Adhyaya 31

Verse 1

द्रोणेन दुर्योधनंप्रति पाण्डवानां धार्मिकत्वादिगुणशालितया विनाशाभावनिर्धारणेन तदन्वेषणविधानम् ।। 1 ।। भीष्मेण पाण्डवावासदेशस्य लक्षणाभिधानपूर्वकं तेषां दुर्ज्ञेयत्वस्यापि कथनेन तैः सह सन्धिविधानम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। अथाऽब्रवीत्सभामध्ये द्रोणः सूक्ष्मार्थदर्शिवान्। न तादृशा विनश्यन्ति नापि यान्ति पराभवम् ।। 1 ।।

droṇena duryodhanaṃprati pāṇḍavānāṃ dhārmikatvādiguṇaśālitayā vināśābhāvanirdhāraṇena tadanveṣaṇavidhānam || 1 || bhīṣmeṇa pāṇḍavāvāsadeśasya lakṣaṇābhidhānapūrvakaṃ teṣāṃ durjñeyatvasyāpi kathanena taiḥ saha sandhividhānam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| athā'bravītsabhāmadhye droṇaḥ sūkṣmārthadarśivān| na tādṛśā vinaśyanti nāpi yānti parābhavam || 1 ||

Verse 2

शूराश्च कृतविद्याश्च बुद्धिमन्तो जितेन्द्रियाः। धर्मज्ञाः सत्यसन्धाश्च युधिष्ठिरमनुव्रताः ।। 2 ।।

śūrāśca kṛtavidyāśca buddhimanto jitendriyāḥ| dharmajñāḥ satyasandhāśca yudhiṣṭhiramanuvratāḥ || 2 ||

Verse 3

नीतिधर्मार्थतत्वज्ञं पितृवच्च समाहितम्। धर्मे स्थितं सत्यधृतिं ज्येष्ठं श्रेष्ठापचायिनम् ।। 3 ।।

nītidharmārthatatvajñaṃ pitṛvacca samāhitam| dharme sthitaṃ satyadhṛtiṃ jyeṣṭhaṃ śreṣṭhāpacāyinam || 3 ||

Verse 4

अनुव्रता महात्मानो भ्रातरो भ्रातरं प्रियम् । अजातशत्रुं श्रीमन्तं सर्वभ्रातॄननुव्रतम् ।। 4 ।।

anuvratā mahātmāno bhrātaro bhrātaraṃ priyam | ajātaśatruṃ śrīmantaṃ sarvabhrātṝnanuvratam || 4 ||

Verse 5

तेषां तथाविधेयानां निभृतानां महात्मनाम् । किमर्थं नीतिमान्प्राज्ञः श्रेयो नैषां करिष्यति ।। 5 ।।

teṣāṃ tathāvidheyānāṃ nibhṛtānāṃ mahātmanām | kimarthaṃ nītimānprājñaḥ śreyo naiṣāṃ kariṣyati || 5 ||

Verse 6

तस्माद्यत्नात्परीक्षध्वं न तावत्समयो गतः। न ते विनाशमृच्छेयुरिति मे नैष्ठिकी मतिः ।। 6 ।।

tasmādyatnātparīkṣadhvaṃ na tāvatsamayo gataḥ| na te vināśamṛccheyuriti me naiṣṭhikī matiḥ || 6 ||

Verse 7

चिन्त्यतां चैव यत्कार्यं तच्च क्षिप्रमकालिकम् । क्रियतां साधु संचिन्त्य वासश्चैषां प्रचिन्त्यतां ।। 7 ।।

cintyatāṃ caiva yatkāryaṃ tacca kṣipramakālikam | kriyatāṃ sādhu saṃcintya vāsaścaiṣāṃ pracintyatāṃ || 7 ||

Verse 8

यथा च पाण्डुपुत्राणां सर्वार्थेषु धृतात्मनाम् । प्रवृत्तिरुपलभ्येत तथा नीतिर्विधीयताम् ।। 8 ।।

yathā ca pāṇḍuputrāṇāṃ sarvārtheṣu dhṛtātmanām | pravṛttirupalabhyeta tathā nītirvidhīyatām || 8 ||

