Adhyaya 24

Verse 1

द्रौपदीभीमसंवादः ।। 1 ।। द्रौपद्या भीमंप्रति हटात्कीचकसंहारचोदना ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। आश्वासयंस्तां पाञ्चालीं भीमसेन उवाच ह। शृणु भद्रे वरारोहे क्रोधात्तत्र तु चिन्तितम् ।। 1 ।।

draupadībhīmasaṃvādaḥ || 1 || draupadyā bhīmaṃprati haṭātkīcakasaṃhāracodanā || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| āśvāsayaṃstāṃ pāñcālīṃ bhīmasena uvāca ha| śṛṇu bhadre varārohe krodhāttatra tu cintitam || 1 ||

Verse 2

त्वं वै सभागतां दृष्ट्वा मात्स्यानां कदनं महत् । कर्तुकामेन भद्रं ते वृक्षश्चावेक्षितो मया ।। 2 ।।

tvaṃ vai sabhāgatāṃ dṛṣṭvā mātsyānāṃ kadanaṃ mahat | kartukāmena bhadraṃ te vṛkṣaścāvekṣito mayā || 2 ||

Verse 3

तत्र मां धर्मराजस्तु कटाक्षेण न्यवारयत्। तज्ज्ञात्वाऽवाङ्भुखस्तूष्णीमास्थितोस्मि महानसं ।। 3 ।।

tatra māṃ dharmarājastu kaṭākṣeṇa nyavārayat| tajjñātvā'vāṅbhukhastūṣṇīmāsthitosmi mahānasaṃ || 3 ||

Verse 4

शृणुष्वान्यत्प्रतिज्ञातं यद्वदामीह भामिनि । धिगस्तु मे बाहुबलं गाण्डीवं फल्गुनस्य च। यत्ते रक्तौ पुरा भूत्वा पाणी कृतकिणाविमौ ।। 4 ।।

śṛṇuṣvānyatpratijñātaṃ yadvadāmīha bhāmini | dhigastu me bāhubalaṃ gāṇḍīvaṃ phalgunasya ca| yatte raktau purā bhūtvā pāṇī kṛtakiṇāvimau || 4 ||

Verse 5

तदद्य मां तु तपति यत्कृतं न मया पुरा। सभायां स्म विराटस्य करोमि कदनं महत् ।। 5 ।।

tadadya māṃ tu tapati yatkṛtaṃ na mayā purā| sabhāyāṃ sma virāṭasya karomi kadanaṃ mahat || 5 ||

Verse 6

तत्र मे कारणं भाति कौन्तेयो यत्प्रतीक्षते। तदहं तस्य विज्ञाय स्थितो धर्मस्य शासने ।। 6 ।।

tatra me kāraṇaṃ bhāti kaunteyo yatpratīkṣate| tadahaṃ tasya vijñāya sthito dharmasya śāsane || 6 ||

Verse 7

यच्च राज्यात्प्रच्यवनं कुरूणामवधश्च यः। सुयोधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च ।। 7 ।।

yacca rājyātpracyavanaṃ kurūṇāmavadhaśca yaḥ| suyodhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca || 7 ||

Verse 8

दुःशासनस्य पापस्य यन्मया न हृतं शिरः । तन्मां दहति कल्याणि हृदि शल्यमिवार्पितम् ।। 8 ।।

duḥśāsanasya pāpasya yanmayā na hṛtaṃ śiraḥ | tanmāṃ dahati kalyāṇi hṛdi śalyamivārpitam || 8 ||

Verse 9

अपि चान्यद्वरारोहे स्मरिष्यसि वचो मम। पुण्ये तीरे सरस्वत्या यत्प्रतिष्ठाम संगताः । तत्राहमब्रवं कृष्णे सर्वक्लेशाननुस्मरन् ।। 9 ।।

api cānyadvarārohe smariṣyasi vaco mama| puṇye tīre sarasvatyā yatpratiṣṭhāma saṃgatāḥ | tatrāhamabravaṃ kṛṣṇe sarvakleśānanusmaran || 9 ||

Verse 10

न चाहमनुगच्छेयं धर्मराजं युधिष्ठिरम्। धनञ्जयं च पाञ्चालि माद्रिपुत्रौ च भ्रातरौ। कृत्वैतां च मतिं कृष्णे युधिष्ठिरमगर्हयम् ।। 10 ।।

na cāhamanugaccheyaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram| dhanañjayaṃ ca pāñcāli mādriputrau ca bhrātarau| kṛtvaitāṃ ca matiṃ kṛṣṇe yudhiṣṭhiramagarhayam || 10 ||

