Adhyaya 33

Verse 1

गोपैर्दुतॄतरमाद्रुत्य विराटंप्रति सुशर्मणा गोगहणनिवेदनम् ।। 1 ।। विराटादिभिर्युद्धाय निर्गमोद्यमः ।। 2 ।। युधिष्ठिरेण विराटंप्रति स्वेषां युद्धकौशलनिवेदनेन भ्रातृभिः सह समराभियानम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। ततस्तेषां महाराज तत्रैवामिततेजसाम्। छद्मलिङ्गप्रविष्टानां पाण्डवानां महात्मनाम् ।। 1 ।।

gopairdutṝtaramādrutya virāṭaṃprati suśarmaṇā gogahaṇanivedanam || 1 || virāṭādibhiryuddhāya nirgamodyamaḥ || 2 || yudhiṣṭhireṇa virāṭaṃprati sveṣāṃ yuddhakauśalanivedanena bhrātṛbhiḥ saha samarābhiyānam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tatasteṣāṃ mahārāja tatraivāmitatejasām| chadmaliṅgapraviṣṭānāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām || 1 ||

Verse 2

व्यतीतः समयः सम्यग्विराटनगरे सताम्। कुर्वतां तस्य कर्माणि वीराटस्य महीपतेः ।। 2 ।।

vyatītaḥ samayaḥ samyagvirāṭanagare satām| kurvatāṃ tasya karmāṇi vīrāṭasya mahīpateḥ || 2 ||

Verse 3

कीचके तु हते राजा विराटः परवीरहा। परां संभावनां चक्रे कुन्तीपुत्रे युधिष्ठिरे ।। 3 ।।

kīcake tu hate rājā virāṭaḥ paravīrahā| parāṃ saṃbhāvanāṃ cakre kuntīputre yudhiṣṭhire || 3 ||

Verse 4

ततस्त्रयोदशस्वान्ते तस्य वर्षस्य भारत। शुशर्मणा गृहीतं तु गोधनं तरसा बहु ।। 4 ।।

tatastrayodaśasvānte tasya varṣasya bhārata| śuśarmaṇā gṛhītaṃ tu godhanaṃ tarasā bahu || 4 ||

Verse 5

ततः शब्दो महानासीद्रेणुश्च दिवमस्पृशत्। शङ्खदुन्दुभिघोषश्च भेरीणां च महास्वनः। गवाश्वरथनागानां निश्वनश्च पदातिनाम् ।। 5 ।।

tataḥ śabdo mahānāsīdreṇuśca divamaspṛśat| śaṅkhadundubhighoṣaśca bherīṇāṃ ca mahāsvanaḥ| gavāśvarathanāgānāṃ niśvanaśca padātinām || 5 ||

Verse 6

एवं तैस्त्वभिनिर्याय मत्स्यराजस्य गोधने। त्रिगर्तैर्गृह्यमाणे तु गोपालाः प्रत्यषेधयन् ।। 6 ।।

evaṃ taistvabhiniryāya matsyarājasya godhane| trigartairgṛhyamāṇe tu gopālāḥ pratyaṣedhayan || 6 ||

Verse 7

अथ त्रिगर्ता बहवः परिगृह्य धनं बहु । परिक्षिप्य हयैः शीघ्रै रथव्रातैश्च भारत। गोपालान्प्रत्ययुध्यन्त रणे कृत्वा जये धृतिम् ।। 7 ।।

atha trigartā bahavaḥ parigṛhya dhanaṃ bahu | parikṣipya hayaiḥ śīghrai rathavrātaiśca bhārata| gopālānpratyayudhyanta raṇe kṛtvā jaye dhṛtim || 7 ||

Verse 8

ते हन्यमाना बहुभिः प्रासतोमरपाणिभिः । गोपाला गोकुले भक्ता वारयामासुरोजसा ।। 8 ।।

te hanyamānā bahubhiḥ prāsatomarapāṇibhiḥ | gopālā gokule bhaktā vārayāmāsurojasā || 8 ||

