Adhyaya 28

Verse 1

पौरौर्विराटंप्रति सानुजकीचकनिधननिवेदनपूर्वकं नगराद्द्रौपदीनिष्कासनप्रार्थना ।। 1 ।। सुदेष्णया विराटनियोगाद्द्रौपदीं प्रति स्वपुरान्निर्गमनचोदना ।। 2 ।। तथा द्रौपद्या मासावधिस्ववासाभ्यनुज्ञानप्रार्थनायां तदङ्गीकरणम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। ते दृष्ट्वा निहतान्सूतान्भीमसेनेन भारत। पौराश्च सहिताः सर्वे राज्ञे गत्वा न्यवेदयन् । गन्धर्वेण हता राजन्सूतपुत्राः परश्शतम् ।। 1 ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि कीचकवधपर्वणि अष्टाविंशोऽध्यायः ।। 28 ।।

pauraurvirāṭaṃprati sānujakīcakanidhananivedanapūrvakaṃ nagarāddraupadīniṣkāsanaprārthanā || 1 || sudeṣṇayā virāṭaniyogāddraupadīṃ prati svapurānnirgamanacodanā || 2 || tathā draupadyā māsāvadhisvavāsābhyanujñānaprārthanāyāṃ tadaṅgīkaraṇam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| te dṛṣṭvā nihatānsūtānbhīmasenena bhārata| paurāśca sahitāḥ sarve rājñe gatvā nyavedayan | gandharveṇa hatā rājansūtaputrāḥ paraśśatam || 1 || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi kīcakavadhaparvaṇi aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28 ||

Verse 2

यथा वज्रेण दीर्णं वै पर्वतस्य महच्छिरः। विनिकार्णाः प्रदृश्यन्ते तथा सूता महीतले ।। 2 ।।

yathā vajreṇa dīrṇaṃ vai parvatasya mahacchiraḥ| vinikārṇāḥ pradṛśyante tathā sūtā mahītale || 2 ||

Verse 3

सैरन्ध्री चापि मुक्ता सा पुनरायाति ते गृहम् । सर्वं संशयितं राजन्नगरं ते भविष्यति ।। 3 ।।

sairandhrī cāpi muktā sā punarāyāti te gṛham | sarvaṃ saṃśayitaṃ rājannagaraṃ te bhaviṣyati || 3 ||

Verse 4

तथारूपा हि सैरन्ध्री गन्धर्वाश्च महाबलाः । पुंसामिष्टश्च विषयो मैथुनाय न संशयः ।। 4 ।।

tathārūpā hi sairandhrī gandharvāśca mahābalāḥ | puṃsāmiṣṭaśca viṣayo maithunāya na saṃśayaḥ || 4 ||

Verse 5

यथा सैरन्ध्रिदोषेण नेदं राजन्पुरं तव। विनाशमेति वै क्षिप्रं तथा साधु विधीयताम् ।। 5 ।। गन्धर्वैर्निहता राजन्निति खo थo धo पाठo ।। 1 ।।

yathā sairandhridoṣeṇa nedaṃ rājanpuraṃ tava| vināśameti vai kṣipraṃ tathā sādhu vidhīyatām || 5 || gandharvairnihatā rājanniti khao thao dhao pāṭhao || 1 ||

Verse 6

सर्वाङ्गसौष्ठवयुतां रूपलावण्यशालिनीम् । पश्यतामनिमेषेण चक्षुषा वनितां शुभाम्। मनसश्चक्षुषश्चैव प्रतिबन्धो न विद्यते ।। 6 ।।

sarvāṅgasauṣṭhavayutāṃ rūpalāvaṇyaśālinīm | paśyatāmanimeṣeṇa cakṣuṣā vanitāṃ śubhām| manasaścakṣuṣaścaiva pratibandho na vidyate || 6 ||

Verse 7

तस्मात्तां यः पुमान्दृष्ट्वा रूपेणाप्रतिमां भुवि। गच्छेत्कामवशं मूढो गन्धर्वैः स निहन्यते ।। 7 ।।

tasmāttāṃ yaḥ pumāndṛṣṭvā rūpeṇāpratimāṃ bhuvi| gacchetkāmavaśaṃ mūḍho gandharvaiḥ sa nihanyate || 7 ||