Verse 11

परुषं वचनं श्रुत्वा मम धर्मात्मजस्तदा। हीमान्वाक्यमहीनार्थं ब्रुवन्राजा युधिष्ठिरः । सर्वानन्वनयद्भ्रातॄन्मुनेर्धौम्यस्य पश्यतः ।। 11 ।।

paruṣaṃ vacanaṃ śrutvā mama dharmātmajastadā| hīmānvākyamahīnārthaṃ bruvanrājā yudhiṣṭhiraḥ | sarvānanvanayadbhrātṝnmunerdhaumyasya paśyataḥ || 11 ||

Verse 12

मा रोदी राज्ञि लोकानां सर्वागमगुणान्विता। रक्षितव्यं सहास्माभिः सत्यमप्रतिमं भुवि ।। 12 ।।

mā rodī rājñi lokānāṃ sarvāgamaguṇānvitā| rakṣitavyaṃ sahāsmābhiḥ satyamapratimaṃ bhuvi || 12 ||

Verse 13

अनुनीतेषु चास्मासु अनुनीता त्वमप्यसि। मा धर्मं जहि सुश्रोणि क्रोधं जहि महामते ।। 13 ।।

anunīteṣu cāsmāsu anunītā tvamapyasi| mā dharmaṃ jahi suśroṇi krodhaṃ jahi mahāmate || 13 ||

Verse 14

इमं तु समुपालम्भं त्वत्तो राजा युधिष्ठिरः । शृणुयाद्यदि कल्याणि कृत्स्नं जह्यात्स जीवितं ।। 14 ।।

imaṃ tu samupālambhaṃ tvatto rājā yudhiṣṭhiraḥ | śṛṇuyādyadi kalyāṇi kṛtsnaṃ jahyātsa jīvitaṃ || 14 ||

Verse 15

धनञ्जयो वा सुश्रोणि यमौ चापि सुमध्यमे। लोकान्तरगतेष्वेषु नाहं शक्ष्यामि जीवितुम् ।। 15 ।।

dhanañjayo vā suśroṇi yamau cāpi sumadhyame| lokāntaragateṣveṣu nāhaṃ śakṣyāmi jīvitum || 15 ||

Verse 16

धर्मं शृणुष्व पाञ्चालि यत्ते वक्ष्यामि मानिनि ।। 16 ।।

dharmaṃ śṛṇuṣva pāñcāli yatte vakṣyāmi mānini || 16 ||

Verse 17

दुहिता जनकस्यासीद्वैदेही यदि ते श्रुता। पतिमन्वचरत्सीता महारण्यनिवासिनम् ।। 17 ।।

duhitā janakasyāsīdvaidehī yadi te śrutā| patimanvacaratsītā mahāraṇyanivāsinam || 17 ||

Verse 18

वसन्ती च महारण्ये रामस्य महिषी प्रिया। रावणेन हृता सीता राक्षसीभिश्च तर्जिता। सा क्लिश्यमाना सुश्रोणी राममेवान्वपद्यत ।। 18 ।।

vasantī ca mahāraṇye rāmasya mahiṣī priyā| rāvaṇena hṛtā sītā rākṣasībhiśca tarjitā| sā kliśyamānā suśroṇī rāmamevānvapadyata || 18 ||

Verse 19

लोपामुद्रा तथा भीरु भर्तारमृषिसत्तमम्। भगवन्तमगस्त्यं सा वनायैवान्वपद्यत ।। 19 ।।

lopāmudrā tathā bhīru bhartāramṛṣisattamam| bhagavantamagastyaṃ sā vanāyaivānvapadyata || 19 ||

Verse 20

सुकन्या नाम शर्यातेर्भार्गवच्यवनं वने। वल्मीकभूतं साध्वी तमन्वपद्यत भामिनी ।। 20 ।।

sukanyā nāma śaryāterbhārgavacyavanaṃ vane| valmīkabhūtaṃ sādhvī tamanvapadyata bhāminī || 20 ||

Verse 21

नालायनी चेन्द्रसेना रूपेणाप्रतिमा भुवि। पतिमन्वचरद्वृद्धं पुरा वर्षसहस्रिणम् ।। 21 ।।

nālāyanī cendrasenā rūpeṇāpratimā bhuvi| patimanvacaradvṛddhaṃ purā varṣasahasriṇam || 21 ||