Verse 9

परश्वथैश्च मुसलैर्भिण्डिपालैश्च मुद्गरैः। गोपालाः कर्षणैश्चित्रैर्जघ्नुरश्वान्समन्ततः ।। 9 ।।

paraśvathaiśca musalairbhiṇḍipālaiśca mudgaraiḥ| gopālāḥ karṣaṇaiścitrairjaghnuraśvānsamantataḥ || 9 ||

Verse 10

ते हन्यमानाः संक्रुद्धास्त्रिगर्ता रथयोधिनः । विसृज्य शरवर्षणि गोपानद्रावयन्बलात् ।। 10 ।।

te hanyamānāḥ saṃkruddhāstrigartā rathayodhinaḥ | visṛjya śaravarṣaṇi gopānadrāvayanbalāt || 10 ||

Verse 11

हन्यमानेषु गोपेषु विमुखेषु विशांपते। ततो युवानः संभीताः श्वसन्तो रेणुगुण्ठिताः ।। 11 ।।

hanyamāneṣu gopeṣu vimukheṣu viśāṃpate| tato yuvānaḥ saṃbhītāḥ śvasanto reṇuguṇṭhitāḥ || 11 ||

Verse 12

जवेन महता चैव गोपालाः पुरमाव्रजन्। विराटनगरं प्राप्य नरा राजानमब्रुवन् ।। 12 ।।

javena mahatā caiva gopālāḥ puramāvrajan| virāṭanagaraṃ prāpya narā rājānamabruvan || 12 ||

Verse 13

सभायां राजशार्दूलमासीनं पाण्डवैः सह। शूरैः परिवृतं योधैः कुण्डलाङ्गदधारिभिः ।। 13 ।।

sabhāyāṃ rājaśārdūlamāsīnaṃ pāṇḍavaiḥ saha| śūraiḥ parivṛtaṃ yodhaiḥ kuṇḍalāṅgadadhāribhiḥ || 13 ||

Verse 14

सद्भिश्च पण्डितैः सार्धं मन्त्रिभिश्चापि संवृतम् । दृष्ट्वा शीघ्रं तु गोपाला विराटमिदमब्रवन् ।। 14 ।।

sadbhiśca paṇḍitaiḥ sārdhaṃ mantribhiścāpi saṃvṛtam | dṛṣṭvā śīghraṃ tu gopālā virāṭamidamabravan || 14 ||

Verse 15

अस्मान्युधि विनिर्जित्य परिभूय सबान्धवान्। षष्टिं गवां सहस्राणि त्रिगर्ताः कालयन्ति । ता निवर्तय राजेन्द्र मा नेशुः पशवस्तव ।। 15 ।।

asmānyudhi vinirjitya paribhūya sabāndhavān| ṣaṣṭiṃ gavāṃ sahasrāṇi trigartāḥ kālayanti | tā nivartaya rājendra mā neśuḥ paśavastava || 15 ||

Verse 16

वैशंपायन उवाच। श्रुत्वा तु वचनं तेषां गोपालानामरिंदमः। स राजा महतीं सेनां मात्स्यानां समवाहयत्। रथनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम् ।। 16 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ gopālānāmariṃdamaḥ| sa rājā mahatīṃ senāṃ mātsyānāṃ samavāhayat| rathanāgāśvakalilāṃ pattidhvajasamākulām || 16 ||

Verse 17

राजानो राजपुत्राश्च तनुत्राण्यथ भेजिरे। भानुमन्ति विवातानि सूपसेव्यानि भागशः ।। 17 ।।

rājāno rājaputrāśca tanutrāṇyatha bhejire| bhānumanti vivātāni sūpasevyāni bhāgaśaḥ || 17 ||

Verse 18

पृथक्काञ्चनसन्नाहान्रथेष्वश्वानयोजयन् । उत्कृष्य पाशान्मौर्वीणां शूराश्चापेष्वयोजयन् ।। 18 ।।

pṛthakkāñcanasannāhānratheṣvaśvānayojayan | utkṛṣya pāśānmaurvīṇāṃ śūrāścāpeṣvayojayan || 18 ||