Verse 8

निष्कासयैनां भवनात्पुराच्चैव विशेषतः। कालः प्रविश्य सैरन्ध्रीं पुरं नाशयते ध्रुवम् ।। 8 ।।

niṣkāsayaināṃ bhavanātpurāccaiva viśeṣataḥ| kālaḥ praviśya sairandhrīṃ puraṃ nāśayate dhruvam || 8 ||

Verse 9

वैशंपायन उवाच। तेषां तद्वचनं श्रुत्वा विराटो वाहिनीपतिः। अब्रवीत्क्रियतामेषां सूतानामपरक्रिया ।। 9 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā virāṭo vāhinīpatiḥ| abravītkriyatāmeṣāṃ sūtānāmaparakriyā || 9 ||

Verse 10

एकस्मिन्नेव ते सर्वे सुसमिद्धे हुताशने। दह्यन्तां कीचकाः सर्वे सर्वगन्धैश्च सर्वशः ।। 10 ।।

ekasminneva te sarve susamiddhe hutāśane| dahyantāṃ kīcakāḥ sarve sarvagandhaiśca sarvaśaḥ || 10 ||

Verse 11

इत्युक्त्वा परमोद्वग्निः प्रविश्यान्तःपुरं शुभम्। सुदेष्णां चाब्रवीद्राजा महिषीं जातसाध्वसः ।। 11 ।।

ityuktvā paramodvagniḥ praviśyāntaḥpuraṃ śubham| sudeṣṇāṃ cābravīdrājā mahiṣīṃ jātasādhvasaḥ || 11 ||

Verse 12

सैरन्ध्रीमागतां ब्रूया ममैव वचनादिह । गच्छ सैरन्ध्रि भद्रं ते यथाकामं चराधुना । बिभेति राजा सैरन्धि गन्धर्वेभ्यः पराभवात् ।। 12 ।।

sairandhrīmāgatāṃ brūyā mamaiva vacanādiha | gaccha sairandhri bhadraṃ te yathākāmaṃ carādhunā | bibheti rājā sairandhi gandharvebhyaḥ parābhavāt || 12 ||

Verse 13

न हि तामुत्सहे वक्तुं स्वयं गन्धर्वरक्षिताम् । स्त्रियास्त्वदोषस्तां वक्तुमतस्त्वां प्रब्रवीम्यहम् ।। 13 ।।

na hi tāmutsahe vaktuṃ svayaṃ gandharvarakṣitām | striyāstvadoṣastāṃ vaktumatastvāṃ prabravīmyaham || 13 ||

Verse 14

वैशंपायन उवाच। एकस्मिन्नेव ते सर्वे सुसमिद्धे हुताशने। अदहन्कीचकान्सर्वान्संस्कारैश्चैव सर्वशः ।। 14 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ekasminneva te sarve susamiddhe hutāśane| adahankīcakānsarvānsaṃskāraiścaiva sarvaśaḥ || 14 ||

Verse 15

अथ मुक्ता भयात्कृष्णा सूतपुत्रान्निरस्य च। मोक्षिता भीमसेनेन जगाम नगरं प्रति ।। 15 ।।

atha muktā bhayātkṛṣṇā sūtaputrānnirasya ca| mokṣitā bhīmasenena jagāma nagaraṃ prati || 15 ||

Verse 16

त्रासितेव मृगी बाला शार्दूलेन मनस्विनी। सा तु गात्राणि वासश्च प्रक्षाल्य प्रविवेश ह ।। 16 ।।

trāsiteva mṛgī bālā śārdūlena manasvinī| sā tu gātrāṇi vāsaśca prakṣālya praviveśa ha || 16 ||

Verse 17

तां दृष्ट्वा पुरुषा राजन्प्राद्रवन्त दिशो दश। गन्धर्वाणां भयत्रस्ताः केचिद्दृष्टिं न्यमीलयन् ।। 17 ।।

tāṃ dṛṣṭvā puruṣā rājanprādravanta diśo daśa| gandharvāṇāṃ bhayatrastāḥ keciddṛṣṭiṃ nyamīlayan || 17 ||