Verse 9

सर्वोपायैर्यतस्व त्वं यथा पश्यसि पाण्डवान् । दुर्ज्ञेयाः खलु शूरास्ते रक्ष्या नित्यं च दैवतैः ।। 9 ।।

sarvopāyairyatasva tvaṃ yathā paśyasi pāṇḍavān | durjñeyāḥ khalu śūrāste rakṣyā nityaṃ ca daivataiḥ || 9 ||

Verse 10

शुद्धात्मा मानवान्पार्थः सत्यवान्नीतिमाञ्शुचिः । तेजोराशिभिरापूर्णो दहेदपि च चक्षुषा ।। 10 ।।

śuddhātmā mānavānpārthaḥ satyavānnītimāñśuciḥ | tejorāśibhirāpūrṇo dahedapi ca cakṣuṣā || 10 ||

Verse 11

तस्माद्यत्नश्च क्रियतां भूयश्च मृगयामहे। ब्राह्मणैश्चारकैः सिद्धैस्तापसैर्निपुणैरपि ।। 11 ।।

tasmādyatnaśca kriyatāṃ bhūyaśca mṛgayāmahe| brāhmaṇaiścārakaiḥ siddhaistāpasairnipuṇairapi || 11 ||

Verse 12

विविधैस्तत्परैः सम्यङ्विर्भीकैस्तज्ज्ञसंमतैः । अन्वेष्टव्या मनुष्येन्द्र पाण्डवाश्छन्नचारिणः ।। 12 ।।

vividhaistatparaiḥ samyaṅvirbhīkaistajjñasaṃmataiḥ | anveṣṭavyā manuṣyendra pāṇḍavāśchannacāriṇaḥ || 12 ||

Verse 13

ततः शान्तनवो धीमान्भारतानां पितामहः । श्रुतवान्देशकालज्ञो नीतिमांश्च महामतिः ।। 13 ।।

tataḥ śāntanavo dhīmānbhāratānāṃ pitāmahaḥ | śrutavāndeśakālajño nītimāṃśca mahāmatiḥ || 13 ||

Verse 14

तस्मिन्नुपरते वाक्ये आचार्यस्य महात्मनः । अनन्तरमुवाचेदं वाक्यं हेत्वर्थसंमितम् ।। 14 ।।

tasminnuparate vākye ācāryasya mahātmanaḥ | anantaramuvācedaṃ vākyaṃ hetvarthasaṃmitam || 14 ||

Verse 15

युधिष्ठिरे समायुक्तां धर्मज्ञे धर्मसंहिताम्। पाण्डवे नित्यमव्यग्रां गिरं भीष्मः समाददे ।। 15 ।।

yudhiṣṭhire samāyuktāṃ dharmajñe dharmasaṃhitām| pāṇḍave nityamavyagrāṃ giraṃ bhīṣmaḥ samādade || 15 ||

Verse 16

असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सद। भीष्मस्त्वभ्यवदत्तत्र गिरं साधुभिरर्चिताम् ।। 16 ।।

asatsu durlabhāṃ nityaṃ satāṃ cābhimatāṃ sada| bhīṣmastvabhyavadattatra giraṃ sādhubhirarcitām || 16 ||

Verse 17

यथा नो ब्राह्मणोऽवादीदाचार्यः सर्वधर्मवित्। श्रुतवृत्तोपसंपन्ना नाशं नायान्ति पाण्डवाः ।। 17 ।।

yathā no brāhmaṇo'vādīdācāryaḥ sarvadharmavit| śrutavṛttopasaṃpannā nāśaṃ nāyānti pāṇḍavāḥ || 17 ||

Verse 18

सर्वलक्षणसंपन्नाः साधुवृत्तसमन्विताः। वृद्धानुशासने यत्ताः सत्यधर्मपरायणाः ।। 18 ।।

sarvalakṣaṇasaṃpannāḥ sādhuvṛttasamanvitāḥ| vṛddhānuśāsane yattāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ || 18 ||

Verse 19

समयं समयज्ञास्ते पालयन्तः शुभव्रताः। न विषीदन्ति ते पार्था उद्वहन्तः सतां धुरम् ।। 19 ।।

samayaṃ samayajñāste pālayantaḥ śubhavratāḥ| na viṣīdanti te pārthā udvahantaḥ satāṃ dhuram || 19 ||

Verse 20

तपसा चैव गुप्तास्ते स्ववीर्येण च पाण्डवाः। न नाशमभिगच्छेयुरिति मे नैष्ठिकी मतिः ।। 20 ।।

tapasā caiva guptāste svavīryeṇa ca pāṇḍavāḥ| na nāśamabhigaccheyuriti me naiṣṭhikī matiḥ || 20 ||

