Adhyaya 23

Verse 1

द्रौपद्या भीमंप्रति स्ववैभवानुस्मारणेन परिशोचनपूर्वकं कीचकहननचोदना ।। 1 ।। द्रौपद्युवाच। अहं सैरन्ध्रिवेषेण वसन्ती राजवेश्मनि। वशगाऽस्मि सुदेष्णाया अक्षधूर्तस्य कारणात् ।। 1 ।।

draupadyā bhīmaṃprati svavaibhavānusmāraṇena pariśocanapūrvakaṃ kīcakahananacodanā || 1 || draupadyuvāca| ahaṃ sairandhriveṣeṇa vasantī rājaveśmani| vaśagā'smi sudeṣṇāyā akṣadhūrtasya kāraṇāt || 1 ||

Verse 2

विक्रियां पश्य मे तीव्रां राजपुत्र्याः परन्तप। आसे कालमुपासीना सर्वदुःखसहा पुनः ।। 2 ।।

vikriyāṃ paśya me tīvrāṃ rājaputryāḥ parantapa| āse kālamupāsīnā sarvaduḥkhasahā punaḥ || 2 ||

Verse 3

अनित्याः खलु मर्त्यानामर्थाश्च व्यसनानि च। इति मत्वा प्रतीक्षामि भर्तॄणामुदयं पुनः ।। 3 ।।

anityāḥ khalu martyānāmarthāśca vyasanāni ca| iti matvā pratīkṣāmi bhartṝṇāmudayaṃ punaḥ || 3 ||

Verse 4

चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यर्थाश्च व्यसनानि च । इति कृत्वा प्रतीक्षामि भर्तॄणामुदयं पुनः ।। 4 ।।

cakravatparivartante hyarthāśca vyasanāni ca | iti kṛtvā pratīkṣāmi bhartṝṇāmudayaṃ punaḥ || 4 ||

Verse 5

य एव हेतुर्भवति पुरुषस्य जयावहः। पराजये च हेतुः स इति च प्रतिपालये ।। 5 ।।

ya eva heturbhavati puruṣasya jayāvahaḥ| parājaye ca hetuḥ sa iti ca pratipālaye || 5 ||

Verse 6

दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा हन्यन्त एव ते। पातयित्वा च पात्यन्ते परैरिति च मे श्रुतम् ।। 6 ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि कीचकवधपर्वणि त्रयोविंशोऽध्यायः ।। 23 ।।

dattvā yācanti puruṣā hatvā hanyanta eva te| pātayitvā ca pātyante parairiti ca me śrutam || 6 || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi kīcakavadhaparvaṇi trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||

Verse 7

न दैवस्यातिभारोस्ति न चैवास्यातिवर्तनम्। इति चाप्यागमं भूयो दैवस्य प्रतिपालये ।। 7 ।।

na daivasyātibhārosti na caivāsyātivartanam| iti cāpyāgamaṃ bhūyo daivasya pratipālaye || 7 ||

Verse 8

स्थितं पूर्वं जलं यत्र न पुनस्तत्र तिष्ठति । इति पर्यायमिच्छन्ति प्रतीक्षाम्युदयं पुनः ।। 8 ।।

sthitaṃ pūrvaṃ jalaṃ yatra na punastatra tiṣṭhati | iti paryāyamicchanti pratīkṣāmyudayaṃ punaḥ || 8 ||

Verse 9

दैवेन किल यस्यार्थः सुनीतोपि विपद्यते। सदा दैवागमे यत्नस्तेन कार्यो विजानता ।। 9 ।।

daivena kila yasyārthaḥ sunītopi vipadyate| sadā daivāgame yatnastena kāryo vijānatā || 9 ||

Verse 10

किंनु मे वचनस्याद्य कथितस्य प्रयोजनम् । पृच्छ मां दुःखितामेनामपृष्टाऽपि ब्रवीमि ते ।। 10 ।।

kiṃnu me vacanasyādya kathitasya prayojanam | pṛccha māṃ duḥkhitāmenāmapṛṣṭā'pi bravīmi te || 10 ||

Verse 11

महिषी पाण्डुपुत्राणां दुहिता द्रुपदस्य च । इमामवस्थां संप्राप्ता मदन्या का जिजीविषेत् ।। 11 ।।

mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṃ duhitā drupadasya ca | imāmavasthāṃ saṃprāptā madanyā kā jijīviṣet || 11 ||

