Adhyaya 30

Verse 1

दुर्योधनादिभिः पाण्डवान्वेषणाय समालोचनम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। ततो दुर्योधनो राजा श्रुत्वा तेषां वचस्तदा। चिरमन्तर्मना भूत्वा इदमाह सभासदः ।। 1 ।।

duryodhanādibhiḥ pāṇḍavānveṣaṇāya samālocanam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tato duryodhano rājā śrutvā teṣāṃ vacastadā| ciramantarmanā bhūtvā idamāha sabhāsadaḥ || 1 ||

Verse 2

अशक्यं खलु कार्यस्य गतिं ज्ञातुं हि तत्वतः । तस्मात्सर्वे परीक्षध्वं क्वनु स्युः पाण्डवा गताः ।। 2 ।।

aśakyaṃ khalu kāryasya gatiṃ jñātuṃ hi tatvataḥ | tasmātsarve parīkṣadhvaṃ kvanu syuḥ pāṇḍavā gatāḥ || 2 ||

Verse 3

अल्पावशिष्टः कालस्तु गतो भूयिष्ठ एव च। तेषामज्ञातचर्यायामस्मिन्वर्षे त्रयोदशे ।। 3 ।।

alpāvaśiṣṭaḥ kālastu gato bhūyiṣṭha eva ca| teṣāmajñātacaryāyāmasminvarṣe trayodaśe || 3 ||

Verse 4

अपि वर्षस्य शेषं ते ह्यतीयुरिह पाण्डवाः। निवृत्तसमयास्ते हि सत्यव्रतपरायणाः ।। 4 ।।

api varṣasya śeṣaṃ te hyatīyuriha pāṇḍavāḥ| nivṛttasamayāste hi satyavrataparāyaṇāḥ || 4 ||

Verse 5

क्षरन्त इव नागेन्द्राः सर्वे ह्याशीविषोपमाः । दुःखाद्भवेयुः संरब्धाः कौरवान्प्रति ते ध्रुवम् ।। 5 ।।

kṣaranta iva nāgendrāḥ sarve hyāśīviṣopamāḥ | duḥkhādbhaveyuḥ saṃrabdhāḥ kauravānprati te dhruvam || 5 ||

Verse 6

विज्ञातव्या मनुष्येन्द्रास्तर्कया सुप्रणीतया। निपुणैश्चारपुरुषैः प्राज्ञैर्दक्षैः सुसंवृतैः ।। 6 ।।

vijñātavyā manuṣyendrāstarkayā supraṇītayā| nipuṇaiścārapuruṣaiḥ prājñairdakṣaiḥ susaṃvṛtaiḥ || 6 ||

Verse 7

अज्ञातसमये ज्ञाताः कृच्छ्ररूपसमाश्रिताः। प्रविशेयुर्जितक्रोधास्तावदेव पुनर्वनम् ।। 7 ।।

ajñātasamaye jñātāḥ kṛcchrarūpasamāśritāḥ| praviśeyurjitakrodhāstāvadeva punarvanam || 7 ||

Verse 8

तस्मात्क्षिप्रं विचिन्वध्वं यथा चात्यन्तमव्ययम्। राज्यं निर्द्वन्द्वमव्यग्रं निःसपत्नं चिरं भवेत् ।। 8 ।।

tasmātkṣipraṃ vicinvadhvaṃ yathā cātyantamavyayam| rājyaṃ nirdvandvamavyagraṃ niḥsapatnaṃ ciraṃ bhavet || 8 ||

Verse 9

दुर्योधनेनैवमुक्ते वचनेऽतीव दुःखिना। ततः कर्णोऽब्रवीद्वाक्यं सत्यधर्मार्थसंयुतम् ।। 9 ।।

duryodhanenaivamukte vacane'tīva duḥkhinā| tataḥ karṇo'bravīdvākyaṃ satyadharmārthasaṃyutam || 9 ||

Verse 10

एते पुनर्न गच्छन्तु अन्ये गच्छन्तु भारत । शीघ्रवृत्ता नरा योग्या निपुणाश्छन्नचारिणः ।। 10 ।।

ete punarna gacchantu anye gacchantu bhārata | śīghravṛttā narā yogyā nipuṇāśchannacāriṇaḥ || 10 ||

Verse 11

चरन्तु देशान्विविधान्स्फीताञ्जनपदाकुलान् । तत्र गोष्ठीषु रम्यासु सिद्धा ब्राह्मणरूपिणः ।। 11 ।।

carantu deśānvividhānsphītāñjanapadākulān | tatra goṣṭhīṣu ramyāsu siddhā brāhmaṇarūpiṇaḥ || 11 ||