Verse 22

नलं राजानमेवाथ दमयन्ती वनान्तरे। अन्वगच्छत्पुरा कृष्णे तथा भर्तॄंस्त्वमन्वगाः ।। 22 ।।

nalaṃ rājānamevātha damayantī vanāntare| anvagacchatpurā kṛṣṇe tathā bhartṝṃstvamanvagāḥ || 22 ||

Verse 23

यथैताः कीर्तिता नार्यो रूपवत्यः पतिव्रताः। तथा त्वमपि कल्याणि सर्वैः समुदिता गुणैः ।। 23 ।।

yathaitāḥ kīrtitā nāryo rūpavatyaḥ pativratāḥ| tathā tvamapi kalyāṇi sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ || 23 ||

Verse 24

मा दीर्घं क्षम कालं त्वं त्रिंशद्रात्रमनिन्दिते। पूर्णे त्रयोदशे वर्षे राज्ञां राज्ञी भविष्यसि ।। 24 ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि कीचकवधपर्वणि चतुर्विशोऽध्यायः ।। 24 ।।

mā dīrghaṃ kṣama kālaṃ tvaṃ triṃśadrātramanindite| pūrṇe trayodaśe varṣe rājñāṃ rājñī bhaviṣyasi || 24 || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi kīcakavadhaparvaṇi caturviśo'dhyāyaḥ || 24 ||

Verse 25

सत्येन ते शपे चाहं भविता नान्यथेति च ।। 25 ।।

satyena te śape cāhaṃ bhavitā nānyatheti ca || 25 ||

Verse 26

सर्वासां परमस्त्रीणां प्रामाण्यं कर्तुमर्हसि। सर्वेषां च नरेन्द्राणां मूर्ध्नि स्थास्यसि भामिनि ।। 26 ।। मा दीर्घं क्षम कालं त्वं मासमर्धं च संमितमिति झo पाठः ।। 24 ।।

sarvāsāṃ paramastrīṇāṃ prāmāṇyaṃ kartumarhasi| sarveṣāṃ ca narendrāṇāṃ mūrdhni sthāsyasi bhāmini || 26 || mā dīrghaṃ kṣama kālaṃ tvaṃ māsamardhaṃ ca saṃmitamiti jhao pāṭhaḥ || 24 ||

Verse 27

भर्तृभक्त्या च वृत्तेन भोगानाप्स्यसि दुर्लभान् । यातायां तु प्रतिज्ञायां महान्तं भोगमाप्नुयाः ।। 27 ।।

bhartṛbhaktyā ca vṛttena bhogānāpsyasi durlabhān | yātāyāṃ tu pratijñāyāṃ mahāntaṃ bhogamāpnuyāḥ || 27 ||

Verse 28

गुरुभक्तिकृतं ज्ञात्वा राज्ञां मूर्ध्नि स्थिता भवेः ।। 28 ।।

gurubhaktikṛtaṃ jñātvā rājñāṃ mūrdhni sthitā bhaveḥ || 28 ||

Verse 29

द्रौपद्युवाच। आर्तप्रलापा कौन्तेय न राजानमुपालभे। अपारयन्त्या दुःखानि कृतं बाष्पप्रमोचनम् ।। 29 ।।

draupadyuvāca| ārtapralāpā kaunteya na rājānamupālabhe| apārayantyā duḥkhāni kṛtaṃ bāṣpapramocanam || 29 ||

Verse 30

इदं तु दुःखं कौन्तेय ममासद्यं निबोध तत् ।। 30 ।।

idaṃ tu duḥkhaṃ kaunteya mamāsadyaṃ nibodha tat || 30 ||

Verse 31

योऽयं राज्ञो विराटस्य सूतपुत्रस्तु कीचकः। स्यालो नाम प्रवादेन भोजस्त्रैगर्तदेशजः ।। 31 ।।

yo'yaṃ rājño virāṭasya sūtaputrastu kīcakaḥ| syālo nāma pravādena bhojastraigartadeśajaḥ || 31 ||

Verse 32

त्यक्तधर्मो नृशंसश्च सर्वार्थेषु च वल्लभः । नित्यमेवाह दुष्टात्मा भार्या मे भव शोभने । अविनीतः सुदुष्टात्मा मामनाथेति चिन्तयन् ।। 32 ।।

tyaktadharmo nṛśaṃsaśca sarvārtheṣu ca vallabhaḥ | nityamevāha duṣṭātmā bhāryā me bhava śobhane | avinītaḥ suduṣṭātmā māmanātheti cintayan || 32 ||

