Adhyaya 22

Verse 1

कीचकं जिघांसन्त्या द्रौपद्या रात्रौ महानसमेत्य स्वपतो भीमस्य प्रबोधनम् ।। 1 ।। तथा कीचकमारणाभावे स्वप्राणविमोक्षणप्रतिज्ञानम् ।। 2 ।। तथा युधिष्ठिरादीन्प्रति प्रत्येकं नामनिर्देशपूर्वकमनुशोचनम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। सा सूतपुत्राभिहता राजपुत्री सुदुःखिता। वधं कृष्णा परीप्सन्ती सूतपुत्रस्य भामिनी ।। 1 ।।

kīcakaṃ jighāṃsantyā draupadyā rātrau mahānasametya svapato bhīmasya prabodhanam || 1 || tathā kīcakamāraṇābhāve svaprāṇavimokṣaṇapratijñānam || 2 || tathā yudhiṣṭhirādīnprati pratyekaṃ nāmanirdeśapūrvakamanuśocanam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| sā sūtaputrābhihatā rājaputrī suduḥkhitā| vadhaṃ kṛṣṇā parīpsantī sūtaputrasya bhāminī || 1 ||

Verse 2

जगामावासमेवाथ तदा सा द्रुपदात्मजा। कृत्वा शौचं यथान्यायं कृष्णा सा तनुमध्यमा ।। 2 ।।

jagāmāvāsamevātha tadā sā drupadātmajā| kṛtvā śaucaṃ yathānyāyaṃ kṛṣṇā sā tanumadhyamā || 2 ||

Verse 3

गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य सलिलेन सा। चिन्तयामास रुदती तस्य दुःखस्य निर्णयम् ।। 3 ।।

gātrāṇi vāsasī caiva prakṣālya salilena sā| cintayāmāsa rudatī tasya duḥkhasya nirṇayam || 3 ||

Verse 4

किं करोमि क्व गच्छामि कथं कार्यं भवेन्मम। इत्येवं चिन्तयित्वा सा भीमं तं मनसाऽगमत्। अन्यः कर्ता विना भीमान्न मेऽद्य मनसेप्सितम् ।। 4 ।।

kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ kāryaṃ bhavenmama| ityevaṃ cintayitvā sā bhīmaṃ taṃ manasā'gamat| anyaḥ kartā vinā bhīmānna me'dya manasepsitam || 4 ||

Verse 5

प्रादुर्भूते क्षणे रात्रौ विहाय शयनं स्वकम्। दुःखेन महता युक्ता मानसेन मनस्विनी । प्राद्रवन्नाथमिच्छन्ती तथा नाथवती सती ।। 5 ।।

prādurbhūte kṣaṇe rātrau vihāya śayanaṃ svakam| duḥkhena mahatā yuktā mānasena manasvinī | prādravannāthamicchantī tathā nāthavatī satī || 5 ||

Verse 6

सा वै महानसं प्राप्य भीमसेनं सुचिस्मिता। उपासर्पत पाञ्चाली वासितेव महागजम् ।। 6 ।।

sā vai mahānasaṃ prāpya bhīmasenaṃ sucismitā| upāsarpata pāñcālī vāsiteva mahāgajam || 6 ||

Verse 7

सर्वश्वेतेव माहेयी वने वृद्धा त्रिहायणी। महर्पभं यथा सुप्तमर्थिनी वननिर्झरे । संप्रसुप्तं तथा सिंहिं मृगराजवधूरिव ।। 7 ।।

sarvaśveteva māheyī vane vṛddhā trihāyaṇī| maharpabhaṃ yathā suptamarthinī vananirjhare | saṃprasuptaṃ tathā siṃhiṃ mṛgarājavadhūriva || 7 ||

Verse 8

अभिप्रसार्य बाहुभ्यां पतिं सुप्तं समाश्लिषत् । सुजातं गोमतीतीरे सालं वल्लीव पुष्पिता ।। 8 ।।

abhiprasārya bāhubhyāṃ patiṃ suptaṃ samāśliṣat | sujātaṃ gomatītīre sālaṃ vallīva puṣpitā || 8 ||

