Adhyaya 26

Verse 1

भीमेन कीचकागमनात्पूर्वमेव नर्तनागारमेत्य शय्यायां शयनम् ।। 1 ।। पश्चात्समागतेन कीचकेन भीमंप्रति द्रौपदी बुद्ध्या संस्पर्शनपूर्वकं संभाषणम् ।। 2 ।। भीमेन नियुद्धेन कीचकमारणम् ।। 3 ।। पश्चाद्द्रौपद्या समाह्वानादुपकीचकानां तत्र समागमनम् ।। 4 ।। भीम उवाच। तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे। अदृश्यमानस्तस्याहं तमिस्रायां सकुण्डलम् ।। 1 ।।

bhīmena kīcakāgamanātpūrvameva nartanāgārametya śayyāyāṃ śayanam || 1 || paścātsamāgatena kīcakena bhīmaṃprati draupadī buddhyā saṃsparśanapūrvakaṃ saṃbhāṣaṇam || 2 || bhīmena niyuddhena kīcakamāraṇam || 3 || paścāddraupadyā samāhvānādupakīcakānāṃ tatra samāgamanam || 4 || bhīma uvāca| tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase| adṛśyamānastasyāhaṃ tamisrāyāṃ sakuṇḍalam || 1 ||

Verse 2

नागो बिल्वमिवाक्रम्य पोथयिष्यामि तच्छिरः। अलभ्यामिच्छतस्तस्य कीचकस्य दुरात्मनः ।। 2 ।।

nāgo bilvamivākramya pothayiṣyāmi tacchiraḥ| alabhyāmicchatastasya kīcakasya durātmanaḥ || 2 ||

Verse 3

मया यदुक्तं पाञ्चालि धर्मराजसुतं प्रति। कोपादृते किमन्यत्तु नानुवर्तेत को नृपम् ।। 3 ।।

mayā yaduktaṃ pāñcāli dharmarājasutaṃ prati| kopādṛte kimanyattu nānuvarteta ko nṛpam || 3 ||

Verse 4

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तवा महाबाहुस्तत्र पाण्डवनन्दनः। अर्धरात्रे तदोत्थाय सत्ववान्भीमविक्रमः ।। 4 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktavā mahābāhustatra pāṇḍavanandanaḥ| ardharātre tadotthāya satvavānbhīmavikramaḥ || 4 ||

Verse 5

अवदातेन मृदुना पटेनाच्छादितस्तथा । द्रौपदीं पृष्ठतः कृत्वा यत्रासीन्नर्तनालयः ।। 5 ।।

avadātena mṛdunā paṭenācchāditastathā | draupadīṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā yatrāsīnnartanālayaḥ || 5 ||

Verse 6

स भीमः प्रथमं गत्वा तमिस्रायामुपाविशत् । मृगं सिंह इवादृश्यः प्रत्याकाङ्क्षत्स कीचकम् ।। 6 ।।

sa bhīmaḥ prathamaṃ gatvā tamisrāyāmupāviśat | mṛgaṃ siṃha ivādṛśyaḥ pratyākāṅkṣatsa kīcakam || 6 ||

Verse 7

कीचकस्तु शिरःस्नातो निशायां समलंकृतः। सङ्केतमगमत्तूर्णं शून्यागारमपावृतम् ।। 7 ।।

kīcakastu śiraḥsnāto niśāyāṃ samalaṃkṛtaḥ| saṅketamagamattūrṇaṃ śūnyāgāramapāvṛtam || 7 ||

Verse 8

तदेव नर्तनागारं पाञ्चाली यदभाषत। तां मन्यमानः संकेते सैरन्ध्रीं काममोहितः ।। 8 ।।

tadeva nartanāgāraṃ pāñcālī yadabhāṣata| tāṃ manyamānaḥ saṃkete sairandhrīṃ kāmamohitaḥ || 8 ||

Verse 9

प्रविश्य नर्तनागारं ततस्तं पुरुषर्षभम्। पूर्वागतं भीमसेनं दृप्तमप्रतिमजसम् ।। 9 ।।

praviśya nartanāgāraṃ tatastaṃ puruṣarṣabham| pūrvāgataṃ bhīmasenaṃ dṛptamapratimajasam || 9 ||

Verse 10

शयानं शयने तत्र मृत्युं मूढः परामृशत्। जाज्वल्यमानं कोपेन कृष्णाधर्षणजेन च ।। 10 ।।