Verse 33

किमुक्तेन व्यतीतेन भीमसेन महाबल। प्रत्युपस्थितकालस्य कार्यस्यानन्तरो भव ।। 33 ।। प्राधान्यं कर्तुमर्हसि इति खo पाठः ।। 26 ।।

kimuktena vyatītena bhīmasena mahābala| pratyupasthitakālasya kāryasyānantaro bhava || 33 || prādhānyaṃ kartumarhasi iti khao pāṭhaḥ || 26 ||

Verse 34

ममेह भीम कैकेयी रूपाद्धि भयशङ्किता। नित्यमुद्विजते राजा कथं नेयादिमामिति ।। 34 ।।

mameha bhīma kaikeyī rūpāddhi bhayaśaṅkitā| nityamudvijate rājā kathaṃ neyādimāmiti || 34 ||

Verse 35

तस्या विदित्वा तं भावं स्वयं चानृतदर्शनः । कीचकोपि च दुष्टात्मा पुनः प्रार्थयते च मां ।। 35 ।।

tasyā viditvā taṃ bhāvaṃ svayaṃ cānṛtadarśanaḥ | kīcakopi ca duṣṭātmā punaḥ prārthayate ca māṃ || 35 ||

Verse 36

तमहं कुपिता भीम पुनः कोपं नियम्य च। अब्रवं कामसंमूढमात्मानं रक्ष कीचक ।। 36 ।।

tamahaṃ kupitā bhīma punaḥ kopaṃ niyamya ca| abravaṃ kāmasaṃmūḍhamātmānaṃ rakṣa kīcaka || 36 ||

Verse 37

गन्धर्वाणामहं भार्या पञ्चानां महिषी प्रिया । ते त्वां निहन्युर्दुर्धर्षाः शूराः साहसकारिणः ।। 37 ।।

gandharvāṇāmahaṃ bhāryā pañcānāṃ mahiṣī priyā | te tvāṃ nihanyurdurdharṣāḥ śūrāḥ sāhasakāriṇaḥ || 37 ||

Verse 38

एवमुक्तस्तु दुष्टात्मा कीचकः प्रत्युवाच ह। नाहं बिभेमि भैरन्ध्रि गन्धर्वाणां शुचिस्मिते ।। 38 ।।

evamuktastu duṣṭātmā kīcakaḥ pratyuvāca ha| nāhaṃ bibhemi bhairandhri gandharvāṇāṃ śucismite || 38 ||

Verse 39

शतं सहस्रमपि वा गन्धर्वाणामहं रणे। समागतं हनिष्यामि त्वं भीरु कुरु मे क्षणम् ।। 39 ।।

śataṃ sahasramapi vā gandharvāṇāmahaṃ raṇe| samāgataṃ haniṣyāmi tvaṃ bhīru kuru me kṣaṇam || 39 ||

Verse 40

इत्युक्ता चाब्रवं सूतं कामातुरमहं पुनः। न त्वं प्रतिबलस्तेषां गन्धर्वाणां यशस्विनाम् ।। 40 ।।

ityuktā cābravaṃ sūtaṃ kāmāturamahaṃ punaḥ| na tvaṃ pratibalasteṣāṃ gandharvāṇāṃ yaśasvinām || 40 ||

Verse 41

धर्मे स्थिताऽस्मि सततं कुलशीलसमन्विता। नेच्छामि किंचिद्वध्यं त्वां तस्माज्जीवसि कीचक ।। 41 ।।

dharme sthitā'smi satataṃ kulaśīlasamanvitā| necchāmi kiṃcidvadhyaṃ tvāṃ tasmājjīvasi kīcaka || 41 ||

Verse 42

एवमुक्तस्तु दुष्टात्मा प्रहस्य स्वनवत्ततः। न तिष्ठिति स सन्मार्गे न च धर्मं बुभूषति ।। 42 ।।

evamuktastu duṣṭātmā prahasya svanavattataḥ| na tiṣṭhiti sa sanmārge na ca dharmaṃ bubhūṣati || 42 ||

Verse 43

पापात्मा पापकारी च कामराजवशानुगः । अविनीतश्च दुष्टात्मा प्रत्याख्यातः पुनः पुनः ।। 43 ।।

pāpātmā pāpakārī ca kāmarājavaśānugaḥ | avinītaśca duṣṭātmā pratyākhyātaḥ punaḥ punaḥ || 43 ||