Verse 18

प्रदुद्रुवुश्चाप्यपरे तथा जना हस्तैश्च चक्षूंषि पिधाय मोहिताः। मा पश्यत स्मेति च तां ब्रुवन्तस्तथा जनाश्चुक्रुशुरार्तरूपाः ।। 18 ।।

pradudruvuścāpyapare tathā janā hastaiśca cakṣūṃṣi pidhāya mohitāḥ| mā paśyata smeti ca tāṃ bruvantastathā janāścukruśurārtarūpāḥ || 18 ||

Verse 19

तामद्य यः पश्यति रूपशालिनीं शयीत भग्नोऽत्र यथैव कीचकाः। इति ब्रुवन्तो भयविग्नचेतसो भयेन गन्धर्वगतेन मोहिताः ।। 19 ।।

tāmadya yaḥ paśyati rūpaśālinīṃ śayīta bhagno'tra yathaiva kīcakāḥ| iti bruvanto bhayavignacetaso bhayena gandharvagatena mohitāḥ || 19 ||

Verse 20

ततो महानसद्वारे भीमसेनमवस्थितम्। ददर्श राजन्पाञ्चाली यथा मत्तं महाद्विपम् ।। 20 ।।

tato mahānasadvāre bhīmasenamavasthitam| dadarśa rājanpāñcālī yathā mattaṃ mahādvipam || 20 ||

Verse 21

सोपहासं तु शनकैः संज्ञाभिरिदमब्रवीत्। नमो गन्धर्वराजाय येनास्मि परिमोक्षिता ।। 21 ।।

sopahāsaṃ tu śanakaiḥ saṃjñābhiridamabravīt| namo gandharvarājāya yenāsmi parimokṣitā || 21 ||

Verse 22

कीचकेभ्यो विनिर्दोषामनाथां वसतीं गृहे। यो मां रक्षति सन्त्रस्तां गन्धर्वाय नमोस्तु ते ।। 22 ।।

kīcakebhyo vinirdoṣāmanāthāṃ vasatīṃ gṛhe| yo māṃ rakṣati santrastāṃ gandharvāya namostu te || 22 ||

Verse 23

भीम उवाच। ये यस्या विचरन्तीह पुरुषा वशवर्तिनः। तेषां च वशगा नित्यं विचर त्वं यथेष्टतः ।। 23 ।।

bhīma uvāca| ye yasyā vicarantīha puruṣā vaśavartinaḥ| teṣāṃ ca vaśagā nityaṃ vicara tvaṃ yatheṣṭataḥ || 23 ||

Verse 24

ये पुरा विचरन्तीह पुरुषा वशवर्तिनः। तस्यास्ते वचनं श्रुत्वा ह्यनृणा विहरन्त्वितः ।। 24 ।।

ye purā vicarantīha puruṣā vaśavartinaḥ| tasyāste vacanaṃ śrutvā hyanṛṇā viharantvitaḥ || 24 ||

Verse 25

वैशंपायन उवाच। तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा जझिरे नेतरे जनाः। ततः पाञ्चालराजस्य सुता चापि जगाम ह ।। 25 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tayostadvacanaṃ śrutvā jajhire netare janāḥ| tataḥ pāñcālarājasya sutā cāpi jagāma ha || 25 ||

Verse 26

ततः सा नर्तनागारे धनंजयमपश्यत। राज्ञः कन्या विराटस्य नर्तयन्तं महाभुजम् ।। 26 ।।

tataḥ sā nartanāgāre dhanaṃjayamapaśyata| rājñaḥ kanyā virāṭasya nartayantaṃ mahābhujam || 26 ||

Verse 27

ततस्ता नर्तनागाराद्विनिष्क्रम्य सहार्जुनाः। कन्या ददृशुरायान्तीं कृष्णां क्लिष्टामनागसम् ।। 27 ।।

tatastā nartanāgārādviniṣkramya sahārjunāḥ| kanyā dadṛśurāyāntīṃ kṛṣṇāṃ kliṣṭāmanāgasam || 27 ||

Verse 28

कान्या ऊचुः। दिष्ट्या सैरन्ध्रि मुक्ताऽसि दिष्ट्याऽसि पुनरागता। दिष्ट्या च निहताः सूता ये त्वां क्लिश्यन्त्यनागसम् ।। 28 ।।

kānyā ūcuḥ| diṣṭyā sairandhri muktā'si diṣṭyā'si punarāgatā| diṣṭyā ca nihatāḥ sūtā ye tvāṃ kliśyantyanāgasam || 28 ||