Verse 9

परिस्पृस्य च पाणिभ्यां पतिं सुप्तमबोधयत्। श्रीरिवान्या महोत्साहं सुप्तं विष्णुमिवार्णवे । क्षौमावदाते शयने शयानं वृषभेक्षणम् ।। 9 ।।

parispṛsya ca pāṇibhyāṃ patiṃ suptamabodhayat| śrīrivānyā mahotsāhaṃ suptaṃ viṣṇumivārṇave | kṣaumāvadāte śayane śayānaṃ vṛṣabhekṣaṇam || 9 ||

Verse 10

यथा शची देवराजं रुद्राणी शंकरं यथा। ब्रह्माणमिव सावित्री देवसेना गुहं यथा ।। 10 ।। सर्वश्वेता बकी इति नीलकण्ठः ।। 7 ।।

yathā śacī devarājaṃ rudrāṇī śaṃkaraṃ yathā| brahmāṇamiva sāvitrī devasenā guhaṃ yathā || 10 || sarvaśvetā bakī iti nīlakaṇṭhaḥ || 7 ||

Verse 11

दिशागजसमाकारं गजं गजवधूरिव । भीमं प्राबोधयत्कान्ता लक्ष्मीर्दामोदरं यथा ।। 11 ।।

diśāgajasamākāraṃ gajaṃ gajavadhūriva | bhīmaṃ prābodhayatkāntā lakṣmīrdāmodaraṃ yathā || 11 ||

Verse 12

वीणेव मधुरालापा स्वरं गान्धारमाश्रिता। अभ्यभाषत पाञ्चाली कौरवं पाण्डुनन्दनम् ।। 12 ।।

vīṇeva madhurālāpā svaraṃ gāndhāramāśritā| abhyabhāṣata pāñcālī kauravaṃ pāṇḍunandanam || 12 ||

Verse 13

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे भीमसेन मृतो यथा। न मृतः स हि पापीयान्भार्यामालम्ब्य जीवति ।। 13 ।। तथा इति खo पाठः ।। 10 ।।

uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe bhīmasena mṛto yathā| na mṛtaḥ sa hi pāpīyānbhāryāmālambya jīvati || 13 || tathā iti khao pāṭhaḥ || 10 ||

Verse 14

तस्मिञ्जीवति पापिष्ठे सेनावाहे मम द्विषि । तत्कर्मं कृतवत्यद्य कथं निद्रां निषेवसे ।। 14 ।।

tasmiñjīvati pāpiṣṭhe senāvāhe mama dviṣi | tatkarmaṃ kṛtavatyadya kathaṃ nidrāṃ niṣevase || 14 ||

Verse 15

वैशंपायन उवाच। सुखसुप्तश्च तं शब्दं निशम्य स वृकोदरः। संवेदितः कुरुश्रेष्ठः तोत्रैरिव महागजः ।। 15 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sukhasuptaśca taṃ śabdaṃ niśamya sa vṛkodaraḥ| saṃveditaḥ kuruśreṣṭhaḥ totrairiva mahāgajaḥ || 15 ||

Verse 16

स वै विहाय शयनं यस्मिन्सुप्तः प्रबोधितः। उदतिष्ठदमेयात्मा पर्यङ्के सोत्तरच्छदे ।। 16 ।।

sa vai vihāya śayanaṃ yasminsuptaḥ prabodhitaḥ| udatiṣṭhadameyātmā paryaṅke sottaracchade || 16 ||

Verse 17

उपवेश्य च दुर्धर्पः पाञ्चालकुलवर्धनीम्। अथाब्रवीद्राजपुत्रीं कौरव्यो महिषीं प्रियाम् ।। 17 ।।

upaveśya ca durdharpaḥ pāñcālakulavardhanīm| athābravīdrājaputrīṃ kauravyo mahiṣīṃ priyām || 17 ||

Verse 18

केनार्थेन च संप्राप्ता त्वरितेव ममान्तिकम्। न ते प्रकृतिमान्वर्णः कृशा त्वमभिलक्ष्यसे ।। 18 ।।

kenārthena ca saṃprāptā tvariteva mamāntikam| na te prakṛtimānvarṇaḥ kṛśā tvamabhilakṣyase || 18 ||