Verse 21

क्षत्रधर्मरता नित्यं केशवानुगताः सदा। प्रवीरपुरुषास्ते वै महात्मानो महाबलाः ।। 21 ।।

kṣatradharmaratā nityaṃ keśavānugatāḥ sadā| pravīrapuruṣāste vai mahātmāno mahābalāḥ || 21 ||

Verse 22

तत्र बुद्धिं प्रवक्ष्यामि पाण्डवान्वेषणे शृणु। न तु नीतिः सुनीतस्य शक्यते वेदितुं परैः ।। 22 ।।

tatra buddhiṃ pravakṣyāmi pāṇḍavānveṣaṇe śṛṇu| na tu nītiḥ sunītasya śakyate vedituṃ paraiḥ || 22 ||

Verse 23

यत्तु शक्यमिहास्माभिस्तान्वै संचिन्त्य पाण्डवान्। बुद्ध्या प्रणेतुं तत्तेऽहं प्रवक्ष्यामि निबोध तत् ।। 23 ।।

yattu śakyamihāsmābhistānvai saṃcintya pāṇḍavān| buddhyā praṇetuṃ tatte'haṃ pravakṣyāmi nibodha tat || 23 ||

Verse 24

न त्वियं साधु वक्तव्या तस्य नीतिः कथंचन । वृद्धानुशासने तात तिष्ठतः सत्यशीलिनः ।। 24 ।।

na tviyaṃ sādhu vaktavyā tasya nītiḥ kathaṃcana | vṛddhānuśāsane tāta tiṣṭhataḥ satyaśīlinaḥ || 24 ||

Verse 25

अयुक्तं तु मया वक्तुं तुल्या मे कुरुपाण्डवाः। निवासं पाण्डुपुत्राणां संचिन्त्य च वदाम्यहम्। बहुना किं प्रलापेन यतो धर्मस्ततो जयः ।। 25 ।।

ayuktaṃ tu mayā vaktuṃ tulyā me kurupāṇḍavāḥ| nivāsaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ saṃcintya ca vadāmyaham| bahunā kiṃ pralāpena yato dharmastato jayaḥ || 25 ||

Verse 26

अवश्यं तु नियुक्तेन सभामध्ये विवक्षता। यथार्हमिह वक्तव्यं सर्वथा धर्मलिप्सया ।। 26 ।।

avaśyaṃ tu niyuktena sabhāmadhye vivakṣatā| yathārhamiha vaktavyaṃ sarvathā dharmalipsayā || 26 ||

Verse 27

यत्र नाहं तथा मन्ये यथाऽन्ये मेनिरे जनाः। निवासं पाण्डुपुत्राणां शृणुष्वं मनुजाधिप ।। 27 ।।

yatra nāhaṃ tathā manye yathā'nye menire janāḥ| nivāsaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ śṛṇuṣvaṃ manujādhipa || 27 ||

Verse 28

[भ्रातृभिः सहितो वीरैः कृष्णया च महायशाः। किमर्थं स महाराजो नात्मश्रेयो भविष्यति ।। 28 ।।

[bhrātṛbhiḥ sahito vīraiḥ kṛṣṇayā ca mahāyaśāḥ| kimarthaṃ sa mahārājo nātmaśreyo bhaviṣyati || 28 ||

Verse 29

पाण्डवो निकृतः पूर्वं यथावद्विदितं तव। क्लेशितश्च पुरे नित्यं राज्यकामैश्च सांप्रतम्। छन्नश्चरति तस्मात्स प्रकृत्या नीतिमान्नृपः ।। 29 ।।

pāṇḍavo nikṛtaḥ pūrvaṃ yathāvadviditaṃ tava| kleśitaśca pure nityaṃ rājyakāmaiśca sāṃpratam| channaścarati tasmātsa prakṛtyā nītimānnṛpaḥ || 29 ||

Verse 30

वर्षमेकं सुसंच्छन्नमुष्य वासमनुत्तमम्। आयाति चोदये काले क्षिप्रं दक्ष्यसि पाण्डवं ।। 30 ।।

varṣamekaṃ susaṃcchannamuṣya vāsamanuttamam| āyāti codaye kāle kṣipraṃ dakṣyasi pāṇḍavaṃ || 30 ||

