Adhyaya 34

Verse 1

विराटसुशर्मसैन्ययौर्युद्धम् ।। 1 ।। युधिष्ठिरादिनिहतानां परिसह्ख्यानम् ।। 2 ।। विराटसुशर्मणोर्युद्धम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। निर्याय नगराच्छूरा व्यूढानीकाः प्रहारिणः। त्रिगर्तानस्पृशन्मात्स्याः मूर्येऽस्तंगमिते सति ।। 1 ।।

virāṭasuśarmasainyayauryuddham || 1 || yudhiṣṭhirādinihatānāṃ parisahkhyānam || 2 || virāṭasuśarmaṇoryuddham || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| niryāya nagarācchūrā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ| trigartānaspṛśanmātsyāḥ mūrye'staṃgamite sati || 1 ||

Verse 2

ते त्रिगर्ताश्च मात्स्याश्च व्यूढानीकाः प्रहारिणः। अन्योन्यमभिवर्तन्ते गोषु गृद्धा महाबलाः ।। 2 ।।

te trigartāśca mātsyāśca vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ| anyonyamabhivartante goṣu gṛddhā mahābalāḥ || 2 ||

Verse 3

भीमाश्च मत्तमातङ्गास्तोमराङ्कुशचोदिताः। ग्रामणीयैः समारूढाः कुशलैर्हस्तिसादिभिः ।। 3 ।।

bhīmāśca mattamātaṅgāstomarāṅkuśacoditāḥ| grāmaṇīyaiḥ samārūḍhāḥ kuśalairhastisādibhiḥ || 3 ||

Verse 4

तेषां समागमो घोरस्तुमुलो रोमहर्षणः। घ्नतां परस्परं राजन्यमराष्ट्रविवर्धनः ।। 4 ।।

teṣāṃ samāgamo ghorastumulo romaharṣaṇaḥ| ghnatāṃ parasparaṃ rājanyamarāṣṭravivardhanaḥ || 4 ||

Verse 5

देवासुरसमो राजन्नासीत्सूर्येऽबलम्बति । पदातिरथनागेन्द्रहयारोहबलौघवान् ।। 5 ।।

devāsurasamo rājannāsītsūrye'balambati | padātirathanāgendrahayārohabalaughavān || 5 ||

Verse 6

अन्योन्यमभ्यापततां निघ्नतां चेतरेतरम् । उदतिष्ठद्रजो भौमं न प्राज्ञायत किंचन ।। 6 ।।

anyonyamabhyāpatatāṃ nighnatāṃ cetaretaram | udatiṣṭhadrajo bhaumaṃ na prājñāyata kiṃcana || 6 ||

Verse 7

पक्षिणश्चापतन्भूमौ सैन्येन रजसा वृताः । इषुभिर्व्यतिसर्पद्भिरादित्योऽन्तरधीयत ।। 7 ।।

pakṣiṇaścāpatanbhūmau sainyena rajasā vṛtāḥ | iṣubhirvyatisarpadbhirādityo'ntaradhīyata || 7 ||

Verse 8

खद्योतैरिव संयुक्तमन्तरिक्षमजायत।। 8 ।।

khadyotairiva saṃyuktamantarikṣamajāyata|| 8 ||

Verse 9

रुक्मपृष्ठानि चापानि विचेरुर्विद्युतो यथा । नर्दतां लोकवीराणां सव्यं दक्षिणमस्यताम् ।। 9 ।।

rukmapṛṣṭhāni cāpāni vicerurvidyuto yathā | nardatāṃ lokavīrāṇāṃ savyaṃ dakṣiṇamasyatām || 9 ||

Verse 10

रथा रथैः समाजग्मुः पत्तयश्च पदातिभिः । सादिनः सादिभिर्जग्मुर्गजैश्चापि महागजाः ।। 10 ।।

rathā rathaiḥ samājagmuḥ pattayaśca padātibhiḥ | sādinaḥ sādibhirjagmurgajaiścāpi mahāgajāḥ || 10 ||

Verse 11

असिभिः पट्टसैश्चापि शक्तिभिस्तोमरैरपि । संरब्धाः समरे योधा निजघ्नुरितरेतरम् ।। 11 ।।

asibhiḥ paṭṭasaiścāpi śaktibhistomarairapi | saṃrabdhāḥ samare yodhā nijaghnuritaretaram || 11 ||