Verse 19

दृढमायसगर्भं तु कवचं तप्तकाञ्चनम् । विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीकोऽभ्यहारयत् ।। 19 ।।

dṛḍhamāyasagarbhaṃ tu kavacaṃ taptakāñcanam | virāṭasya priyo bhrātā śatānīko'bhyahārayat || 19 ||

Verse 20

सर्वभारसहं वर्म कल्याणपटलं दृढम्। शतानीकादवरजो मदिराक्षोऽभ्यहारयत् ।। 20 ।।

sarvabhārasahaṃ varma kalyāṇapaṭalaṃ dṛḍham| śatānīkādavarajo madirākṣo'bhyahārayat || 20 ||

Verse 21

उत्सेधे यस्य पद्मानि शतं सौगन्धिकानि च। मृष्टहाटकपर्यन्तं सूर्यदत्तोऽभ्यहारयत् ।। 21 ।।

utsedhe yasya padmāni śataṃ saugandhikāni ca| mṛṣṭahāṭakaparyantaṃ sūryadatto'bhyahārayat || 21 ||

Verse 22

दृढमायसगर्भं च श्वेतं रुक्मपरिष्कृतम्। विराटस्य सुतो ज्येष्ठो वीरः शङ्खोऽभ्यहारयत् ।। 22 ।।

dṛḍhamāyasagarbhaṃ ca śvetaṃ rukmapariṣkṛtam| virāṭasya suto jyeṣṭho vīraḥ śaṅkho'bhyahārayat || 22 ||

Verse 23

शतसूर्यं शतावर्तं शतबिन्दु शताक्षिमत्। अभेद्यकल्पं मत्स्यानां राजा कवचमाहरत् ।। 23 ।।

śatasūryaṃ śatāvartaṃ śatabindu śatākṣimat| abhedyakalpaṃ matsyānāṃ rājā kavacamāharat || 23 ||

Verse 24

ततो नानातनुत्राणि स्वानिस्वानि महाबलाः। युयुत्सवोऽभ्यनह्यन्त देवकल्पाः प्रहारिणः ।। 24 ।।

tato nānātanutrāṇi svānisvāni mahābalāḥ| yuyutsavo'bhyanahyanta devakalpāḥ prahāriṇaḥ || 24 ||

Verse 25

सोपस्करेषु शुभ्रेषु महत्सु च महारथाः । पृथक्काञ्चनसन्नाहान्रथेष्वश्वानयोजयन् ।। 25 ।।

sopaskareṣu śubhreṣu mahatsu ca mahārathāḥ | pṛthakkāñcanasannāhānratheṣvaśvānayojayan || 25 ||

Verse 26

सूर्यचन्द्रप्रतीकाशे मणिहेमविभूषिते। महाप्रमाणं मत्स्यस्य ध्वजमुच्छ्रियते रथे ।। 26 ।।

sūryacandrapratīkāśe maṇihemavibhūṣite| mahāpramāṇaṃ matsyasya dhvajamucchriyate rathe || 26 ||

Verse 27

ध्वजान्बहुविधाकारान्सौवर्णान्हेममालिनः। यथास्वं क्षत्रियाः शूरा रथेषु समयोजयन् ।। 27 ।।

dhvajānbahuvidhākārānsauvarṇānhemamālinaḥ| yathāsvaṃ kṣatriyāḥ śūrā ratheṣu samayojayan || 27 ||

Verse 28

रथेषु युज्यमानेषु कङ्को राजानमब्रवीत् । मया ह्यस्रं चतुर्वर्गमवाप्तमृषिसत्तमात् ।। 28 ।।

ratheṣu yujyamāneṣu kaṅko rājānamabravīt | mayā hyasraṃ caturvargamavāptamṛṣisattamāt || 28 ||

Verse 29

दंशितो रथमास्थाय पदं निर्याम्यहं गवाम्। अयं च बलवाञ्छरो वललो दृश्यतेऽनघ ।। 29 ।।

daṃśito rathamāsthāya padaṃ niryāmyahaṃ gavām| ayaṃ ca balavāñcharo valalo dṛśyate'nagha || 29 ||