Verse 19

प्रकाशं यदि वा गुह्यं सर्वमाख्यातुमर्हसि। आचक्ष्व त्वमशेषेण सर्वं विद्यामहं यथा ।। 19 ।।

prakāśaṃ yadi vā guhyaṃ sarvamākhyātumarhasi| ācakṣva tvamaśeṣeṇa sarvaṃ vidyāmahaṃ yathā || 19 ||

Verse 20

सुखं वा यदि वा दुःखं शुभं वा यदि वाऽशुभम्। यद्यप्यसुकरं कर्म कृतमित्यवधारय ।। 20 ।।

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham| yadyapyasukaraṃ karma kṛtamityavadhāraya || 20 ||

Verse 21

अहमेव हि ते कृष्णे विश्वास्यः सर्वकर्मसु। अहमापत्सु चापि त्वां मोक्षयामि पुनः पुनः ।। 21 ।।

ahameva hi te kṛṣṇe viśvāsyaḥ sarvakarmasu| ahamāpatsu cāpi tvāṃ mokṣayāmi punaḥ punaḥ || 21 ||

Verse 22

शीघ्रमुक्त्वा यथाकामं यत्ते कार्यं विवक्षितम्। गच्छ वै शयनायैव यावदन्यो न बुध्यते ।। 22 ।।

śīghramuktvā yathākāmaṃ yatte kāryaṃ vivakṣitam| gaccha vai śayanāyaiva yāvadanyo na budhyate || 22 ||

Verse 23

वैशंपायन उवाच। सा लञ्जमाना भीता च अधोमुखमुखी ततः। नोवाच किंचिद्वचनं बाष्पदूषितलोचना ।। 23 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sā lañjamānā bhītā ca adhomukhamukhī tataḥ| novāca kiṃcidvacanaṃ bāṣpadūṣitalocanā || 23 ||

Verse 24

अथाब्रवीद्भीमपराक्रमो बली वृकोदरः पाण्डवमुख्यसंमतः। प्रब्रूहि किं ते करवाणि सुन्दरि प्रियं प्रिये वारणमत्तगामिनि ।। 24 ।।

athābravīdbhīmaparākramo balī vṛkodaraḥ pāṇḍavamukhyasaṃmataḥ| prabrūhi kiṃ te karavāṇi sundari priyaṃ priye vāraṇamattagāmini || 24 ||

Verse 25

द्रौपद्युवाच। अशोच्यता कुतस्तस्या यस्या भर्ता युधिष्ठिरः। जानन्सर्वाणि दुःखानि किं मां भीमानुपृच्छसि ।। 25 ।।

draupadyuvāca| aśocyatā kutastasyā yasyā bhartā yudhiṣṭhiraḥ| jānansarvāṇi duḥkhāni kiṃ māṃ bhīmānupṛcchasi || 25 ||

Verse 26

यन्मां दासीप्रवादेन प्रातिकामी तदाऽनयत्। सभायां परिषन्मध्ये तन्मे मर्माणि कृन्तति ।। 26 ।।

yanmāṃ dāsīpravādena prātikāmī tadā'nayat| sabhāyāṃ pariṣanmadhye tanme marmāṇi kṛntati || 26 ||

Verse 27

विकृष्टा हास्तिनपुरे सभायां राजसंसदि। दुःशासनेन केशान्ते परामृष्टा रजस्वला ।। 27 ।।

vikṛṣṭā hāstinapure sabhāyāṃ rājasaṃsadi| duḥśāsanena keśānte parāmṛṣṭā rajasvalā || 27 ||

Verse 28

क्षत्रियैस्तत्र कर्णाद्यैर्दृष्टा दुर्योधनेन च। श्वशुराभ्यां च भीष्मेण विदुरेण च धीमता। द्रोणेन च महाबाहो कृपेण च परंतप ।। 28 ।।

kṣatriyaistatra karṇādyairdṛṣṭā duryodhanena ca| śvaśurābhyāṃ ca bhīṣmeṇa vidureṇa ca dhīmatā| droṇena ca mahābāho kṛpeṇa ca paraṃtapa || 28 ||