Verse 12

निघ्नन्तः समरेऽन्योन्यं हृष्टाः परिघपाणयः । न शेकुरतिसंक्रुद्धाः शूराः कर्तुं पराङ्भुखम् ।। 12 ।।

nighnantaḥ samare'nyonyaṃ hṛṣṭāḥ parighapāṇayaḥ | na śekuratisaṃkruddhāḥ śūrāḥ kartuṃ parāṅbhukham || 12 ||

Verse 13

रक्ताधरोष्ठं सुनसं क्लृप्तश्मश्रु स्वलंकृतम्। अदृश्यत शिरश्छिन्नं रजोविध्वस्तकुण्डलम् ।। 13 ।।

raktādharoṣṭhaṃ sunasaṃ klṛptaśmaśru svalaṃkṛtam| adṛśyata śiraśchinnaṃ rajovidhvastakuṇḍalam || 13 ||

Verse 14

दृश्यन्ते तत्र गात्राणि वीरैश्छिन्नानि सर्वशः । सालस्कन्धनिकाशानि क्षत्रियाणा महामृधे ।। 14 ।।

dṛśyante tatra gātrāṇi vīraiśchinnāni sarvaśaḥ | sālaskandhanikāśāni kṣatriyāṇā mahāmṛdhe || 14 ||

Verse 15

नागभोगनिकाशैश्च बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः। आकीर्णा वसुधा तत्र शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।। 15 ।।

nāgabhoganikāśaiśca bāhubhiścandanokṣitaiḥ| ākīrṇā vasudhā tatra śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ || 15 ||

Verse 16

यथा वा वाससी श्लक्ष्णे महारजतरञ्जिते। बिभ्रती युवती श्यामा तद्वद्भाति वसुन्धरा ।। 16 ।।

yathā vā vāsasī ślakṣṇe mahārajatarañjite| bibhratī yuvatī śyāmā tadvadbhāti vasundharā || 16 ||

Verse 17

उपाशाम्यद्रजो भौमं रुधिरेण प्रवर्षता। कश्मलं प्राविशद्धोरं निर्मर्यादमवर्तत ।। 17 ।।

upāśāmyadrajo bhaumaṃ rudhireṇa pravarṣatā| kaśmalaṃ prāviśaddhoraṃ nirmaryādamavartata || 17 ||

Verse 18

युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितस्तदा। व्यूहं कृत्वा विराटस्य अन्वयुध्यत पाण्डवः ।। 18 ।।

yudhiṣṭhiro'pi dharmātmā bhrātṛbhiḥ sahitastadā| vyūhaṃ kṛtvā virāṭasya anvayudhyata pāṇḍavaḥ || 18 ||

Verse 19

आत्मानं श्येनवत्कृत्वा तुण्डमासीद्युधिष्ठिरः। पक्षौं यमौ च भवतः पुच्छमासीद्वृकोदरः ।। 19 ।।

ātmānaṃ śyenavatkṛtvā tuṇḍamāsīdyudhiṣṭhiraḥ| pakṣauṃ yamau ca bhavataḥ pucchamāsīdvṛkodaraḥ || 19 ||

Verse 20

सहस्रं न्यहनत्तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। भीमसेनस्तु संक्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतांवरः । द्विसहस्रं रथान्वीरः परलोकं प्रवेशयत् ।। 20 ।।

sahasraṃ nyahanattatra kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| bhīmasenastu saṃkruddhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ | dvisahasraṃ rathānvīraḥ paralokaṃ praveśayat || 20 ||

Verse 21

नकुलस्त्रिशतं जघ्ने सहदेवश्चतुःशतम् । शतानीकः शतं जघ्ने मदिराश्वश्चतुःशतम् ।। 21 ।।

nakulastriśataṃ jaghne sahadevaścatuḥśatam | śatānīkaḥ śataṃ jaghne madirāśvaścatuḥśatam || 21 ||

Verse 22

प्रहृष्टां महतीं सेनां त्रिगर्तानां महाबलौ । आर्च्छतां बहुसंरब्धौ केशाकेशि रथारथि ।। 22 ।।

prahṛṣṭāṃ mahatīṃ senāṃ trigartānāṃ mahābalau | ārcchatāṃ bahusaṃrabdhau keśākeśi rathārathi || 22 ||