Verse 30

गोसङ्ख्यमश्वबन्धं च संयोजय रथेषु वैः। नैतेन जातु युध्द्येयुर्गवार्थमिति मे मतिः ।। 30 ।।

gosaṅkhyamaśvabandhaṃ ca saṃyojaya ratheṣu vaiḥ| naitena jātu yudhdyeyurgavārthamiti me matiḥ || 30 ||

Verse 31

वैशंपायन उवाच। अथ मात्स्योऽब्रवीद्राजा शतानीकं जघन्यजम्। कङ्कश्च वललः सूदो दामग्रन्थिश्च वीर्यवान् ।। 31 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| atha mātsyo'bravīdrājā śatānīkaṃ jaghanyajam| kaṅkaśca valalaḥ sūdo dāmagranthiśca vīryavān || 31 ||

Verse 32

तन्त्रिपालश्च गोसङ्ख्यो यथा ते पुरुषर्षभाः । शूराः सुवीराः पुरुषा नागराजवरोपमाः । युद्ध्येयुरिति मे बुद्धिर्वर्तते नात्र संशयः ।। 32 ।।

tantripālaśca gosaṅkhyo yathā te puruṣarṣabhāḥ | śūrāḥ suvīrāḥ puruṣā nāgarājavaropamāḥ | yuddhyeyuriti me buddhirvartate nātra saṃśayaḥ || 32 ||

Verse 33

एतेपामपि दीयन्तां रथा ध्वजपताकिनः। कवचानि विचित्राणि दृढानि च लघूनि च ।। 33 ।।

etepāmapi dīyantāṃ rathā dhvajapatākinaḥ| kavacāni vicitrāṇi dṛḍhāni ca laghūni ca || 33 ||

Verse 34

प्रतिमुञ्चन्तु गात्रेषु दीयन्तामायुधानि च । नेमे जातु न युद्ध्य्रेयुरिति मे धीयते मतिः ।। 34 ।।

pratimuñcantu gātreṣu dīyantāmāyudhāni ca | neme jātu na yuddhyreyuriti me dhīyate matiḥ || 34 ||

Verse 35

वैशंपायन उवाच। तच्छ्रुत्वा नृपतेर्वाक्यं शीघ्रं त्वरितमानसः। शतानीकः स पार्थभ्यो रथान्राजन्समादिशत् ।। 35 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tacchrutvā nṛpatervākyaṃ śīghraṃ tvaritamānasaḥ| śatānīkaḥ sa pārthabhyo rathānrājansamādiśat || 35 ||

Verse 36

सहदेवाय राज्ञे च भीमाय नकुलाय च। तान्दृष्ट्वा सहसा सूता राजभक्तिपुरस्कृताः ।। 36 ।।

sahadevāya rājñe ca bhīmāya nakulāya ca| tāndṛṣṭvā sahasā sūtā rājabhaktipuraskṛtāḥ || 36 ||

Verse 37

निर्दिष्टा नरदेवेन रथाञ्छीघ्रमयोजयन्। कवचानि विचित्राणि नवानि च दृढानि च।। 37 ।।

nirdiṣṭā naradevena rathāñchīghramayojayan| kavacāni vicitrāṇi navāni ca dṛḍhāni ca|| 37 ||

Verse 38

विराटः प्रददौ यानि तेषामक्लिष्टकर्मणाम्। तान्यामुच्य शरीरेषु दंशितास्ते महारथाः ।। 38 ।।

virāṭaḥ pradadau yāni teṣāmakliṣṭakarmaṇām| tānyāmucya śarīreṣu daṃśitāste mahārathāḥ || 38 ||

Verse 39

तरस्विनश्छन्नरूपाः सर्वशस्त्रविशारदाः । रथान्हेमपरिष्कारान्समास्थाय महारथाः। पाण्डवा निर्ययुर्हृष्टा दंशिता राजसत्तम ।। 39 ।।

tarasvinaśchannarūpāḥ sarvaśastraviśāradāḥ | rathānhemapariṣkārānsamāsthāya mahārathāḥ| pāṇḍavā niryayurhṛṣṭā daṃśitā rājasattama || 39 ||