Verse 29

साऽहं श्वशुरयोर्मध्ये भ्रातृमध्ये च पाण्डव। केशे गृहीत्वा च सभां नीता जीवति वै त्वयि ।। 29 ।।

sā'haṃ śvaśurayormadhye bhrātṛmadhye ca pāṇḍava| keśe gṛhītvā ca sabhāṃ nītā jīvati vai tvayi || 29 ||

Verse 30

विप्रयुक्ता ततश्चाहं वने राज्याद्वनं गता। साऽहं वने दुर्वसतिं वसती त्वध्वकर्शिता । जटासुरपरिक्लेशात्प्राप्तापि सुमहद्भयम् ।। 30 ।।

viprayuktā tataścāhaṃ vane rājyādvanaṃ gatā| sā'haṃ vane durvasatiṃ vasatī tvadhvakarśitā | jaṭāsuraparikleśātprāptāpi sumahadbhayam || 30 ||

Verse 31

पार्थिवस्य सुता नाम कानु जीवेन मादृशी । अनुभूय भृशं दुःखमन्यत्र द्रौपदीं प्रभो।। 31 ।।

pārthivasya sutā nāma kānu jīvena mādṛśī | anubhūya bhṛśaṃ duḥkhamanyatra draupadīṃ prabho|| 31 ||

Verse 32

वनवासगता चाहं सैन्धवेन दुरात्मना। परामृष्टा द्वितीयं च सोद्रुमुत्सहते तु का ।। 32 ।।

vanavāsagatā cāhaṃ saindhavena durātmanā| parāmṛṣṭā dvitīyaṃ ca sodrumutsahate tu kā || 32 ||

Verse 33

पद्भ्यां पर्यचरं चाहं देशान्विषमसंस्थितान् । दुर्गाञ्श्वापदसंकीर्णांस्त्वयि जीवति पाण्डवे ।। 33 ।।

padbhyāṃ paryacaraṃ cāhaṃ deśānviṣamasaṃsthitān | durgāñśvāpadasaṃkīrṇāṃstvayi jīvati pāṇḍave || 33 ||

Verse 34

ततोऽहं द्वादशे वर्षे वन्यमूलफलाशना। इदं पुरमनुप्राप्ता सुदेष्णापरिचारिका। परस्त्रियमुपातिष्ठे सत्यधर्मपरायणा ।। 34 ।।

tato'haṃ dvādaśe varṣe vanyamūlaphalāśanā| idaṃ puramanuprāptā sudeṣṇāparicārikā| parastriyamupātiṣṭhe satyadharmaparāyaṇā || 34 ||

Verse 35

गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम्। नित्यं पिषे विराटस्य त्वयि जीवति पाण्डव ।। 35 ।।

gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariśyāmaṃ ca candanam| nityaṃ piṣe virāṭasya tvayi jīvati pāṇḍava || 35 ||

Verse 36

साऽहं बहूनिः दुःखानि गणयामि न ते कृते ।। 36 ।।

sā'haṃ bahūniḥ duḥkhāni gaṇayāmi na te kṛte || 36 ||

Verse 37

मत्स्यराजसमक्षं तु तस्य धूर्तस्य पश्यतः। कीचकेन पदा स्पृष्टा का नु जीवेत मादृशी ।। 37 ।।

matsyarājasamakṣaṃ tu tasya dhūrtasya paśyataḥ| kīcakena padā spṛṣṭā kā nu jīveta mādṛśī || 37 ||

Verse 38

एवं बहुविधैर्दुःखैः क्लिश्यमाना च पाण्डव । न मां जानासि कौन्तेय किं फलं जीवितेन मे ।। 38 ।।

evaṃ bahuvidhairduḥkhaiḥ kliśyamānā ca pāṇḍava | na māṃ jānāsi kaunteya kiṃ phalaṃ jīvitena me || 38 ||

Verse 39

द्रुपदस्य सुता चाहं धृष्टद्युम्नस्य चानुजा। अग्निकुण्डात्समुद्भूता नोर्व्यां जातु चराम्यहम् ।। 39 ।।

drupadasya sutā cāhaṃ dhṛṣṭadyumnasya cānujā| agnikuṇḍātsamudbhūtā norvyāṃ jātu carāmyaham || 39 ||

