Adhyaya 29

Verse 1

पाण्डवान्वेषणाय क्रमेण विराटपुरमागतैश्चारैर्हास्तिनपुरमेत्य दुर्योधनंप्रति स्वेषां पाण्डवानवगतिनिवेदनपूर्वकं कीचकवधनिवेदनम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। कीचके तु हते राजा विराटः परवीरहा। शोकमाहारयत्तीव्रं सामात्यः सपुरोहितः ।। 1 ।।

pāṇḍavānveṣaṇāya krameṇa virāṭapuramāgataiścārairhāstinapurametya duryodhanaṃprati sveṣāṃ pāṇḍavānavagatinivedanapūrvakaṃ kīcakavadhanivedanam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| kīcake tu hate rājā virāṭaḥ paravīrahā| śokamāhārayattīvraṃ sāmātyaḥ sapurohitaḥ || 1 ||

Verse 2

कीचकस्य वधं घोरं सानुजस्य विशांपते । अत्याहितं चिन्तयित्वा व्यस्मयन्त पृथग्जनाः ।। 2 ।।

kīcakasya vadhaṃ ghoraṃ sānujasya viśāṃpate | atyāhitaṃ cintayitvā vyasmayanta pṛthagjanāḥ || 2 ||

Verse 3

तस्मिन्पुरे जनपदे जजल्पुश्चापि सर्वशः । वीर्यवान्दयितो राज्ञो दर्पोत्सिक्तश्च कीचकः ।। 3 ।।

tasminpure janapade jajalpuścāpi sarvaśaḥ | vīryavāndayito rājño darpotsiktaśca kīcakaḥ || 3 ||

Verse 4

सांपराये परिक्रुष्टो बलवान्दुर्जयो रणे। आसीत्प्रहर्ता शत्रूणां दारदर्शी च दुर्मतिः । स हतः किल गन्धर्वैः सैरन्ध्रीकारणान्निशि ।। 4 ।।

sāṃparāye parikruṣṭo balavāndurjayo raṇe| āsītprahartā śatrūṇāṃ dāradarśī ca durmatiḥ | sa hataḥ kila gandharvaiḥ sairandhrīkāraṇānniśi || 4 ||

Verse 5

इत्यजल्पन्महाराज कीचकस्य विनाशनम् । देशेदेशे मनुष्याश्च विस्मितः कीचके हते ।। 5 ।।

ityajalpanmahārāja kīcakasya vināśanam | deśedeśe manuṣyāśca vismitaḥ kīcake hate || 5 ||

Verse 6

अथ वैः धार्तराष्ट्रेण प्रयुक्ता ये बहिश्चराः । मृगयित्वा बहून्देशान्ग्रामांश्च नगराणि च ।। 6 ।।

atha vaiḥ dhārtarāṣṭreṇa prayuktā ye bahiścarāḥ | mṛgayitvā bahūndeśāngrāmāṃśca nagarāṇi ca || 6 ||

Verse 7

संविधाय यथाऽऽदिष्टं यथादेशं प्रदर्शकाः । कृतसंकेतनाः सर्वे न्यवर्तन्त पुरं ततः ।। 7 ।।

saṃvidhāya yathā''diṣṭaṃ yathādeśaṃ pradarśakāḥ | kṛtasaṃketanāḥ sarve nyavartanta puraṃ tataḥ || 7 ||

Verse 8

आगम्य हास्तिनपुरं धार्तराष्ट्रमरिन्दमम्। तत्र दृष्ट्वा तु राजानं कौरव्यं धृतराष्ट्रजम् ।। 8 ।।

āgamya hāstinapuraṃ dhārtarāṣṭramarindamam| tatra dṛṣṭvā tu rājānaṃ kauravyaṃ dhṛtarāṣṭrajam || 8 ||

Verse 9

द्रोणकर्णकृपैः सार्धं भीष्मेण च महात्मना। संगतं भ्रातृभिः सार्धं त्रिगर्तैश्च महारथैः ।। 9 ।।

droṇakarṇakṛpaiḥ sārdhaṃ bhīṣmeṇa ca mahātmanā| saṃgataṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ trigartaiśca mahārathaiḥ || 9 ||

Verse 10

प्रणम्य शिरसा भूमौ वर्धयित्वा जयाशिषा। आसीनं सूर्यसंकाशे काञ्चने परमासने ।। 10 ।।

praṇamya śirasā bhūmau vardhayitvā jayāśiṣā| āsīnaṃ sūryasaṃkāśe kāñcane paramāsane || 10 ||

Verse 11

उपास्यमानं सचिवैर्मरुद्भिरिव वासवम् । विद्वद्भिर्गायकैः सार्धं कविभिः स्तुतिपाठकैः ।। 11 ।।

upāsyamānaṃ sacivairmarudbhiriva vāsavam | vidvadbhirgāyakaiḥ sārdhaṃ kavibhiḥ stutipāṭhakaiḥ || 11 ||

