Adhyaya 25

Verse 1

द्रौपद्या भीमवचनात्कीचकंप्रति नर्तनशालाया उभयोः समागमे संकेतस्थानत्वनिर्धारणेन रात्रौ तत्रागमनचादना ।। 1 ।। भीम उवाच। तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे। अद्यैनं सूदयिष्यामि कीचकं सह बान्धवैः ।। 1 ।।

draupadyā bhīmavacanātkīcakaṃprati nartanaśālāyā ubhayoḥ samāgame saṃketasthānatvanirdhāraṇena rātrau tatrāgamanacādanā || 1 || bhīma uvāca| tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase| adyainaṃ sūdayiṣyāmi kīcakaṃ saha bāndhavaiḥ || 1 ||

Verse 2

अस्याः प्रदोषे शर्वर्याः कुरुष्वानेन संविदम् । दुःखं शोकं च निर्धूय याज्ञसेनि शुचिस्मिते ।। 2 ।।

asyāḥ pradoṣe śarvaryāḥ kuruṣvānena saṃvidam | duḥkhaṃ śokaṃ ca nirdhūya yājñaseni śucismite || 2 ||

Verse 3

यैषा नर्तनशालेह मत्स्यराजेन कारिता। दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति तथा गृहं ।। 3 ।।

yaiṣā nartanaśāleha matsyarājena kāritā| divātra kanyā nṛtyanti rātrau yānti tathā gṛhaṃ || 3 ||

Verse 4

तत्रास्ति शयनं भीरु दृढाङ्गं सुप्रतिष्ठितम्। तत्रैनं दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान्पितामहान् । त्वद्दर्शनसमुत्थेन कामेनाकुलितेन्द्रियम् ।। 4 ।।

tatrāsti śayanaṃ bhīru dṛḍhāṅgaṃ supratiṣṭhitam| tatrainaṃ darśayiṣyāmi pūrvapretānpitāmahān | tvaddarśanasamutthena kāmenākulitendriyam || 4 ||

Verse 5

संकेतं सूतपुत्रस्य कारयस्व शुभानने। यथा परे न पश्येयुः कुर्वन्तीं तेन संविदम् ।। 5 ।।

saṃketaṃ sūtaputrasya kārayasva śubhānane| yathā pare na paśyeyuḥ kurvantīṃ tena saṃvidam || 5 ||

Verse 6

तथा कुरुष्व कल्याणि यथा सन्निहितो भवेत्। तथा कुर्याश्च संकेतं सूतपुत्रस्य संवृतम् ।। 6 ।।

tathā kuruṣva kalyāṇi yathā sannihito bhavet| tathā kuryāśca saṃketaṃ sūtaputrasya saṃvṛtam || 6 ||

Verse 7

आवयोः संगमं भीरु यथा मार्त्यो न बुध्यति । कीचकस्य विनाशाय तथा कुरु नृपात्मजे ।। 7 ।।

āvayoḥ saṃgamaṃ bhīru yathā mārtyo na budhyati | kīcakasya vināśāya tathā kuru nṛpātmaje || 7 ||

Verse 8

वैशंपायन उवाच । तत्र तौ कथयित्वा तु बाष्पमुत्सृज्य दुःखितौ। रात्रिशेषं तमत्युग्रं धारयामासतुर्हृदि ।। 8 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca | tatra tau kathayitvā tu bāṣpamutsṛjya duḥkhitau| rātriśeṣaṃ tamatyugraṃ dhārayāmāsaturhṛdi || 8 ||

Verse 9

भीमेन च प्रतिज्ञाते कीचकस्य वधे तदा। द्रौपदी च सुदेष्णायाः प्रविवेश पुनर्गृहम् ।। 9 ।।

bhīmena ca pratijñāte kīcakasya vadhe tadā| draupadī ca sudeṣṇāyāḥ praviveśa punargṛham || 9 ||

Verse 10

तस्यां रजन्यां व्युष्टायां प्रातरुत्थाय कीचकः। गत्वा राजकुलायैव द्रौपदीमिदमब्रवीत् ।। 10 ।।

tasyāṃ rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ prātarutthāya kīcakaḥ| gatvā rājakulāyaiva draupadīmidamabravīt || 10 ||