Verse 12

परिवाहेषु तीर्थेषु विविधेष्वाकरेषु च। अन्वेष्टव्या मनुष्येन्द्र पाण्डवाश्छन्नचारिणः ।। 12 ।।

parivāheṣu tīrtheṣu vividheṣvākareṣu ca| anveṣṭavyā manuṣyendra pāṇḍavāśchannacāriṇaḥ || 12 ||

Verse 13

नदीकुञ्जेषु तीर्थेषु ग्रामेषु नगरेषु च। आश्रमेषु च रम्येषु पर्वतेषु गुहासु च ।। 13 ।।

nadīkuñjeṣu tīrtheṣu grāmeṣu nagareṣu ca| āśrameṣu ca ramyeṣu parvateṣu guhāsu ca || 13 ||

Verse 14

विज्ञातव्या मनुष्येन्द्र तर्कया सुविनूतया । विविधैस्तत्परैः सम्यङ्विपुणैस्तज्ज्ञसंमतैः ।। 14 ।।

vijñātavyā manuṣyendra tarkayā suvinūtayā | vividhaistatparaiḥ samyaṅvipuṇaistajjñasaṃmataiḥ || 14 ||

Verse 15

अथाग्रजानन्तरजो भ्रातुः प्रियहिते रतः। ज्येष्ठं दुःशासनस्तत्र भ्राता भ्रातरमब्रवीत् ।। 15 ।।

athāgrajānantarajo bhrātuḥ priyahite rataḥ| jyeṣṭhaṃ duḥśāsanastatra bhrātā bhrātaramabravīt || 15 ||

Verse 16

येषु नः प्रत्ययो राजंश्चारेषु मनुजाधिप। ते यान्तु दत्तदेया वै भूयस्तान्परिमार्गितुम् ।। 16 ।।

yeṣu naḥ pratyayo rājaṃścāreṣu manujādhipa| te yāntu dattadeyā vai bhūyastānparimārgitum || 16 ||

Verse 17

यदाह कर्णो राजेन्द्र सर्वमेतदवेक्ष्यताम् । यथोद्दिष्टं चराः सर्वे मृगयन्तु यतस्ततः ।। 17 ।।

yadāha karṇo rājendra sarvametadavekṣyatām | yathoddiṣṭaṃ carāḥ sarve mṛgayantu yatastataḥ || 17 ||

Verse 18

घ्राणैः पश्यन्ति पशवो वेदैरेव द्विजोत्तमाः। चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ।। 18 ।।

ghrāṇaiḥ paśyanti paśavo vedaireva dvijottamāḥ| cāraiḥ paśyanti rājānaścakṣurbhyāmitare janāḥ || 18 ||

Verse 19

यथोक्ताश्चारपुरुषा मृगयन्तु पुनःपुनः । एते चान्ये च बहवो देशांश्च नगराणि च ।। 19 ।।

yathoktāścārapuruṣā mṛgayantu punaḥpunaḥ | ete cānye ca bahavo deśāṃśca nagarāṇi ca || 19 ||

Verse 20

न हि तेषां गतिर्वासः प्रवृत्तिर्वोपलभ्यते। अत्यन्तं वा निगूढास्ते पारं वोर्मिमतो गताः ।। 20 ।।

na hi teṣāṃ gatirvāsaḥ pravṛttirvopalabhyate| atyantaṃ vā nigūḍhāste pāraṃ vormimato gatāḥ || 20 ||

Verse 21

व्यालैर्वाऽपि महारण्ये भक्षिताः शूरमानिनः। द्वीपं वा परमं प्राप्ता गिरिदुर्गवनेष्वपि ।। 21 ।।

vyālairvā'pi mahāraṇye bhakṣitāḥ śūramāninaḥ| dvīpaṃ vā paramaṃ prāptā giridurgavaneṣvapi || 21 ||

Verse 22

हीनदर्पा निराशास्ते भक्षिता वाऽपि राक्षसैः । अथवा विषमं प्राप्य विनष्टाः शाश्वतीः समाः ।। 22 ।।

hīnadarpā nirāśāste bhakṣitā vā'pi rākṣasaiḥ | athavā viṣamaṃ prāpya vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ || 22 ||

Verse 23

तस्मान्मानसमव्यग्रं कृत्वाऽऽत्मानं नियम्य च। कुरु कार्यं महोत्साहं मन्यसे यन्नराधिप ।। 23 ।।

tasmānmānasamavyagraṃ kṛtvā''tmānaṃ niyamya ca| kuru kāryaṃ mahotsāhaṃ manyase yannarādhipa || 23 ||