Verse 12

अनेकैरपि राजन्यैः सेवितं सपरिच्छदैः। दुर्योधनं सभामध्ये आसीनमिदमब्रुवन् ।। 12 ।।

anekairapi rājanyaiḥ sevitaṃ saparicchadaiḥ| duryodhanaṃ sabhāmadhye āsīnamidamabruvan || 12 ||

Verse 13

कृतोऽस्माभिः परो यत्नस्तेषामन्वेषणे सदा । पाण्डवानां मनुष्येन्द्र तस्मिन्महति कानने ।। 13 ।।

kṛto'smābhiḥ paro yatnasteṣāmanveṣaṇe sadā | pāṇḍavānāṃ manuṣyendra tasminmahati kānane || 13 ||

Verse 14

निर्जने व्यालसंकीर्णे नानाभ्रमरसंकुले । लताप्रतानगहने नानागुल्मसमावृते ।। 14 ।।

nirjane vyālasaṃkīrṇe nānābhramarasaṃkule | latāpratānagahane nānāgulmasamāvṛte || 14 ||

Verse 15

न च विद्मो गता येन पार्थाः सुदृढविक्रमाः । मार्गमाणाः पदन्यासमाश्रमेषु वनेषु च ।। 15 ।।

na ca vidmo gatā yena pārthāḥ sudṛḍhavikramāḥ | mārgamāṇāḥ padanyāsamāśrameṣu vaneṣu ca || 15 ||

Verse 16

गिरिकूटेषु तुङ्गेषु नानाजनपदेषु च। जनाकीर्णेषु देशेषु चत्वरेषु पुरेषु च ।। 16 ।।

girikūṭeṣu tuṅgeṣu nānājanapadeṣu ca| janākīrṇeṣu deśeṣu catvareṣu pureṣu ca || 16 ||

Verse 17

नरेन्द्र सहसा नष्टान्नैव विद्म च पाण्डवान्। अत्यन्तादर्शनान्नष्टा भद्रं तुभ्यं नरर्षभ ।। 17 ।।

narendra sahasā naṣṭānnaiva vidma ca pāṇḍavān| atyantādarśanānnaṣṭā bhadraṃ tubhyaṃ nararṣabha || 17 ||

Verse 18

गिरीणां कूटकुञ्जेषु कन्दरोदरसानुषु। नदीप्रस्रवणेष्वेव ह्रदेषु च सरस्सु च।। 18 ।।

girīṇāṃ kūṭakuñjeṣu kandarodarasānuṣu| nadīprasravaṇeṣveva hradeṣu ca sarassu ca|| 18 ||

Verse 19

गह्वरेषु च दुर्गेषु ग्रामेषू पवनेषु च। दुर्विज्ञेया गतिस्तेषां मृग्यतेऽस्माभिरेव च ।। गजव्याघ्रसमीपेषु सिंहान्ते शरभान्तरे ।। 19 ।।

gahvareṣu ca durgeṣu grāmeṣū pavaneṣu ca| durvijñeyā gatisteṣāṃ mṛgyate'smābhireva ca || gajavyāghrasamīpeṣu siṃhānte śarabhāntare || 19 ||

Verse 20

वत्मन्यन्विच्छमानास्तु रथानां रथिसत्तम। कंचित्कालं मनुष्येन्द्र सूताननुगता वयम् ।। 20 ।।

vatmanyanvicchamānāstu rathānāṃ rathisattama| kaṃcitkālaṃ manuṣyendra sūtānanugatā vayam || 20 ||

Verse 21

मृगयित्वा यथान्यायं विदितार्थाश्च तत्वतः। प्राप्ता द्वारवतीं सूता विना पार्थैः परंतप ।। 21 ।।

mṛgayitvā yathānyāyaṃ viditārthāśca tatvataḥ| prāptā dvāravatīṃ sūtā vinā pārthaiḥ paraṃtapa || 21 ||

Verse 22

न तत्र कृष्णा राजेन्द्र पाण्डवाश्च महाव्रताः। नरदेव यथोद्दिष्टं न च विद्मात्र पाण्डवान् ।। 22 ।।

na tatra kṛṣṇā rājendra pāṇḍavāśca mahāvratāḥ| naradeva yathoddiṣṭaṃ na ca vidmātra pāṇḍavān || 22 ||

Verse 23

निर्वृतो भव नष्टास्ते स्वस्थो भव परंतप । सर्वथैव प्रनष्टास्ते नमस्ते भरतर्षभ ।। 23 ।।

nirvṛto bhava naṣṭāste svastho bhava paraṃtapa | sarvathaiva pranaṣṭāste namaste bharatarṣabha || 23 ||

Verse 24

सर्वा च पृथिवी कृत्स्ना सशैलवनकानना । सराष्ट्रनगरग्रामा पत्तनैश्च समन्विता । अन्वेषिता च सर्वत्र न च पश्यामा पाण्डवान् ।। 24 ।।

sarvā ca pṛthivī kṛtsnā saśailavanakānanā | sarāṣṭranagaragrāmā pattanaiśca samanvitā | anveṣitā ca sarvatra na ca paśyāmā pāṇḍavān || 24 ||