Verse 40

कीचकं चेन्न हन्यास्त्वं ग्रीवां बद्ध्वा जले म्रिये। विषमालेड्य पास्यामि प्रवेक्ष्याम्यथवाऽनलं ।। 40 ।।

kīcakaṃ cenna hanyāstvaṃ grīvāṃ baddhvā jale mriye| viṣamāleḍya pāsyāmi pravekṣyāmyathavā'nalaṃ || 40 ||

Verse 41

आत्मानं नाशयिष्यामि वृक्षमारुह्य वा पते । शस्त्रेणाङ्गं च भेत्स्यामि किं फलं जीवितेन मे ।। 41 ।।

ātmānaṃ nāśayiṣyāmi vṛkṣamāruhya vā pate | śastreṇāṅgaṃ ca bhetsyāmi kiṃ phalaṃ jīvitena me || 41 ||

Verse 42

योऽयं राज्ञो विराटस्य कीचको नाम भारत। सेनानीः पुरुषव्याघ्र स्यालः परमदुर्मतिः ।। 42 ।।

yo'yaṃ rājño virāṭasya kīcako nāma bhārata| senānīḥ puruṣavyāghra syālaḥ paramadurmatiḥ || 42 ||

Verse 43

स मां सैरन्ध्रिवेषेण वसन्तीं राजवेश्मनि। नित्यमेवाह दुष्टात्मा भार्या मम भवेति वै ।। 43 ।।

sa māṃ sairandhriveṣeṇa vasantīṃ rājaveśmani| nityamevāha duṣṭātmā bhāryā mama bhaveti vai || 43 ||

Verse 44

तेनैवमुच्यमानाया वधार्हेणारिसूदन। कालेनेव फलं पक्वं हृदयं मे विदीर्यते ।। 44 ।।

tenaivamucyamānāyā vadhārheṇārisūdana| kāleneva phalaṃ pakvaṃ hṛdayaṃ me vidīryate || 44 ||

Verse 45

शरणं भव कौन्तेय मा स्म गच्छे युधिष्ठिरम्। निरुद्योगं निरामर्षं निर्वीर्यमरिमर्दन ।। 45 ।।

śaraṇaṃ bhava kaunteya mā sma gacche yudhiṣṭhiram| nirudyogaṃ nirāmarṣaṃ nirvīryamarimardana || 45 ||

Verse 46

मा स्म सीमन्तिनी काचिञ्जनयेत्पुत्रमीदृशम् ।। 46 ।।

mā sma sīmantinī kāciñjanayetputramīdṛśam || 46 ||

Verse 47

विजानामि तवामर्षं बलं वीर्यं च पाण्डव। ततोऽहं परिदेवामि चाग्रतस्ते महाबल ।। 47 ।।

vijānāmi tavāmarṣaṃ balaṃ vīryaṃ ca pāṇḍava| tato'haṃ paridevāmi cāgrataste mahābala || 47 ||

Verse 48

यथा यूथपतिर्मत्तः कुञ्जरः षाष्टिहायनः। भूमौ निपतितं बिल्वं पद्भ्यमाक्रम्य पीडयेत् ।। 48 ।।

yathā yūthapatirmattaḥ kuñjaraḥ ṣāṣṭihāyanaḥ| bhūmau nipatitaṃ bilvaṃ padbhyamākramya pīḍayet || 48 ||

Verse 49

तथैव च शिरस्तस्य निपात्य धरणीतले। वामेन पुरुषव्याघ्र मर्द मादेन पाण्डव ।। 49 ।।

tathaiva ca śirastasya nipātya dharaṇītale| vāmena puruṣavyāghra marda mādena pāṇḍava || 49 ||

Verse 50

स चेदुद्यन्तमादित्यं प्रातरुत्थाय पश्यति। कीचकः शर्वरीं व्युष्टां नाहं जीवितुमुत्सहे ।। 50 ।।

sa cedudyantamādityaṃ prātarutthāya paśyati| kīcakaḥ śarvarīṃ vyuṣṭāṃ nāhaṃ jīvitumutsahe || 50 ||