Verse 11

यत्त्वाऽहं पश्यतो राज्ञः पातयित्वा पदाऽहनम् । न कंचिल्लभसे नाथमभिपन्ना बलीयसा ।। 11 ।।

yattvā'haṃ paśyato rājñaḥ pātayitvā padā'hanam | na kaṃcillabhase nāthamabhipannā balīyasā || 11 ||

Verse 12

प्रवादेन तु मात्स्यानामयं राजेति चोच्यते। अहमेव हि राजा वै मात्स्यानां वाहिनीपतिः ।। 12 ।।

pravādena tu mātsyānāmayaṃ rājeti cocyate| ahameva hi rājā vai mātsyānāṃ vāhinīpatiḥ || 12 ||

Verse 13

सा सुखं प्रतिपद्यस्व दासो भीरु भवामि ते। न ह्यहं त्वामृते भीरु चिरं जीवितुमुत्सहे ।। 13 ।।

sā sukhaṃ pratipadyasva dāso bhīru bhavāmi te| na hyahaṃ tvāmṛte bhīru ciraṃ jīvitumutsahe || 13 ||

Verse 14

अहन्यहनि सुश्रोणि शतनिष्कं ददामि ते। दासीशतं च ते दद्यां दासानामपि चापरम् ।। 14 ।।

ahanyahani suśroṇi śataniṣkaṃ dadāmi te| dāsīśataṃ ca te dadyāṃ dāsānāmapi cāparam || 14 ||

Verse 15

रथांश्चाश्वतरीयुक्तानस्तु नौ भीरु संगमः । सुदासानां सहस्रं च महिषाणां सहस्रकम् ।। 15 ।।

rathāṃścāśvatarīyuktānastu nau bhīru saṃgamaḥ | sudāsānāṃ sahasraṃ ca mahiṣāṇāṃ sahasrakam || 15 ||

Verse 16

अन्तःपुरसहस्रं च हेमकूटसहस्रकम्। तुभ्यं दास्यामि सर्वाणि राजार्हाण्यम्बराणि च ।। 16 ।।

antaḥpurasahasraṃ ca hemakūṭasahasrakam| tubhyaṃ dāsyāmi sarvāṇi rājārhāṇyambarāṇi ca || 16 ||

Verse 17

द्रौपद्युवाच। एतन्मे वचनं सत्यं प्रतिपद्यस्व कीचक। न ते सखा वा भ्राता वा जानीयात्संगमं मया ।। 17 ।।

draupadyuvāca| etanme vacanaṃ satyaṃ pratipadyasva kīcaka| na te sakhā vā bhrātā vā jānīyātsaṃgamaṃ mayā || 17 ||

Verse 18

अनुप्रवादाद्भीताऽस्मि गन्धर्वाणां यशस्विनाम् । अनुबोधाद्गनर्थः स्यादयशश्च महद्भवेत। एतन्मे प्रतिजानीहि ततोऽहं वशगा तव ।। 18 ।।

anupravādādbhītā'smi gandharvāṇāṃ yaśasvinām | anubodhādganarthaḥ syādayaśaśca mahadbhaveta| etanme pratijānīhi tato'haṃ vaśagā tava || 18 ||

Verse 19

कीचक उवाच। एवमेतत्करिष्यामि यथा सुश्रोणि भाषसे। एकोऽहमागमिष्यामि शून्यमावसथं तव ।। 19 ।।

kīcaka uvāca| evametatkariṣyāmi yathā suśroṇi bhāṣase| eko'hamāgamiṣyāmi śūnyamāvasathaṃ tava || 19 ||

Verse 20

समागमार्थं रम्भोरु त्वया मदनदर्पितः। यथा त्वां नैव पश्येयुर्गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः ।। 20 ।।

samāgamārthaṃ rambhoru tvayā madanadarpitaḥ| yathā tvāṃ naiva paśyeyurgandharvāḥ sūryavarcasaḥ || 20 ||

Verse 21

द्रौपद्युवाच। यदेतन्नर्तनागारं मात्स्यराजेन कारितम्। दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति स्वकं गृहं ।। 21 ।।

draupadyuvāca| yadetannartanāgāraṃ mātsyarājena kāritam| divātra kanyā nṛtyanti rātrau yānti svakaṃ gṛhaṃ || 21 ||

Verse 22

निशायां तत्र गच्छेथा गन्धर्वास्तन्न जानते। तत्र दोषः परिहृतो भविष्यति न संशयः ।। 22 ।।

niśāyāṃ tatra gacchethā gandharvāstanna jānate| tatra doṣaḥ parihṛto bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 22 ||