śayānaṃ śayane tatra mṛtyuṃ mūḍhaḥ parāmṛśat| jājvalyamānaṃ kopena kṛṣṇādharṣaṇajena ca || 10 ||

Verse 11

एकान्ते भीममासाद्य कीचकः कालचोदितः। हर्षोन्मथितचित्तात्मा स्मयमानोऽभ्यभाषत ।। 11 ।।

ekānte bhīmamāsādya kīcakaḥ kālacoditaḥ| harṣonmathitacittātmā smayamāno'bhyabhāṣata || 11 ||

Verse 12

प्रहितं ते मया भद्रे बहुवित्तं शुचिस्मिते। त्वयि तिष्ठतु तत्सर्वं यथाऽसि स्वयमागता ।। 12 ।।

prahitaṃ te mayā bhadre bahuvittaṃ śucismite| tvayi tiṣṭhatu tatsarvaṃ yathā'si svayamāgatā || 12 ||

Verse 13

अकस्मान्मां प्रशंसन्ति सदा गृहगताः स्त्रियः। बलवान्दर्शनीयश्च नान्यस्ते सदृशः पुमान् ।। 13 ।।

akasmānmāṃ praśaṃsanti sadā gṛhagatāḥ striyaḥ| balavāndarśanīyaśca nānyaste sadṛśaḥ pumān || 13 ||

Verse 14

अहं रूपेण संपन्नः स्नातो गुरुविभूषितः। नित्यमेव प्रियः स्त्रीणां सौभाग्यात्प्रियदर्शनः । रूपस्य तन्मया प्राप्तं फलं कमललोचने ।। 14 ।।

ahaṃ rūpeṇa saṃpannaḥ snāto guruvibhūṣitaḥ| nityameva priyaḥ strīṇāṃ saubhāgyātpriyadarśanaḥ | rūpasya tanmayā prāptaṃ phalaṃ kamalalocane || 14 ||

Verse 15

भीम उवाच। दिष्ट्या त्वं दर्शनीयोसि दिष्ट्याऽऽत्मानं प्रशंससि।। 15 ।।

bhīma uvāca| diṣṭyā tvaṃ darśanīyosi diṣṭyā''tmānaṃ praśaṃsasi|| 15 ||

Verse 16

त्वयाऽपीदृग्गुणा नारी रूपशीलसमन्विता। अदृष्टपूर्वा पश्य त्वं यतो जानासि सूतज। द्रक्ष्यसि त्वं मुहूर्तेन यथेयं स्त्री गुणान्विता ।। 16 ।।

tvayā'pīdṛgguṇā nārī rūpaśīlasamanvitā| adṛṣṭapūrvā paśya tvaṃ yato jānāsi sūtaja| drakṣyasi tvaṃ muhūrtena yatheyaṃ strī guṇānvitā || 16 ||

Verse 17

उपरंस्यसि कामाच्च शीघ्रं त्वं स्प्रष्टुमर्हसि । ईदृशस्तु त्वया स्पर्शः स्पृष्टपूर्वो न कर्हिचित् ।। 17 ।।

uparaṃsyasi kāmācca śīghraṃ tvaṃ spraṣṭumarhasi | īdṛśastu tvayā sparśaḥ spṛṣṭapūrvo na karhicit || 17 ||

Verse 18

स्पर्शं वेत्सि विदग्धस्त्वं कामधर्मविचक्षणः। स्त्रीणां प्रीतिकरो नान्यस्त्वत्समः पुरुषस्त्विह ।। 18 ।।

sparśaṃ vetsi vidagdhastvaṃ kāmadharmavicakṣaṇaḥ| strīṇāṃ prītikaro nānyastvatsamaḥ puruṣastviha || 18 ||

Verse 19

वैशंपायन उवाच। इत्युक्त्वा तं महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः। सहसोत्पत्य कौन्तेयः प्रहस्येदमुवाच ह ।। 19 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ityuktvā taṃ mahābāhurbhīmo bhīmaparākramaḥ| sahasotpatya kaunteyaḥ prahasyedamuvāca ha || 19 ||