Verse 51

शापितोसि मम प्राणैः सुकृतेनार्जुनस्य च। युधिष्ठिरस्य पादाभ्यां यमयोर्जीवितेन च। कीचकस्य वधं नाद्य प्रतिजानासि भारत ।। 51 ।।

śāpitosi mama prāṇaiḥ sukṛtenārjunasya ca| yudhiṣṭhirasya pādābhyāṃ yamayorjīvitena ca| kīcakasya vadhaṃ nādya pratijānāsi bhārata || 51 ||

Verse 52

भ्रात च विगर्हस्व ज्येष्ठं दुर्द्यूतदेविनम्। यस्मास्मि कर्मणा प्राप्ता दुःखमेतदनन्तकम् ।। 52 ।।

bhrāta ca vigarhasva jyeṣṭhaṃ durdyūtadevinam| yasmāsmi karmaṇā prāptā duḥkhametadanantakam || 52 ||

Verse 53

येषां मुख्यतमो ज्येष्ठो भवेत्तु कुलपांसनः। भ्रातरं परमन्वीयुस्तेऽपि शालीनबुद्धयः ।। 53 ।।

yeṣāṃ mukhyatamo jyeṣṭho bhavettu kulapāṃsanaḥ| bhrātaraṃ paramanvīyuste'pi śālīnabuddhayaḥ || 53 ||

Verse 54

को हि राज्यं परित्यज्य सपुत्रपशुबान्धवम् । प्रव्रजेत महारण्यमजिनैः परिवारितः ।। 54 ।। नाभृतस्य हि पापीयान्भार्यामालभ्य जीवतीति झo पाठः ।। 13 ।।

ko hi rājyaṃ parityajya saputrapaśubāndhavam | pravrajeta mahāraṇyamajinaiḥ parivāritaḥ || 54 || nābhṛtasya hi pāpīyānbhāryāmālabhya jīvatīti jhao pāṭhaḥ || 13 ||

Verse 55

यदि निष्कसहस्राणि यद्वाऽन्यत्सारवद्धनम् । सायं प्रातरदेविष्यदपि संवत्सरायुतम् ।। 55 ।।

yadi niṣkasahasrāṇi yadvā'nyatsāravaddhanam | sāyaṃ prātaradeviṣyadapi saṃvatsarāyutam || 55 ||

Verse 56

रुक्मं हिरण्यं वासांसि यानं युग्यमजाविकम् । अश्वाश्वतरसङ्घाश्च न जातु क्षयमाव्रजेत्।। 56 ।।

rukmaṃ hiraṇyaṃ vāsāṃsi yānaṃ yugyamajāvikam | aśvāśvatarasaṅghāśca na jātu kṣayamāvrajet|| 56 ||

Verse 57

सोयं द्यूतप्रवादेन श्रियश्चैवावरोपितः। तूष्णीमास्ते यथा मूढः स्वानि कर्माणि चिन्तयन् ।। 57 ।।

soyaṃ dyūtapravādena śriyaścaivāvaropitaḥ| tūṣṇīmāste yathā mūḍhaḥ svāni karmāṇi cintayan || 57 ||

Verse 58

पुरा दशसहस्राणि दन्तिनां वाजिनामपि। यं यान्तमनुयान्ति स्म सोयं द्यूतेन जीवति ।। 58 ।।

purā daśasahasrāṇi dantināṃ vājināmapi| yaṃ yāntamanuyānti sma soyaṃ dyūtena jīvati || 58 ||

Verse 59

तथा शतसहस्राणि स्त्रीणाममिततेजसाम्। उपासते स्म राजानमिन्द्रप्रस्थे युधिष्ठिरम् ।। 59 ।।

tathā śatasahasrāṇi strīṇāmamitatejasām| upāsate sma rājānamindraprasthe yudhiṣṭhiram || 59 ||

Verse 60

शतं दासीसहस्राणां यस्य नित्यं महानसे। पात्रहस्ता दिवारात्रमतिथीन्भोजयन्त्युत ।। 60 ।।