Verse 23

एकस्त्वं नर्तनागारं रात्रौ संकेतमाव्रज । तत्राहं भविता तुभ्यं वशगा नात्र संशयः ।। 23 ।।

ekastvaṃ nartanāgāraṃ rātrau saṃketamāvraja | tatrāhaṃ bhavitā tubhyaṃ vaśagā nātra saṃśayaḥ || 23 ||

Verse 24

कीचक उवाच। तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु वक्ष्यसि। एकः सन्नर्तनागारमागमिष्यामि भामिनि। समागमार्थं सुश्रोणि शपे च सुकृतेन मे ।। 24 ।।

kīcaka uvāca| tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru vakṣyasi| ekaḥ sannartanāgāramāgamiṣyāmi bhāmini| samāgamārthaṃ suśroṇi śape ca sukṛtena me || 24 ||

Verse 25

यथा त्वां नावबुध्यन्ति गन्धर्वा वरवर्णिनि। सत्यं ते प्रतिजानामि गन्धर्वेभ्यो न ते भयम्। अलंकरिष्याम्यद्याहं त्वत्समागमनाय वै ।। 25 ।।

yathā tvāṃ nāvabudhyanti gandharvā varavarṇini| satyaṃ te pratijānāmi gandharvebhyo na te bhayam| alaṃkariṣyāmyadyāhaṃ tvatsamāgamanāya vai || 25 ||

Verse 26

वासांसि च विचित्राणि मनोज्ञानि तवापि च। यथा मां न त्यजेथास्त्वं तथ रंस्ये त्वया सह ।। 26 ।।

vāsāṃsi ca vicitrāṇi manojñāni tavāpi ca| yathā māṃ na tyajethāstvaṃ tatha raṃsye tvayā saha || 26 ||

Verse 27

द्रौपद्युवाच। तथा चेदप्यहं सूत दर्शयिष्यामि ते सुखम्। यन्नानुभूतं भवता जन्मप्रभृति कीचक ।। 27 ।।

draupadyuvāca| tathā cedapyahaṃ sūta darśayiṣyāmi te sukham| yannānubhūtaṃ bhavatā janmaprabhṛti kīcaka || 27 ||

Verse 28

वैशंपायन उवाच। तमर्थमपि जल्पन्त्या द्रौपद्याः कीचकस्य ह। क्षणमात्रं तदभवन्मासेनैव समं नृप ।। 28 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tamarthamapi jalpantyā draupadyāḥ kīcakasya ha| kṣaṇamātraṃ tadabhavanmāsenaiva samaṃ nṛpa || 28 ||

Verse 29

कीचकोऽथ गृहं गत्वा भृशं हर्षपरिप्लुतः। सैरन्ध्रीरूपिणीं मूढो मृत्युं तां नावबुद्धवान् ।। 29 ।।

kīcako'tha gṛhaṃ gatvā bhṛśaṃ harṣapariplutaḥ| sairandhrīrūpiṇīṃ mūḍho mṛtyuṃ tāṃ nāvabuddhavān || 29 ||

Verse 30

गन्धाभरणमाल्येषु व्यासक्तः स विशेषतः। अलंचक्रे तदाऽऽत्मानं सत्वरः काममोहितः ।। 30 ।।

gandhābharaṇamālyeṣu vyāsaktaḥ sa viśeṣataḥ| alaṃcakre tadā''tmānaṃ satvaraḥ kāmamohitaḥ || 30 ||

Verse 31

तस्य तत्कुर्वतः कर्म कालो दीर्घ इवाभवत्। अनुचिन्तयतश्चापि तामेवायतलोचनाम् ।। 31 ।।

tasya tatkurvataḥ karma kālo dīrgha ivābhavat| anucintayataścāpi tāmevāyatalocanām || 31 ||

Verse 32

आसीदभ्यधिका चापि श्रीः श्रियं प्रमुमुक्षतः । निर्वाणकाले दीपस्य वर्तीमिव दिधक्षतः ।। 32 ।।

āsīdabhyadhikā cāpi śrīḥ śriyaṃ pramumukṣataḥ | nirvāṇakāle dīpasya vartīmiva didhakṣataḥ || 32 ||