Verse 20

अद्य त्वां भगिनी पापं कृष्यमाणं मया भुवि । द्रक्ष्यतेऽद्रिप्रतीकाशं सिंहेनेव महागजम् ।। 20 ।।

adya tvāṃ bhaginī pāpaṃ kṛṣyamāṇaṃ mayā bhuvi | drakṣyate'dripratīkāśaṃ siṃheneva mahāgajam || 20 ||

Verse 21

निराबाधा त्वयि हते सैरन्ध्री विचरिष्यति। सुखमेव चरिष्यन्ति सैरन्ध्र्याः पतयः सदा ।। 21 ।।

nirābādhā tvayi hate sairandhrī vicariṣyati| sukhameva cariṣyanti sairandhryāḥ patayaḥ sadā || 21 ||

Verse 22

ततो जग्राह केशेषु माल्यवत्सु सुगन्धिषु ।। 22 ।।

tato jagrāha keśeṣu mālyavatsu sugandhiṣu || 22 ||

Verse 23

गृहीत्वा कीचकं भीमो विरराज महाबलः। गृहीत्वा ग्रासकामस्तु सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ।। 23 ।।

gṛhītvā kīcakaṃ bhīmo virarāja mahābalaḥ| gṛhītvā grāsakāmastu siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 23 ||

Verse 24

स केशेषु परामृष्टो बलेन बलिनां वरः। आक्षिप्य केशान्वेगेन बाह्वोर्जग्राह पाण्डवम् ।। 24 ।।

sa keśeṣu parāmṛṣṭo balena balināṃ varaḥ| ākṣipya keśānvegena bāhvorjagrāha pāṇḍavam || 24 ||

Verse 25

बाहुयुद्धं तयोरासीत्क्रुद्धयोर्नरसिंहयोः। वसन्ते वासिताहेतोर्बलिनोर्नागयोरिव ।। 25 ।।

bāhuyuddhaṃ tayorāsītkruddhayornarasiṃhayoḥ| vasante vāsitāhetorbalinornāgayoriva || 25 ||

Verse 26

कीचकानां तु मुख्यस्य नराणामुत्तमस्य च। वालिसुग्रीवयोर्भ्रात्रोः पुरेव कपिसिंहयोः ।। 26 ।।

kīcakānāṃ tu mukhyasya narāṇāmuttamasya ca| vālisugrīvayorbhrātroḥ pureva kapisiṃhayoḥ || 26 ||

Verse 27

शार्दूलाविव गर्जन्तौ तार्क्ष्यनागाविवोद्यतौ। समयत्नौ समक्रोधौ पतितौ भीमकीचकौ ।। 27 ।।

śārdūlāviva garjantau tārkṣyanāgāvivodyatau| samayatnau samakrodhau patitau bhīmakīcakau || 27 ||

Verse 28

गजाविव मदोन्मत्तौ नदन्तौ पतितौ क्षितौ। वृषभाविव वल्मीकं मृद्गन्तौ समविक्रमौ ।।28 ।।

gajāviva madonmattau nadantau patitau kṣitau| vṛṣabhāviva valmīkaṃ mṛdgantau samavikramau ||28 ||

Verse 29

ईषदागलितं चापि क्रोधाच्चावाङ्मुखं स्थितम् । कीचको बलवान्भीमं जानुभ्यां पातयद्भुवि ।। 29 ।।

īṣadāgalitaṃ cāpi krodhāccāvāṅmukhaṃ sthitam | kīcako balavānbhīmaṃ jānubhyāṃ pātayadbhuvi || 29 ||

Verse 30

पातितो भीमसेनस्तु कीचकेन बलीयसा। उत्पपाताथ वेगेन दण्डाहत इवोरगः ।। 30 ।।

pātito bhīmasenastu kīcakena balīyasā| utpapātātha vegena daṇḍāhata ivoragaḥ || 30 ||

Verse 31

स्पर्धया च बलोन्मत्तौ तावुभौ भीमकीचकौ। निश्शब्दं पर्यकर्षेतामन्योन्यस्य विनिर्जये ।। 31 ।।

spardhayā ca balonmattau tāvubhau bhīmakīcakau| niśśabdaṃ paryakarṣetāmanyonyasya vinirjaye || 31 ||

Verse 32

ततस्तद्भवनश्रेष्ठं प्राकम्पत तदा भृशम्। तौ क्रोधवशमापन्नावन्योन्यमभिजघ्नतुः ।। 32 ।।

tatastadbhavanaśreṣṭhaṃ prākampata tadā bhṛśam| tau krodhavaśamāpannāvanyonyamabhijaghnatuḥ || 32 ||