Verse 12

कुरून्परिहरन्सर्वान्पाञ्चालानपि भारत। पाण्डवेयांश्च संप्राप्तो मम शोको ह्यरिन्दम ।। 12 ।।

kurūnpariharansarvānpāñcālānapi bhārata| pāṇḍaveyāṃśca saṃprāpto mama śoko hyarindama || 12 ||

Verse 13

भ्रातृभिः श्वशुरैः पुत्रैर्बहुभिः परिवारिता। एवं समुदिता नारी कान्वेयं दुःखभागिनी ।। 13 ।।

bhrātṛbhiḥ śvaśuraiḥ putrairbahubhiḥ parivāritā| evaṃ samuditā nārī kānveyaṃ duḥkhabhāginī || 13 ||

Verse 14

नूनं बालतया धातुर्मया वै विप्रियं कृतम्। तस्य प्रभावाद्दुर्नीतं प्राप्ताऽस्मि भरतर्षभ ।। 14 ।।

nūnaṃ bālatayā dhāturmayā vai vipriyaṃ kṛtam| tasya prabhāvāddurnītaṃ prāptā'smi bharatarṣabha || 14 ||

Verse 15

वर्णं विकारमपि मे पश्य पाण्डव यादृशम् । ईदृशो मे न तत्रासीद्दुःखे परमके पुरा ।। 15 ।।

varṇaṃ vikāramapi me paśya pāṇḍava yādṛśam | īdṛśo me na tatrāsīdduḥkhe paramake purā || 15 ||

Verse 16

त्वमेव भीम जानीषे यन्मे पार्थ सुखं पुरा। साऽहं दासीत्वमापन्ना न शान्तिं मनसा लभे।। 16 ।।

tvameva bhīma jānīṣe yanme pārtha sukhaṃ purā| sā'haṃ dāsītvamāpannā na śāntiṃ manasā labhe|| 16 ||

Verse 17

तद्दैविकमिदं मन्ये यत्र पार्थो धनञ्जयः। भीमधन्वा महारङ्गे चास्ते शान्त इवानलः ।। 17 ।।

taddaivikamidaṃ manye yatra pārtho dhanañjayaḥ| bhīmadhanvā mahāraṅge cāste śānta ivānalaḥ || 17 ||

Verse 18

अशक्या वेदितुं पार्थ प्राणिनां वै गतिर्नरैः । विनिपातमिमं पश्य युष्माकमविचिन्तितम् ।। 18 ।।

aśakyā vedituṃ pārtha prāṇināṃ vai gatirnaraiḥ | vinipātamimaṃ paśya yuṣmākamavicintitam || 18 ||

Verse 19

यस्या मम मुखप्रेक्षा यूयमिन्द्रसमाः सदा। सा प्रेक्ष्य मुखमन्यासामवराणां वरा सती ।। 19 ।।

yasyā mama mukhaprekṣā yūyamindrasamāḥ sadā| sā prekṣya mukhamanyāsāmavarāṇāṃ varā satī || 19 ||

Verse 20

पश्य पाण्डव मेऽवस्थां यथा नार्हामि वै तथा । युष्मासु ध्रियमाणेषु पाञ्चालेषु च मानद ।। 20 ।।

paśya pāṇḍava me'vasthāṃ yathā nārhāmi vai tathā | yuṣmāsu dhriyamāṇeṣu pāñcāleṣu ca mānada || 20 ||

Verse 21

यस्याः सागरपर्यन्ता पृथिवी वशवर्तिनी। आसीत्साऽद्य सुदेष्णायाः पाञ्चाली वशवर्तिनी ।। 21 ।।

yasyāḥ sāgaraparyantā pṛthivī vaśavartinī| āsītsā'dya sudeṣṇāyāḥ pāñcālī vaśavartinī || 21 ||

Verse 22

यस्याः पुरश्चरा ह्यासन्पृष्ठतश्चानुगामिनः। साहमद्य सुदेष्णायाः पुरः पश्चाच्च गामिनी ।। 22 ।।

yasyāḥ puraścarā hyāsanpṛṣṭhataścānugāminaḥ| sāhamadya sudeṣṇāyāḥ puraḥ paścācca gāminī || 22 ||