Verse 31

सोदरैः सहितं वीरं द्रौपद्या च परंतप। संविधत्स्व महाबाहो यथा नः स्यात्सुखोदयः ।। 31 ।।

sodaraiḥ sahitaṃ vīraṃ draupadyā ca paraṃtapa| saṃvidhatsva mahābāho yathā naḥ syātsukhodayaḥ || 31 ||

Verse 32

यस्मिन्स राजा वसति च्छन्नः सत्त्वभृतांवरः। भविष्यन्ति नरास्तत्र रागमोहविवर्जिताः ।। 32 ।।

yasminsa rājā vasati cchannaḥ sattvabhṛtāṃvaraḥ| bhaviṣyanti narāstatra rāgamohavivarjitāḥ || 32 ||

Verse 33

नाधयो हि महाराज न व्याधिः क्षत्रियर्षभ]। पुरे जनपदे वाऽपि यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 33 ।।

nādhayo hi mahārāja na vyādhiḥ kṣatriyarṣabha]| pure janapade vā'pi yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 33 ||

Verse 34

दानशीलो वदान्यश्च निभृतो ह्रीनिषेवकः। प्रियवाक्सत्यवाक्शूरो धर्मशीलो जितेन्द्रियः। हृष्टः पुष्टः शुचिर्दक्षो यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 34 ।।

dānaśīlo vadānyaśca nibhṛto hrīniṣevakaḥ| priyavāksatyavākśūro dharmaśīlo jitendriyaḥ| hṛṣṭaḥ puṣṭaḥ śucirdakṣo yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 34 ||

Verse 35

नासूयको न चापीर्ष्युर्नाभिमानी न मत्सरी। भविष्यति जनस्तत्र स्वयं धर्ममनुव्रतः ।। 35 ।।

nāsūyako na cāpīrṣyurnābhimānī na matsarī| bhaviṣyati janastatra svayaṃ dharmamanuvrataḥ || 35 ||

Verse 36

ब्रह्मघोषाश्च भूयांसः पुण्यशब्दास्तथैव च। क्रतवश्च भविष्यन्ति भूयांसो भूरिदक्षिणाः ।। 36 ।।

brahmaghoṣāśca bhūyāṃsaḥ puṇyaśabdāstathaiva ca| kratavaśca bhaviṣyanti bhūyāṃso bhūridakṣiṇāḥ || 36 ||

Verse 37

सदा च तत्र पर्जन्यः सम्यग्वर्षी न संशयः । संपन्नसस्या च मही भविष्यति निरामया ।। 37 ।।

sadā ca tatra parjanyaḥ samyagvarṣī na saṃśayaḥ | saṃpannasasyā ca mahī bhaviṣyati nirāmayā || 37 ||

Verse 38

रसवन्ति च धान्यानि गुणवन्ति फलानि च। गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्दा च भारती ।। 38 ।।

rasavanti ca dhānyāni guṇavanti phalāni ca| gandhavanti ca mālyāni śubhaśabdā ca bhāratī || 38 ||

Verse 39

वायुश्च सुखसंस्पर्शो यत्र राजा युधिष्ठिरः । नीरोगास्तत्र विद्यन्ते वधबन्धा न सन्ति च ।। 39 ।।

vāyuśca sukhasaṃsparśo yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ | nīrogāstatra vidyante vadhabandhā na santi ca || 39 ||

Verse 40

न चोरा न च दण्डाश्च न च बाधा भवन्त्युत। नाशक्ता न च दुष्टाश्च यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 40 ।।

na corā na ca daṇḍāśca na ca bādhā bhavantyuta| nāśaktā na ca duṣṭāśca yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 40 ||

Verse 41

भयं च नाविशेत्तत्र निष्प्रतीपं च दर्शनम्। बहुक्षीरास्तथा गावः सुपुष्टाश्च सुदोहनाः ।। 41 ।।

bhayaṃ ca nāviśettatra niṣpratīpaṃ ca darśanam| bahukṣīrāstathā gāvaḥ supuṣṭāśca sudohanāḥ || 41 ||

Verse 42

पयांसि दधिसर्पीषि रसवन्ति हितानि च । सलिलानि प्रसन्नानि सर्वे भावाश्च शोभनाः ।। 42 ।।

payāṃsi dadhisarpīṣi rasavanti hitāni ca | salilāni prasannāni sarve bhāvāśca śobhanāḥ || 42 ||