Verse 25

पुनः शाधि मनुष्येन्द्र अत ऊर्ध्वं विशांपते। अन्वेषणे पाण्डवानां भूयः किं करवामहे ।। 25 ।।

punaḥ śādhi manuṣyendra ata ūrdhvaṃ viśāṃpate| anveṣaṇe pāṇḍavānāṃ bhūyaḥ kiṃ karavāmahe || 25 ||

Verse 26

इमां च नः प्रियां वीर वाचं भद्रवतीं शृणु ।। 26 ।।

imāṃ ca naḥ priyāṃ vīra vācaṃ bhadravatīṃ śṛṇu || 26 ||

Verse 27

येन त्रिगर्ता निहता बलेन बहुशो नृप। सूतेन राज्ञो मत्स्यस्य कीचकेन बलीयसा। स हतः पतितः शेते गन्धर्वैर्निशि भारत ।। 27 ।।

yena trigartā nihatā balena bahuśo nṛpa| sūtena rājño matsyasya kīcakena balīyasā| sa hataḥ patitaḥ śete gandharvairniśi bhārata || 27 ||

Verse 28

स्यालो राज्ञो विराटस्य सेनापतिरुदारधीः। सुदेष्णायानुजः क्रूरः शूरो वीरो गतव्यथः ।। 28 ।।

syālo rājño virāṭasya senāpatirudāradhīḥ| sudeṣṇāyānujaḥ krūraḥ śūro vīro gatavyathaḥ || 28 ||

Verse 29

उत्साहवान्महावीर्यो नीतिमान्बलवानपि । युद्धज्ञो रिपुवीर्यघ्नःक सिंहतुल्यपराक्रमः ।। 29 ।।

utsāhavānmahāvīryo nītimānbalavānapi | yuddhajño ripuvīryaghnaḥka siṃhatulyaparākramaḥ || 29 ||

Verse 30

प्रजारक्षणदक्षश्च शत्रुग्रहणशक्तिमान्। विजितारिर्महायुद्धे प्रचण्डो मानतत्परः ।। 30 ।।

prajārakṣaṇadakṣaśca śatrugrahaṇaśaktimān| vijitārirmahāyuddhe pracaṇḍo mānatatparaḥ || 30 ||

Verse 31

नरनारीमनोह्लादी धीरो वाग्मी रणप्रियः। पुण्यकर्माऽर्थकामानां भाजनं मनुजोत्तमः ।। 31 ।।

naranārīmanohlādī dhīro vāgmī raṇapriyaḥ| puṇyakarmā'rthakāmānāṃ bhājanaṃ manujottamaḥ || 31 ||

Verse 32

स हतो निशि गन्धैर्वः स्त्रीनिमित्तं नराधिप। अमृष्यमाणो दुष्टात्मा निशीथे सह सोदरैः । सुहृदश्चास्य निहता योधाश्च प्रहरैर्हताः ।। 32 ।।

sa hato niśi gandhairvaḥ strīnimittaṃ narādhipa| amṛṣyamāṇo duṣṭātmā niśīthe saha sodaraiḥ | suhṛdaścāsya nihatā yodhāśca praharairhatāḥ || 32 ||

Verse 33

गन्धर्वाणां च महिषी काचिदस्ति नितम्बिनी। सैरन्ध्री नाम तां दृप्तो दुष्टात्माऽकामयद्बली ।। 33 ।।

gandharvāṇāṃ ca mahiṣī kācidasti nitambinī| sairandhrī nāma tāṃ dṛpto duṣṭātmā'kāmayadbalī || 33 ||

Verse 34

इत्येवं श्रुतमस्माभिर्गन्धर्वैर्निहतो निशि ।। 34 ।।

ityevaṃ śrutamasmābhirgandharvairnihato niśi || 34 ||

Verse 35

बान्धवैर्बहुभिः सार्धं कीचको निहतो यतः। अद्यप्रभृति राजेन्द्र पाण्डवान्वेषणं प्रति। चारांश्च सर्वतश्चर्तुं प्रेषयेति मतिर्हि नः ।। 35 ।।

bāndhavairbahubhiḥ sārdhaṃ kīcako nihato yataḥ| adyaprabhṛti rājendra pāṇḍavānveṣaṇaṃ prati| cārāṃśca sarvataścartuṃ preṣayeti matirhi naḥ || 35 ||

Verse 36

निहतो निशि गन्धर्वैर्दुष्टात्मा भ्रातृभिः सह । एतावच्छ्रुतमस्माभिर्भद्रं तेऽस्तु नराधिप ।। 36 ।।

nihato niśi gandharvairduṣṭātmā bhrātṛbhiḥ saha | etāvacchrutamasmābhirbhadraṃ te'stu narādhipa || 36 ||

Verse 37

प्रियमेतदुपश्रुत्य शत्रूणां च पराभवम् । कृतकृत्यश्च कौरव्य विधत्स्व यदनन्तरम् ।। 37 ।।

priyametadupaśrutya śatrūṇāṃ ca parābhavam | kṛtakṛtyaśca kauravya vidhatsva yadanantaram || 37 ||