Verse 33

कृतसंप्रत्ययस्तस्याः कीचकः काममोहितः। नाजानात्पतनं स्वस्य चिन्तयंस्तां शुभाननाम् ।। 33 ।।

kṛtasaṃpratyayastasyāḥ kīcakaḥ kāmamohitaḥ| nājānātpatanaṃ svasya cintayaṃstāṃ śubhānanām || 33 ||

Verse 34

ततस्तु द्रौपदी गत्वा भीमसेनं महानसे। उपातिष्ठत कल्याणी कौरव्यं पतिमन्तिकात् ।। 34 ।।

tatastu draupadī gatvā bhīmasenaṃ mahānase| upātiṣṭhata kalyāṇī kauravyaṃ patimantikāt || 34 ||

Verse 35

तमुवाच सुकेशान्ता कीचकस्य कृतो मया। सङ्गमो नर्तनागारे यथाऽवोचः परन्तप ।। 35 ।।

tamuvāca sukeśāntā kīcakasya kṛto mayā| saṅgamo nartanāgāre yathā'vocaḥ parantapa || 35 ||

Verse 36

कालेन नियतं बद्धः कामेन च बलात्कृतः। शून्यं स नर्तनागारमागमिष्यति कीचकः। एको निशि महाबाहो कीचकं तं निषूदय ।। 36 ।।

kālena niyataṃ baddhaḥ kāmena ca balātkṛtaḥ| śūnyaṃ sa nartanāgāramāgamiṣyati kīcakaḥ| eko niśi mahābāho kīcakaṃ taṃ niṣūdaya || 36 ||

Verse 37

तं मूतपुत्रं कौन्तेय कीचकं मददर्पितम्। गत्वा त्वं नर्तनागारं निर्जीवं कुरु पाण्डव ।। 37 ।।

taṃ mūtaputraṃ kaunteya kīcakaṃ madadarpitam| gatvā tvaṃ nartanāgāraṃ nirjīvaṃ kuru pāṇḍava || 37 ||

Verse 38

गर्वितः मूतपुत्रोऽसौ गन्धर्वानवमन्यते। स त्वं प्रहरतांश्रेष्ठ नालं नाग इवोद्धर ।। 38 ।।

garvitaḥ mūtaputro'sau gandharvānavamanyate| sa tvaṃ praharatāṃśreṣṭha nālaṃ nāga ivoddhara || 38 ||

Verse 39

अस्रं दुःखाभिभूताया मम मार्जस्व भारत। बाहुवीर्यानुरूपं च दर्शयाद्य पराक्रमम्। आत्मनश्चैव भद्रं ते कुरु मानं कुलस्य च ।। 39 ।।

asraṃ duḥkhābhibhūtāyā mama mārjasva bhārata| bāhuvīryānurūpaṃ ca darśayādya parākramam| ātmanaścaiva bhadraṃ te kuru mānaṃ kulasya ca || 39 ||

Verse 40

भीम उवाच। स्वागतं ते वरारोहे यन्मां वेदयसे प्रियम्। नह्यस्य कंचिदिच्छामि सहायं वरवर्णिनि ।। 40 ।।

bhīma uvāca| svāgataṃ te varārohe yanmāṃ vedayase priyam| nahyasya kaṃcidicchāmi sahāyaṃ varavarṇini || 40 ||

Verse 41

सा मे प्रीतिस्त्वयाऽऽख्याता कीचकस्य समागमे। हत्वा हिडिम्बं या प्रीतिर्ममासीत्सा शुचिस्मिते ।। 41 ।।

sā me prītistvayā''khyātā kīcakasya samāgame| hatvā hiḍimbaṃ yā prītirmamāsītsā śucismite || 41 ||

Verse 42

सत्यं भ्रातॄंश्च पुत्रांश्च पुरस्कृत्य शपामि ते। कीचकं निहनिष्यामि वृत्रं देवपतिर्यथा ।। 42 ।।

satyaṃ bhrātṝṃśca putrāṃśca puraskṛtya śapāmi te| kīcakaṃ nihaniṣyāmi vṛtraṃ devapatiryathā || 42 ||

Verse 43

प्रसह्य निहनिष्यामि केशवः केशिनं यथा। रहस्यं वा प्रकाशं वा सूदयिष्यामि कीचकम् ।। 43 ।।

prasahya nihaniṣyāmi keśavaḥ keśinaṃ yathā| rahasyaṃ vā prakāśaṃ vā sūdayiṣyāmi kīcakam || 43 ||