Verse 40

विराटमन्वयुः पश्चात्सहिताः कुरुपुङ्गवाः। चत्वारो भ्रातरः शूराः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः ।। 40 ।।

virāṭamanvayuḥ paścātsahitāḥ kurupuṅgavāḥ| catvāro bhrātaraḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ || 40 ||

Verse 41

दीर्घानां च दृढानां च धनुषां ते यथाबलम्। उत्कृष्य पाशान्मौर्वीणां वीराश्चापेष्वयोजयन् ।। 41 ।।

dīrghānāṃ ca dṛḍhānāṃ ca dhanuṣāṃ te yathābalam| utkṛṣya pāśānmaurvīṇāṃ vīrāścāpeṣvayojayan || 41 ||

Verse 42

ततः सुवाससः सर्वे वीराश्चन्दनरूषिताः । चोदिता नरदेवेन क्षिप्रमश्वानचोदयन् ।। 42 ।।

tataḥ suvāsasaḥ sarve vīrāścandanarūṣitāḥ | coditā naradevena kṣipramaśvānacodayan || 42 ||

Verse 43

ते हया हेमसंच्छन्ना बृहन्तः साधुवाहिनः । चोदिताः प्रत्यदृश्यन्त पत्रिणामिव पङ्क्तयः ।। 43 ।।

te hayā hemasaṃcchannā bṛhantaḥ sādhuvāhinaḥ | coditāḥ pratyadṛśyanta patriṇāmiva paṅktayaḥ || 43 ||

Verse 44

भीमरूपाश्च मातङ्गाः प्रभिन्नकरटामुखाः। स्वारूढा युद्धकुशलैर्महामात्राधिरोहिताः ।। 44 ।।

bhīmarūpāśca mātaṅgāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ| svārūḍhā yuddhakuśalairmahāmātrādhirohitāḥ || 44 ||

Verse 45

क्षरन्त इव जीमूताः सुदन्ताः षाष्टिहायनाः । राजानमन्वयुः पश्चात्क्रामन्त इव पर्वताः ।। 45 ।।

kṣaranta iva jīmūtāḥ sudantāḥ ṣāṣṭihāyanāḥ | rājānamanvayuḥ paścātkrāmanta iva parvatāḥ || 45 ||

Verse 46

दृढायुधजनाकीर्णं रथाश्वगजसंकुलम् । तद्बलाग्रं विराटस्य शक्रस्येव तदा बभौ ।। 46 ।।

dṛḍhāyudhajanākīrṇaṃ rathāśvagajasaṃkulam | tadbalāgraṃ virāṭasya śakrasyeva tadā babhau || 46 ||

Verse 47

तं प्रयान्तं महाराज निनीषन्तं गवां पदम्। विशारदानां वैश्यानां प्रकृष्टानां तदा नृप ।। 47 ।।

taṃ prayāntaṃ mahārāja ninīṣantaṃ gavāṃ padam| viśāradānāṃ vaiśyānāṃ prakṛṣṭānāṃ tadā nṛpa || 47 ||

Verse 48

विंशतिस्तु सहस्राणि नराणामनुयायिनाम्। अष्टौ रथसहस्राणि दश नागशतानि च । विंशच्चाश्वसहस्राणि मात्स्यानां त्वरितं ययुः ।। 48 ।।

viṃśatistu sahasrāṇi narāṇāmanuyāyinām| aṣṭau rathasahasrāṇi daśa nāgaśatāni ca | viṃśaccāśvasahasrāṇi mātsyānāṃ tvaritaṃ yayuḥ || 48 ||

Verse 49

तदनीकं विराटस्य शुशुभेऽतीव भारत। वसन्ते बहुपुष्पाढ्यं काननं चित्रितं यथा ।। 49 ।।

tadanīkaṃ virāṭasya śuśubhe'tīva bhārata| vasante bahupuṣpāḍhyaṃ kānanaṃ citritaṃ yathā || 49 ||