śataṃ dāsīsahasrāṇāṃ yasya nityaṃ mahānase| pātrahastā divārātramatithīnbhojayantyuta || 60 ||

Verse 61

एष निष्कसहस्राणि दत्त्वा प्रातर्दिनेदिने । द्यूतजेन ह्यनर्थेन महता समुपावृतः ।। 61 ।।

eṣa niṣkasahasrāṇi dattvā prātardinedine | dyūtajena hyanarthena mahatā samupāvṛtaḥ || 61 ||

Verse 62

एनं सुस्वरसंपन्ना बहवः सूतमागधाः। सुप्तं प्रातरुपातिष्ठन्सुमृष्टमणिकुण्डलाः ।। 62 ।।

enaṃ susvarasaṃpannā bahavaḥ sūtamāgadhāḥ| suptaṃ prātarupātiṣṭhansumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ || 62 ||

Verse 63

[सहस्रं वालखिल्यानां सहस्रमुदवासिनाम्। सहस्रमश्मकुट्टानां सहस्रं वायुभोजिनाम् ।। 63 ।।

[sahasraṃ vālakhilyānāṃ sahasramudavāsinām| sahasramaśmakuṭṭānāṃ sahasraṃ vāyubhojinām || 63 ||

Verse 64

सहस्रं मुनिपत्नीनां सहस्रं ब्रह्मचारिणाम्। सहस्रं मौनशीलानां सहस्रं गृहमेधिनाम् ।। 64 ।।

sahasraṃ munipatnīnāṃ sahasraṃ brahmacāriṇām| sahasraṃ maunaśīlānāṃ sahasraṃ gṛhamedhinām || 64 ||

Verse 65

हंसाः परमहंसाश्च योगिनश्च द्विजातयः। कुटीरकाः परिव्राजो ये चान्ये वनचारिणः ।। 65 ।।

haṃsāḥ paramahaṃsāśca yoginaśca dvijātayaḥ| kuṭīrakāḥ parivrājo ye cānye vanacāriṇaḥ || 65 ||

Verse 66

संविभक्तात्मकाश्चैव बहवश्चोर्ध्वरेतसः । चतुर्वेदविदो विप्राः शिक्षामीमांसपारगाः । क्रमपाठाश्च ये विप्राः सामाध्यायनिकाश्च ये ।। 66 ।।]

saṃvibhaktātmakāścaiva bahavaścordhvaretasaḥ | caturvedavido viprāḥ śikṣāmīmāṃsapāragāḥ | kramapāṭhāśca ye viprāḥ sāmādhyāyanikāśca ye || 66 ||]

Verse 67

सहस्रमृषयो यस्य नित्यमासन्सभासदः। तपःश्रुतोपसंपन्नाः सर्वकामैरुपास्थिताः ।। 67 ।।

sahasramṛṣayo yasya nityamāsansabhāsadaḥ| tapaḥśrutopasaṃpannāḥ sarvakāmairupāsthitāḥ || 67 ||

Verse 68

अन्धान्वृद्धाननाथांस्तु सर्वराष्ट्रेषु दुःखितान्। बिभर्त्यन्नार्थिनो नित्यमानृशंस्याद्युधिष्ठिरः ।। 68 ।।

andhānvṛddhānanāthāṃstu sarvarāṣṭreṣu duḥkhitān| bibhartyannārthino nityamānṛśaṃsyādyudhiṣṭhiraḥ || 68 ||

Verse 69

स एष निलयं प्राप्तो मत्स्यस्य परिचारकः। सभायां विनतो राज्ञः कङ्को नाम युधिष्ठिरः ।। 69 ।।

sa eṣa nilayaṃ prāpto matsyasya paricārakaḥ| sabhāyāṃ vinato rājñaḥ kaṅko nāma yudhiṣṭhiraḥ || 69 ||

Verse 70

इन्द्रप्रस्थे निवसतः समये यस्य पार्थिवाः। आसन्बलिकराः सर्वे सोन्येभ्यो भृतिमिच्छति ।। 70 ।।

indraprasthe nivasataḥ samaye yasya pārthivāḥ| āsanbalikarāḥ sarve sonyebhyo bhṛtimicchati || 70 ||