Verse 33

तलाभ्यां भीमसेनेन वक्षस्यभिहतो बली। कीचको रोषरक्ताक्षो न चचाल पदात्पदम् ।। 33 ।।

talābhyāṃ bhīmasenena vakṣasyabhihato balī| kīcako roṣaraktākṣo na cacāla padātpadam || 33 ||

Verse 34

मुहूर्तमशकत्सोढुं वेगं तस्य महात्मनः। कीचको भीमसेनेन पश्चात्पश्चादहीयत ।। 34 ।।

muhūrtamaśakatsoḍhuṃ vegaṃ tasya mahātmanaḥ| kīcako bhīmasenena paścātpaścādahīyata || 34 ||

Verse 35

तं हीयमानं विज्ञाय भीमसेनो महाबलः । वक्षस्यानीय वेगेन प्रममाथ विचेतसम् ।। 35 ।।

taṃ hīyamānaṃ vijñāya bhīmaseno mahābalaḥ | vakṣasyānīya vegena pramamātha vicetasam || 35 ||

Verse 36

क्रोधाविष्टो विनिश्चस्य पुनश्चैनं वृकोदरः । जग्राह जयतांश्रेष्ठः केशेष्वेव भृशं तदा ।। 36 ।।

krodhāviṣṭo viniścasya punaścainaṃ vṛkodaraḥ | jagrāha jayatāṃśreṣṭhaḥ keśeṣveva bhṛśaṃ tadā || 36 ||

Verse 37

गृहीत्वा कीचकं भीमो विरराज महाबलः । आमिषार्थे गृहीत्वैव शार्दूलो मृगयूथपम् ।। 37 ।।

gṛhītvā kīcakaṃ bhīmo virarāja mahābalaḥ | āmiṣārthe gṛhītvaiva śārdūlo mṛgayūthapam || 37 ||

Verse 38

पुनश्चातिबलस्तत्र कीचको बलदर्पितः । व्यायच्छन्नेव दुर्धर्षः पाण्डवेन तरस्विना ।। 38 ।।

punaścātibalastatra kīcako baladarpitaḥ | vyāyacchanneva durdharṣaḥ pāṇḍavena tarasvinā || 38 ||

Verse 39

मुष्टिना भीमसेनेन शिरस्यभिहतो भृशम्। कीचको वृत्तरक्ताक्षो गतासुरपतद्भुवि ।। 39 ।।

muṣṭinā bhīmasenena śirasyabhihato bhṛśam| kīcako vṛttaraktākṣo gatāsurapatadbhuvi || 39 ||

Verse 40

आस्ये पाणी च पादौ च शिरोग्रीवां सकुण्डलाम् । काये प्रवेशयामास मृदित्वाऽङ्गानि सर्वशः ।। 40 ।।

āsye pāṇī ca pādau ca śirogrīvāṃ sakuṇḍalām | kāye praveśayāmāsa mṛditvā'ṅgāni sarvaśaḥ || 40 ||

Verse 41

स तं मथितसर्वाङ्गं मांसपिण्डमथाकरोत् ।। 41 ।।

sa taṃ mathitasarvāṅgaṃ māṃsapiṇḍamathākarot || 41 ||

Verse 42

तत्राग्निं स्वयमुज्ज्वाल्य पाणिसंघर्षजं बली। कष्णायै दर्शयामास भीमसेनो महाबलः ।। 42 ।।

tatrāgniṃ svayamujjvālya pāṇisaṃgharṣajaṃ balī| kaṣṇāyai darśayāmāsa bhīmaseno mahābalaḥ || 42 ||

Verse 43

उवाच च महातेजा द्रौपदीं योषितां वराम्। त्वयि कामुकमत्यन्तं पापिनं पारदारिकम्। पश्यैनमेहि पाञ्चालि कामुकोऽयं मया हतः ।। 43 ।।

uvāca ca mahātejā draupadīṃ yoṣitāṃ varām| tvayi kāmukamatyantaṃ pāpinaṃ pāradārikam| paśyainamehi pāñcāli kāmuko'yaṃ mayā hataḥ || 43 ||