Verse 44

अहं भद्रे हनिष्यामि कीचकं मदनान्वितम्। यस्त्वां कामाभिभूतात्मा दुर्लभामभिमन्यते ।। 44 ।।

ahaṃ bhadre haniṣyāmi kīcakaṃ madanānvitam| yastvāṃ kāmābhibhūtātmā durlabhāmabhimanyate || 44 ||

Verse 45

अथ चेदवबुध्यन्ति सूतपुत्रं मया हतम्। निर्मनुष्यं करिष्यामि मत्स्यानामिदमालयम् ।। 45 ।।

atha cedavabudhyanti sūtaputraṃ mayā hatam| nirmanuṣyaṃ kariṣyāmi matsyānāmidamālayam || 45 ||

Verse 46

मया हतांश्चेन्मात्स्यांस्तु धार्तराष्ट्रो विबुध्यति। दुर्योधनं ततो हत्वा सानुबन्धं सबान्धवम्। कुरुणामखिलं राज्यं प्रतिपत्स्यामि भामिनि ।। 46 ।।

mayā hatāṃścenmātsyāṃstu dhārtarāṣṭro vibudhyati| duryodhanaṃ tato hatvā sānubandhaṃ sabāndhavam| kuruṇāmakhilaṃ rājyaṃ pratipatsyāmi bhāmini || 46 ||

Verse 47

नाहं शक्तोऽनुनयितुं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। कामं सत्यमुपासीत कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । काममन्ये ह्युपासन्तु विनीता धर्मचारिणः ।। 47 ।।

nāhaṃ śakto'nunayituṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram| kāmaṃ satyamupāsīta kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ | kāmamanye hyupāsantu vinītā dharmacāriṇaḥ || 47 ||

Verse 48

त्वां तु दुःखमिदं प्राप्तां नाहं शक्नोम्युपेक्षितुम्। निर्वृता भव पाञ्चालि कीचकस्य वधात्पुनः ।। 48 ।।

tvāṃ tu duḥkhamidaṃ prāptāṃ nāhaṃ śaknomyupekṣitum| nirvṛtā bhava pāñcāli kīcakasya vadhātpunaḥ || 48 ||

Verse 49

द्रौपद्युवाच। कीचकस्य वधं भीम यदि जानन्ति नागराः। त्वया कृतं महाबाहो नाहं जीवितुमुत्सहे ।। 49 ।।

draupadyuvāca| kīcakasya vadhaṃ bhīma yadi jānanti nāgarāḥ| tvayā kṛtaṃ mahābāho nāhaṃ jīvitumutsahe || 49 ||

Verse 50

कथं सत्याच्च नापेयाद्राजाऽयं मत्कृते प्रभो। निशि गूढं तथा भीम कीचकं तं निपातय ।। 50 ।।

kathaṃ satyācca nāpeyādrājā'yaṃ matkṛte prabho| niśi gūḍhaṃ tathā bhīma kīcakaṃ taṃ nipātaya || 50 ||

Verse 51

अनुबुद्धे हि कौन्तेयो धर्मराजो युधिष्ठिरः। पुनर्वनं व्रजेद्धीमाननुजैः परिवारितः ।। 51 ।।

anubuddhe hi kaunteyo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| punarvanaṃ vrajeddhīmānanujaiḥ parivāritaḥ || 51 ||

Verse 52

कश्च धर्मपरं ज्येष्ठमतिवर्तेत भारत। भीम भीताऽस्मि संबोधात्साधु मा चापलं कृथाः ।। 52 ।।

kaśca dharmaparaṃ jyeṣṭhamativarteta bhārata| bhīma bhītā'smi saṃbodhātsādhu mā cāpalaṃ kṛthāḥ || 52 ||

Verse 53

यथा न कश्चिञ्जानीते सूतपुत्रं त्वया हतम्। तथा कुरुष्व कौरव्य बलवन्नरिमर्दन । अदृश्यमानस्त्वंतस्य भिन्धि प्राणानरिन्दम ।। 53 ।।

yathā na kaściñjānīte sūtaputraṃ tvayā hatam| tathā kuruṣva kauravya balavannarimardana | adṛśyamānastvaṃtasya bhindhi prāṇānarindama || 53 ||