Verse 23

इदं तु दुःखं कौन्तेय ममासह्यं निबोध तत्। या न जातु स्वयं पिंषे गात्रोद्वर्तनमात्मनः । अन्यत्र कुन्त्या भद्रं ते सा पिनष्म्यद्य चन्दनं ।। 23 ।।

idaṃ tu duḥkhaṃ kaunteya mamāsahyaṃ nibodha tat| yā na jātu svayaṃ piṃṣe gātrodvartanamātmanaḥ | anyatra kuntyā bhadraṃ te sā pinaṣmyadya candanaṃ || 23 ||

Verse 24

पश्य कौन्तेय पाणी मे नैवं वै भवतः पुरा। इत्यस्मै दर्शयामास किणवन्तौ करावुभौ ।। 24 ।।

paśya kaunteya pāṇī me naivaṃ vai bhavataḥ purā| ityasmai darśayāmāsa kiṇavantau karāvubhau || 24 ||

Verse 25

बिभेमि कुन्त्या या नाऽहं युष्माकं वा कदाचन। साऽद्याग्रतो विराटस्य भीता तिष्ठामि किंकरी ।। 25 ।।

bibhemi kuntyā yā nā'haṃ yuṣmākaṃ vā kadācana| sā'dyāgrato virāṭasya bhītā tiṣṭhāmi kiṃkarī || 25 ||

Verse 26

किंनु वक्ष्यति सम्राण्मां वर्णकः सुकृतो न वा। नान्यपिष्टं विराटस्य चन्दनं किल रोचते ।। 26 ।।

kiṃnu vakṣyati samrāṇmāṃ varṇakaḥ sukṛto na vā| nānyapiṣṭaṃ virāṭasya candanaṃ kila rocate || 26 ||

Verse 27

वैशंपायन उवाच। सा कीर्तयन्ती दुःखानि भीमसेनस्य भामिनी। रुरोद शनकैः कृष्णा भीमस्योरस्समाश्रिता ।। 27 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sā kīrtayantī duḥkhāni bhīmasenasya bhāminī| ruroda śanakaiḥ kṛṣṇā bhīmasyorassamāśritā || 27 ||

Verse 28

सा बाष्पकलया वाचा निश्वसन्ती पुनःपुनः । हृदयं भीमसेनस्य घटयन्तीदमब्रवीत् ।। 28 ।।

sā bāṣpakalayā vācā niśvasantī punaḥpunaḥ | hṛdayaṃ bhīmasenasya ghaṭayantīdamabravīt || 28 ||

Verse 29

नाल्पं कृतं मया भीम देवानां किल्बिषं पुरा। अभाग्या या तु जीवामि मर्तव्ये सति पाण्डव ।। 29 ।।

nālpaṃ kṛtaṃ mayā bhīma devānāṃ kilbiṣaṃ purā| abhāgyā yā tu jīvāmi martavye sati pāṇḍava || 29 ||

Verse 30

कीचकं चेन्न हन्यास्त्वं स्वात्मानं नाशयाम्यहम्। विषमालोड्य पास्यामि प्रवेक्ष्याम्यथवाऽनलम्। अभाग्याऽहमपुण्याऽहं नित्यदुःखा च विक्लवा ।। 30 ।।

kīcakaṃ cenna hanyāstvaṃ svātmānaṃ nāśayāmyaham| viṣamāloḍya pāsyāmi pravekṣyāmyathavā'nalam| abhāgyā'hamapuṇyā'haṃ nityaduḥkhā ca viklavā || 30 ||

Verse 31

पापे निपतितायाश्च किं फलं जीवितेन मे। इत्यस्मै दर्शयामास किणबद्धौ करावुभौ ।। 31 ।।

pāpe nipatitāyāśca kiṃ phalaṃ jīvitena me| ityasmai darśayāmāsa kiṇabaddhau karāvubhau || 31 ||

Verse 32

ततस्तस्याः करौ पीनौ किणबद्धौ वृकोदरः। मुखमानीय वेपन्त्या रुरोद परवीरहा ।। 32 ।।

tatastasyāḥ karau pīnau kiṇabaddhau vṛkodaraḥ| mukhamānīya vepantyā ruroda paravīrahā || 32 ||

Verse 33

तौ गृहीत्वा च कौन्तेयो बाष्पमुत्सृज्य वीर्यवान् । ततः परमदुःखार्त इदं वचनमब्रवीत् ।। 32 ।।

tau gṛhītvā ca kaunteyo bāṣpamutsṛjya vīryavān | tataḥ paramaduḥkhārta idaṃ vacanamabravīt || 32 ||