Verse 44

प्रार्थयन्ते सुकेशान्ते ये त्वां शीलसमन्विताम् । एवं स्वपन्ति ते भीरु शेतेऽयं कीचको यथा। यस्त्वामभ्यहनद्भद्रे पदा भूमौ निपात्य च ।। 44 ।।

prārthayante sukeśānte ye tvāṃ śīlasamanvitām | evaṃ svapanti te bhīru śete'yaṃ kīcako yathā| yastvāmabhyahanadbhadre padā bhūmau nipātya ca || 44 ||

Verse 45

एवमुक्त्वा महाबाहुर्गन्धर्वेण हतं तदा। विज्ञापनार्थमन्येषां विरराम महाहवम् ।। 45 ।।

evamuktvā mahābāhurgandharveṇa hataṃ tadā| vijñāpanārthamanyeṣāṃ virarāma mahāhavam || 45 ||

Verse 46

तथा स कीचकं हत्वा गत्वा रोषस्य निष्कृतिम्। आमन्त्र्य द्रौपदीं पश्चात्क्षिप्रमायान्महानसम् ।। 46 ।।

tathā sa kīcakaṃ hatvā gatvā roṣasya niṣkṛtim| āmantrya draupadīṃ paścātkṣipramāyānmahānasam || 46 ||

Verse 47

स्नात्वाऽनुलेपनं कृत्वा व्यापूर्य च मनोरथम्। सुखोपविष्टः शयने भीमो भीमपराक्रमः ।। 47 ।।

snātvā'nulepanaṃ kṛtvā vyāpūrya ca manoratham| sukhopaviṣṭaḥ śayane bhīmo bhīmaparākramaḥ || 47 ||

Verse 48

ततः कृष्णा यदा मेने गतं भीमं महानसम् । कीचकं घातयित्वा च द्रौपदी योषितां वरा। प्रहृष्टा गतसंत्रासा सभापालानुवाच ह ।। 48 ।।

tataḥ kṛṣṇā yadā mene gataṃ bhīmaṃ mahānasam | kīcakaṃ ghātayitvā ca draupadī yoṣitāṃ varā| prahṛṣṭā gatasaṃtrāsā sabhāpālānuvāca ha || 48 ||

Verse 49

कीचको निहतः शेते गन्धर्वैः पतिभिर्मम। परस्त्रीकामसंतप्तं समागच्छन्त पश्यत ।। 49 ।।

kīcako nihataḥ śete gandharvaiḥ patibhirmama| parastrīkāmasaṃtaptaṃ samāgacchanta paśyata || 49 ||

Verse 50

तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्या नर्तनागाररक्षिणः । सहसैव समुत्तस्थुरुल्कामादाय सर्वशः ।। 50 ।।

tacchrutvā bhāṣitaṃ tasyā nartanāgārarakṣiṇaḥ | sahasaiva samuttasthurulkāmādāya sarvaśaḥ || 50 ||

Verse 51

तस्यास्तं निहतं श्रुत्वा कीचकस्य सहोदराः। ततो गत्वा तु तद्वेश्म कीचकं विनिपातितम्। गतासुं ददृशुर्भूमौ रुधिरेण समुक्षितम् ।। 51 ।।

tasyāstaṃ nihataṃ śrutvā kīcakasya sahodarāḥ| tato gatvā tu tadveśma kīcakaṃ vinipātitam| gatāsuṃ dadṛśurbhūmau rudhireṇa samukṣitam || 51 ||

Verse 52

पार्ष्णिपामिशिरोहीनं दृष्ट्वा ते विस्मिताऽभवन् ।। 52 ।।

pārṣṇipāmiśirohīnaṃ dṛṣṭvā te vismitā'bhavan || 52 ||

Verse 53

क्वास्य ग्रीवा क्व चरमौ क्व पामी क्व शिरः क्व दृक् । इति स्म ते परीक्षन्ते गन्धर्वेण हतं तदा ।। 53 ।।

kvāsya grīvā kva caramau kva pāmī kva śiraḥ kva dṛk | iti sma te parīkṣante gandharveṇa hataṃ tadā || 53 ||

Verse 54

अमानुषं कृतं कर्म तं दृष्ट्वा विनिपातितम् । निरीक्षन्ते ततः सर्वे परं विस्मयमागताः ।। 54 ।।

amānuṣaṃ kṛtaṃ karma taṃ dṛṣṭvā vinipātitam | nirīkṣante tataḥ sarve paraṃ vismayamāgatāḥ || 54 ||