Verse 23

लक्षयित्वा त्रिगर्तानां तौ प्रविष्टौ महाचमूम्। जग्मतुः सूर्यदत्तश्च वललश्चापि पृष्ठतः ।। 23 ।।

lakṣayitvā trigartānāṃ tau praviṣṭau mahācamūm| jagmatuḥ sūryadattaśca valalaścāpi pṛṣṭhataḥ || 23 ||

Verse 24

शङ्खो विराटपुत्रश्च महेष्वासो महाबलः। विनिघ्नन्समरे शूरान्प्रविवेश महाचमूम् ।। 24 ।।

śaṅkho virāṭaputraśca maheṣvāso mahābalaḥ| vinighnansamare śūrānpraviveśa mahācamūm || 24 ||

Verse 25

विराटस्तत्र संग्रामे हत्वा पञ्चशतं रथान्। कुञ्जराणां शतं चैव सहस्रं वाजिनां तथा ।। 25 ।।

virāṭastatra saṃgrāme hatvā pañcaśataṃ rathān| kuñjarāṇāṃ śataṃ caiva sahasraṃ vājināṃ tathā || 25 ||

Verse 26

चरन्स विविधान्मार्गान्रथेन रथिनांवरः। त्रिगर्तानां सुशर्माणमार्च्छद्रुक्मरथं रणे ।। 26 ।।

caransa vividhānmārgānrathena rathināṃvaraḥ| trigartānāṃ suśarmāṇamārcchadrukmarathaṃ raṇe || 26 ||

Verse 27

तौ तु प्राहरतां तत्र महेष्वासौ महाबलौ । अन्योन्यमभिनिघ्नन्तौ गोषु गोवृषभाविव ।। 27 ।।

tau tu prāharatāṃ tatra maheṣvāsau mahābalau | anyonyamabhinighnantau goṣu govṛṣabhāviva || 27 ||

Verse 28

राजसिंहौ सुसंरब्धौ विरेजतुरमर्षणौ। कृतास्रौ निशितैर्बाणैरसिशक्तिपरश्वथैः ।। 28 ।।

rājasiṃhau susaṃrabdhau virejaturamarṣaṇau| kṛtāsrau niśitairbāṇairasiśaktiparaśvathaiḥ || 28 ||

Verse 29

ततो रथाभ्यां रथिनौ व्यतीयातां समन्ततः । शरान्ससृजतुः शीघ्रं तोयधारा घनाविव ।। 29 ।।

tato rathābhyāṃ rathinau vyatīyātāṃ samantataḥ | śarānsasṛjatuḥ śīghraṃ toyadhārā ghanāviva || 29 ||

Verse 30

अन्योन्यमभिसंरब्धौ दन्ताभ्यामिव कुञ्जरौ। कृतास्त्रौ निशितैर्बाणैर्दारयामासतू रणे ।। 30 ।।

anyonyamabhisaṃrabdhau dantābhyāmiva kuñjarau| kṛtāstrau niśitairbāṇairdārayāmāsatū raṇe || 30 ||

Verse 31

मात्स्यो राजा सुशर्माणं विव्याध निशितैः शरैः । पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैर्विव्याध चतुरो हयान् ।। 31 ।।

mātsyo rājā suśarmāṇaṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ | pañcabhiḥ pañcabhirbāṇairvivyādha caturo hayān || 31 ||

Verse 32

द्वाभ्यां सूतं च विव्याध केतुं च त्रिभिराशुगैः । तथैव मात्स्यराजं तु सुशर्मा युद्धदुर्मदः । पञ्चाशद्भिः शितैर्बाणैविव्याध परमास्त्रवित् ।। 32 ।।

dvābhyāṃ sūtaṃ ca vivyādha ketuṃ ca tribhirāśugaiḥ | tathaiva mātsyarājaṃ tu suśarmā yuddhadurmadaḥ | pañcāśadbhiḥ śitairbāṇaivivyādha paramāstravit || 32 ||

Verse 33

तयोर्बलानि राजेन्द्र समस्तानि महारणे। नाजानन्त तदाऽन्योन्यं प्रदोषे रजसा वृते ।। 33 ।।

tayorbalāni rājendra samastāni mahāraṇe| nājānanta tadā'nyonyaṃ pradoṣe rajasā vṛte || 33 ||