacchāmi hayottamān| rājño vā rājaputrasya tasya yuddhe jayo dhruvam || 70 ||

Verse 71

सर्वथोत्तर युध्यस्व यन्त्रा सह मया कुरून् । जित्वा महीं यशः प्राप्य भोक्ष्यसे सकलामिमाम् ।। 71 ।।

sarvathottara yudhyasva yantrā saha mayā kurūn | jitvā mahīṃ yaśaḥ prāpya bhokṣyase sakalāmimām || 71 ||

Verse 72

हतो वा प्राप्ससे स्वर्गं न श्रेयस्ते पलायनम् ।। 72 ।।

hato vā prāpsase svargaṃ na śreyaste palāyanam || 72 ||

Verse 73

अद्य सर्वान्कुरूञ्जित्वा यथा जयमवाप्स्यसि। तथाऽहं प्रयतिष्येऽत्र सहायोऽत्र मतो ह्यहम् ।। 73 ।।

adya sarvānkurūñjitvā yathā jayamavāpsyasi| tathā'haṃ prayatiṣye'tra sahāyo'tra mato hyaham || 73 ||

Verse 74

यदि नोत्सहसे योद्धुं शत्रुभिः शत्रुकर्शन। एहि मे त्वं हयान्यच्छ युध्यमानस्य शत्रुभिः ।। 74 ।।

yadi notsahase yoddhuṃ śatrubhiḥ śatrukarśana| ehi me tvaṃ hayānyaccha yudhyamānasya śatrubhiḥ || 74 ||

Verse 75

प्रयाह्येतद्रथानीकं मद्बाहुपरिरक्षितः । अप्रधृष्यतमं घोरं गुप्तं घोरैर्महारथैः । मा भैस्त्वं राजपुत्राग्र्य क्षत्रियोसि परंतप ।। 75 ।।

prayāhyetadrathānīkaṃ madbāhuparirakṣitaḥ | apradhṛṣyatamaṃ ghoraṃ guptaṃ ghorairmahārathaiḥ | mā bhaistvaṃ rājaputrāgrya kṣatriyosi paraṃtapa || 75 ||

Verse 76

अहं तैः कुरुभिर्योत्स्ये प्रत्यानेष्यामि ते पशून् । प्रविशैतद्रथानीकमप्रधृष्यं दुरासदम् ।। 76 ।।

ahaṃ taiḥ kurubhiryotsye pratyāneṣyāmi te paśūn | praviśaitadrathānīkamapradhṛṣyaṃ durāsadam || 76 ||

Verse 77

यन्ता भव नरश्रेष्ठ योत्स्येऽहं कुरुभिः सह। शूरान्समरचण्डांश्च नयिष्ये यमसादनम् ।। 77 ।।

yantā bhava naraśreṣṭha yotsye'haṃ kurubhiḥ saha| śūrānsamaracaṇḍāṃśca nayiṣye yamasādanam || 77 ||

Verse 78

वैशंपायन उवाच। एवं ब्रुवाणो वैराटिं बीभत्सुरपराजितः। समाश्वास्य भयार्तं तमुत्तरं भरतर्षभः ।। 78 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ bruvāṇo vairāṭiṃ bībhatsuraparājitaḥ| samāśvāsya bhayārtaṃ tamuttaraṃ bharatarṣabhaḥ || 78 ||

Verse 79

इतस्ततो विवेष्टन्तमकामं भयपीडितम् । रथमारोपमायास पार्थः परपुरंजयः ।। 79 ।।

itastato viveṣṭantamakāmaṃ bhayapīḍitam | rathamāropamāyāsa pārthaḥ parapuraṃjayaḥ || 79 ||

Verse 80

तमारोप्य रथोपस्थे विलपन्तं धनञ्जयः। गाण्डीवं धनुरादातुमुपायात्तां शमीं प्रति।

tamāropya rathopasthe vilapantaṃ dhanañjayaḥ| gāṇḍīvaṃ dhanurādātumupāyāttāṃ śamīṃ prati|

Verse 81

उत्तरं तं समाश्वास्य कृत्वा यन्तारमर्जुनः ।। 80 ।।

uttaraṃ taṃ samāśvāsya kṛtvā yantāramarjunaḥ || 80 ||