Verse 29

बृहन्नलोवाच। कथं सैरन्ध्रि मुक्ताऽसि कथं पापाश्च ते हताः। इच्छामि ते कथां श्रोतुं कथयस्व यथातथम् ।। 29 ।।

bṛhannalovāca| kathaṃ sairandhri muktā'si kathaṃ pāpāśca te hatāḥ| icchāmi te kathāṃ śrotuṃ kathayasva yathātatham || 29 ||

Verse 30

सैरन्ध्युवाच। बृहन्नले किंनु तव सैरन्ध्र्या कार्यमद्य वै। या त्वं रंस्यसि कल्याणि सदा कन्यापुरे सुखं ।। 30 ।।

sairandhyuvāca| bṛhannale kiṃnu tava sairandhryā kāryamadya vai| yā tvaṃ raṃsyasi kalyāṇi sadā kanyāpure sukhaṃ || 30 ||

Verse 31

न हि दुःख समाप्नोषि सैरन्ध्री यदुपाश्रुते। सुखेन वर्तसे येह न तद्दुःखमवाप्यते। तेन मां दुःखितामेवं पृच्छसि प्रहसन्त्यपि ।। 31 ।।

na hi duḥkha samāpnoṣi sairandhrī yadupāśrute| sukhena vartase yeha na tadduḥkhamavāpyate| tena māṃ duḥkhitāmevaṃ pṛcchasi prahasantyapi || 31 ||

Verse 32

बृहन्नलोवाच। बृहन्नलाऽपि कल्याणि दुःखमाप्नोत्यनन्तकम्। तिर्यग्योनिगतेवेयं न चैनामवबुध्यसे ।। 32 ।।

bṛhannalovāca| bṛhannalā'pi kalyāṇi duḥkhamāpnotyanantakam| tiryagyonigateveyaṃ na caināmavabudhyase || 32 ||

Verse 33

त्वया सहोषिता चास्मि त्वं च सर्वैः सहोषिता। त्वत्तः कृच्छ्रतरं वासं वसेयमहमङ्गने । क्लिश्यन्त्यां त्वयि सुश्रोणि कोनु दुःखं न चिन्तयेत्। ।। 33 ।।

tvayā sahoṣitā cāsmi tvaṃ ca sarvaiḥ sahoṣitā| tvattaḥ kṛcchrataraṃ vāsaṃ vaseyamahamaṅgane | kliśyantyāṃ tvayi suśroṇi konu duḥkhaṃ na cintayet| || 33 ||

Verse 34

न तु केनचिदन्यन्तं कस्यचिद्धृदयं क्वचित्। वेदितुं शक्यते नूनं तेन मां नावबुध्यसे ।। 34 ।।

na tu kenacidanyantaṃ kasyaciddhṛdayaṃ kvacit| vedituṃ śakyate nūnaṃ tena māṃ nāvabudhyase || 34 ||

Verse 35

वैशंपायन उवाच। ततः सहैव कन्याभिर्द्रौपदी राजवेश्म तत्। प्रविवेश सुदेष्णायाः समीपमनसूयिनी ।। 35 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ sahaiva kanyābhirdraupadī rājaveśma tat| praviveśa sudeṣṇāyāḥ samīpamanasūyinī || 35 ||

Verse 36

तामब्रवीद्राजपत्नी विराटवचनादिदम् । सैरन्ध्रि गम्यतां शीघ्रं यत्र कामयसे गतिम् । राजा बिभेति सैरन्ध्रि गन्धर्वेभ्यः पराभवात् ।। 36 ।।

tāmabravīdrājapatnī virāṭavacanādidam | sairandhri gamyatāṃ śīghraṃ yatra kāmayase gatim | rājā bibheti sairandhri gandharvebhyaḥ parābhavāt || 36 ||

Verse 37

त्वं चापि तरुणी सुभ्रू रूपेणाप्रतिमा भुवि । चित्तानि च नृणां भद्रे रक्तानि स्पर्शजे सुखे ।। 37 ।।

tvaṃ cāpi taruṇī subhrū rūpeṇāpratimā bhuvi | cittāni ca nṛṇāṃ bhadre raktāni sparśaje sukhe || 37 ||