Verse 43

गुणवन्ति च पानानि भोज्यानि विविधानि च। तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 43 ।।

guṇavanti ca pānāni bhojyāni vividhāni ca| tatra deśe bhaviṣyanti yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 43 ||

Verse 44

रसाः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शब्दाश्चापि गुणान्विताः। दृश्यानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 44 ।।

rasāḥ sparśāśca gandhāśca śabdāścāpi guṇānvitāḥ| dṛśyāni ca prasannāni yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 44 ||

Verse 45

धर्माश्च तत्र सर्वैस्तु सेविताश्च द्विजातिभिः। स्वैःस्वैर्गुणैश्च संयुक्ता कस्मिन्वर्षे त्रयोदशे । देशे तस्मिन्भविष्यन्ति तत पाण्डवसंश्रिते ।। 45 ।।

dharmāśca tatra sarvaistu sevitāśca dvijātibhiḥ| svaiḥsvairguṇaiśca saṃyuktā kasminvarṣe trayodaśe | deśe tasminbhaviṣyanti tata pāṇḍavasaṃśrite || 45 ||

Verse 46

संप्रीतिमाञ्जनस्तत्र संतुष्टः शुचिरव्ययः। देवतातिथिभूयांस्तु सर्वभूतानुरागवान् ।। 46 ।।

saṃprītimāñjanastatra saṃtuṣṭaḥ śuciravyayaḥ| devatātithibhūyāṃstu sarvabhūtānurāgavān || 46 ||

Verse 47

इष्टदानमहोत्साहा नित्यं धर्मपरायणाः । व्यक्तवाक्यास्ततस्तात शुभकल्याणमङ्गलाः ।। 47 ।।

iṣṭadānamahotsāhā nityaṃ dharmaparāyaṇāḥ | vyaktavākyāstatastāta śubhakalyāṇamaṅgalāḥ || 47 ||

Verse 48

शुभत्विषः शुभेच्छाश्च नित्यतुष्टाः श्रियाऽन्विताः । भविष्यन्ति जनास्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 48 ।।

śubhatviṣaḥ śubhecchāśca nityatuṣṭāḥ śriyā'nvitāḥ | bhaviṣyanti janāstatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 48 ||

Verse 49

नित्योत्सवप्रमुदितो नित्यहृष्टः श्रिया वृतः। भविष्यति निवासोऽयं यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 49 ।।

nityotsavapramudito nityahṛṣṭaḥ śriyā vṛtaḥ| bhaviṣyati nivāso'yaṃ yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 49 ||

Verse 50

धर्मज्ञः स तु दुर्ज्ञेयः सर्वज्ञैश्च द्विजातिभिः। किंपुनः प्राकृतैस्तात पार्थो विज्ञायते क्वचित् ।। 50 ।।

dharmajñaḥ sa tu durjñeyaḥ sarvajñaiśca dvijātibhiḥ| kiṃpunaḥ prākṛtaistāta pārtho vijñāyate kvacit || 50 ||

Verse 51

यस्मिन्सत्यं धृतिर्दानं परा शान्तिर्ध्रुवा क्षमा। ह्रीः श्रीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम् ।। 51 ।।

yasminsatyaṃ dhṛtirdānaṃ parā śāntirdhruvā kṣamā| hrīḥ śrīḥ kīrtiḥ paraṃ teja ānṛśaṃsyamathārjavam || 51 ||

Verse 52

तस्मान्निवासः पार्थानां चिन्त्यतां यद्ब्रवीमि वः । गतिर्वा परमा तत्र नोत्सहे वक्तुमन्यथा ।। 52 ।।

tasmānnivāsaḥ pārthānāṃ cintyatāṃ yadbravīmi vaḥ | gatirvā paramā tatra notsahe vaktumanyathā || 52 ||

Verse 53

एवमेतत्तु संचिन्त्य यत्कृत्यं साधु मन्यसे। तत्क्षिप्रं कुरु कौरव्य यद्येतच्छ्रद्दधासि मे। कुलस्य हि क्षमं तात यदहं प्रब्रवीमि ते ।। 53 ।।

evametattu saṃcintya yatkṛtyaṃ sādhu manyase| tatkṣipraṃ kuru kauravya yadyetacchraddadhāsi me| kulasya hi kṣamaṃ tāta yadahaṃ prabravīmi te || 53 ||