Verse 44

दर्शनेदर्शने हन्याद्यदि जह्यां च जीवितम्। धर्मे प्रयतमानानां महान्धर्मो नशिष्यति ।। 44 ।।

darśanedarśane hanyādyadi jahyāṃ ca jīvitam| dharme prayatamānānāṃ mahāndharmo naśiṣyati || 44 ||

Verse 45

समयं रक्षमाणानां दारा वो न भवन्ति च । भार्याजां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता। प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः ।। 45 ।।

samayaṃ rakṣamāṇānāṃ dārā vo na bhavanti ca | bhāryājāṃ rakṣyamāṇāyāṃ prajā bhavati rakṣitā| prajāyāṃ rakṣyamāṇāyāmātmā bhavati rakṣitaḥ || 45 ||

Verse 46

वंदतां वर्णधर्मांश्च ब्राह्मणानां च मे श्रुतम् । क्षत्रियस्य सदा धर्मो नान्यो दस्युनिबर्हणात् ।। 46 ।।

vaṃdatāṃ varṇadharmāṃśca brāhmaṇānāṃ ca me śrutam | kṣatriyasya sadā dharmo nānyo dasyunibarhaṇāt || 46 ||

Verse 47

पश्यतो धर्मराजस्य कीचको माऽन्वधावत । तवेव च समक्षं वै भीमसेन महाबल ।। 47 ।।

paśyato dharmarājasya kīcako mā'nvadhāvata | taveva ca samakṣaṃ vai bhīmasena mahābala || 47 ||

Verse 48

त्वया चाहं परित्राता भीम तस्माञ्जटासुरात् ।। 48 ।।

tvayā cāhaṃ paritrātā bhīma tasmāñjaṭāsurāt || 48 ||

Verse 49

जयद्रथं तथैव त्वमजैषीर्भ्रातृभिः सह। जहीममपि पापिष्ठं योयं मामवमन्यते । कीचको राजवाल्लभ्याच्छोककृन्मम भारत ।। 49 ।।

jayadrathaṃ tathaiva tvamajaiṣīrbhrātṛbhiḥ saha| jahīmamapi pāpiṣṭhaṃ yoyaṃ māmavamanyate | kīcako rājavāllabhyācchokakṛnmama bhārata || 49 ||

Verse 50

कीचकं कामसन्तप्तं भिन्धि कुम्भमिवाश्मनि । यो निमित्तमनर्थानां बहूनां मम भारत ।। 50 ।।

kīcakaṃ kāmasantaptaṃ bhindhi kumbhamivāśmani | yo nimittamanarthānāṃ bahūnāṃ mama bhārata || 50 ||

Verse 51

तं चेञ्जीवन्तमादित्यः प्रातरभ्युदयिष्यति । विषमालोड्य पास्यामि मा कीचकवशंगमम् ।। 51 ।।

taṃ ceñjīvantamādityaḥ prātarabhyudayiṣyati | viṣamāloḍya pāsyāmi mā kīcakavaśaṃgamam || 51 ||

Verse 52

श्रेयो हि मरणं मह्यं भीमसेन तवाग्रतः । इत्युक्त्वा प्रारुदत्कृष्णा भीमस्योरसि संश्रिता ।। 52 ।।

śreyo hi maraṇaṃ mahyaṃ bhīmasena tavāgrataḥ | ityuktvā prārudatkṛṣṇā bhīmasyorasi saṃśritā || 52 ||

Verse 53

भीमश्च तां परिष्वज्य महत्सान्त्वं प्रयुज्य च। कीचकं मनसाऽगच्छत्सृक्किणी परिलेलिहन् ।। 53 ।।

bhīmaśca tāṃ pariṣvajya mahatsāntvaṃ prayujya ca| kīcakaṃ manasā'gacchatsṛkkiṇī parilelihan || 53 ||

Verse 54

आश्वासयित्वा बहुशो भृशमार्तां सुमध्यमाम्। हेतुतत्वार्थसंयुक्तैर्वचोभिर्द्रुपदात्मजाम् ।। 54 ।।

āśvāsayitvā bahuśo bhṛśamārtāṃ sumadhyamām| hetutatvārthasaṃyuktairvacobhirdrupadātmajām || 54 ||

Verse 55

प्रमृज्य वदनं तस्याः पाणिनाऽश्रुसमाकुलम्। उवाच चैनां दुःखार्तां भीमः क्रोधसमन्वितः ।। 55 ।।

pramṛjya vadanaṃ tasyāḥ pāṇinā'śrusamākulam| uvāca caināṃ duḥkhārtāṃ bhīmaḥ krodhasamanvitaḥ || 55 ||