Verse 38

तस्मात्त्वत्तो भयं मह्यं राष्ट्रस्य नगरस्य च। गच्छाद्यैव यथेष्टं त्वं नगराद्यत्र रंस्यसे ।। 38 ।।

tasmāttvatto bhayaṃ mahyaṃ rāṣṭrasya nagarasya ca| gacchādyaiva yatheṣṭaṃ tvaṃ nagarādyatra raṃsyase || 38 ||

Verse 39

त्वन्निमित्तं शुभे मह्यं सर्वो बन्धुजनो हतः। नृशंसा खलु ते बुद्धिर्भ्रातॄणां मे कृतो वधः ।। 39 ।।

tvannimittaṃ śubhe mahyaṃ sarvo bandhujano hataḥ| nṛśaṃsā khalu te buddhirbhrātṝṇāṃ me kṛto vadhaḥ || 39 ||

Verse 40

तस्माद्गन्धर्वराजेभ्यो भयमद्य प्रवर्तते। यथेष्टं गच्छ सैरन्ध्रि स्वस्ति चेह यथा भवेत् ।। 40 ।।

tasmādgandharvarājebhyo bhayamadya pravartate| yatheṣṭaṃ gaccha sairandhri svasti ceha yathā bhavet || 40 ||

Verse 41

वैशंपायन उवाच। सुदेष्णाया वचः श्रुत्वा सैरन्ध्री चेदमब्रवीत् । त्रयोदशाहमात्रं तु राजा क्षाम्यतु भामिनि ।। 41 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sudeṣṇāyā vacaḥ śrutvā sairandhrī cedamabravīt | trayodaśāhamātraṃ tu rājā kṣāmyatu bhāmini || 41 ||

Verse 42

कृतकृत्या अविष्यन्ति गन्धर्वास्ते न संशयः । ततो मामुपनेष्यन्ति करिष्यन्ति च ते प्रियम् ।। 42 ।।

kṛtakṛtyā aviṣyanti gandharvāste na saṃśayaḥ | tato māmupaneṣyanti kariṣyanti ca te priyam || 42 ||

Verse 43

ध्रुवं च श्रेयसा राजा योक्ष्यते सह बान्धवैः । राज्ञः कृतोपकाराश्च कृतज्ञाश्च सदा शुभे। साधवश्च बलोत्सिक्ताः कृतप्रतिकृतेप्सवः ।। 43 ।।

dhruvaṃ ca śreyasā rājā yokṣyate saha bāndhavaiḥ | rājñaḥ kṛtopakārāśca kṛtajñāśca sadā śubhe| sādhavaśca balotsiktāḥ kṛtapratikṛtepsavaḥ || 43 ||

Verse 44

अर्थिनी मा ब्रवीत्येषा यद्वातद्वेति चिन्तय। भरस्व तदहर्मात्रं तत्ते श्रेयो भविष्यति ।। 44 ।।

arthinī mā bravītyeṣā yadvātadveti cintaya| bharasva tadaharmātraṃ tatte śreyo bhaviṣyati || 44 ||

Verse 45

वैशंपायन उवाच। तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कैकेयी दुःखमोहिता। उवाच द्रौपदीमार्ता भ्रातृव्यसनकर्शिता ।। 45 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tasyāstadvacanaṃ śrutvā kaikeyī duḥkhamohitā| uvāca draupadīmārtā bhrātṛvyasanakarśitā || 45 ||

Verse 46

वस भद्रे यथेष्टं त्वं त्वामहं शरणं गता। त्रायस्व मम भर्तारं पुत्रांश्चैव विशेषतः ।। 46 ।।

vasa bhadre yatheṣṭaṃ tvaṃ tvāmahaṃ śaraṇaṃ gatā| trāyasva mama bhartāraṃ putrāṃścaiva viśeṣataḥ || 46 ||

Verse 47

इत्युक्तवा राजशार्दूल राज्ञे सर्वं न्यवेदयत् । त्रिंशद्रात्रिमिमां भीरुः कृतकृत्या निवासये ।। 47 ।।

ityuktavā rājaśārdūla rājñe sarvaṃ nyavedayat | triṃśadrātrimimāṃ bhīruḥ kṛtakṛtyā nivāsaye || 47 ||