Verse 71

पार्थिवाः पृथिवीपाला यस्यासन्वशवर्तिनः। स वशे विवशो राज्ञां परेषामद्य वर्तते ।। 71 ।।

pārthivāḥ pṛthivīpālā yasyāsanvaśavartinaḥ| sa vaśe vivaśo rājñāṃ pareṣāmadya vartate || 71 ||

Verse 72

संप्राप्य पृथिवीं कृत्स्नां रश्मिवानिव तेजसा। सोद्य राज्ञो विराटस्य सभास्तारो युधिष्ठिरः ।। 72 ।।

saṃprāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ raśmivāniva tejasā| sodya rājño virāṭasya sabhāstāro yudhiṣṭhiraḥ || 72 ||

Verse 73

यमुपासत राजानं सभायामृषिसत्तमाः। तमुपासीनमद्यान्यं पश्य पाण्डव पाण्डवम् ।। 73 ।।

yamupāsata rājānaṃ sabhāyāmṛṣisattamāḥ| tamupāsīnamadyānyaṃ paśya pāṇḍava pāṇḍavam || 73 ||

Verse 74

अनवद्यं महाप्राज्ञं जीवितार्थेन संवृतम् । दृष्ट्वा कस्य न दुःखं स्याद्धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।। 74 ।।

anavadyaṃ mahāprājñaṃ jīvitārthena saṃvṛtam | dṛṣṭvā kasya na duḥkhaṃ syāddharmarājaṃ yudhiṣṭhiram || 74 ||

Verse 75

उपास्ते स्म सभायां यं कृत्स्नाऽपि च वसुन्धरा। तमुपासीनमद्यान्यं पश्य भारत भारतम् ।। 75 ।।

upāste sma sabhāyāṃ yaṃ kṛtsnā'pi ca vasundharā| tamupāsīnamadyānyaṃ paśya bhārata bhāratam || 75 ||

Verse 76

एवं बहुविदैर्दुःखैः पीड्यमानामनाथवत्। शोकसागरमध्यस्थां किं मां भीम न पश्यसि ।। 76 ।।

evaṃ bahuvidairduḥkhaiḥ pīḍyamānāmanāthavat| śokasāgaramadhyasthāṃ kiṃ māṃ bhīma na paśyasi || 76 ||

Verse 77

इदं तु मे दुःखतरं यत्त्वां वक्ष्यामि भारत। न मेऽभ्यसूया कर्तव्या दुःखादेतद्ब्रवीम्यहम् ।। 77 ।।

idaṃ tu me duḥkhataraṃ yattvāṃ vakṣyāmi bhārata| na me'bhyasūyā kartavyā duḥkhādetadbravīmyaham || 77 ||

Verse 78

शार्दूलैर्महिषैर्नागौरगारे योत्स्यसे सदा। कैकेय्याः प्रेक्षमाणायास्तदा मे कश्मलोऽभवत् ।। 78 ।।

śārdūlairmahiṣairnāgauragāre yotsyase sadā| kaikeyyāḥ prekṣamāṇāyāstadā me kaśmalo'bhavat || 78 ||

Verse 79

हसन्त्यन्तःपुरे नार्यो मम चेष्टां निरीक्ष्य च ।। 79 ।।

hasantyantaḥpure nāryo mama ceṣṭāṃ nirīkṣya ca || 79 ||

Verse 80

तत उत्थाय कैकेयी सर्वास्ताः प्रत्यभाषत। प्रेक्ष्य मामनवद्याङ्गीं कश्मलाभिहतामिव ।। 80 ।।

tata utthāya kaikeyī sarvāstāḥ pratyabhāṣata| prekṣya māmanavadyāṅgīṃ kaśmalābhihatāmiva || 80 ||

Verse 81

स्नेहात्संवासजादेव तदा वै चारुहासिनी । युध्यमानं महावीर्यमिमं समनुशोचति ।। 81 ।।

snehātsaṃvāsajādeva tadā vai cāruhāsinī | yudhyamānaṃ mahāvīryamimaṃ samanuśocati || 81 ||

Verse 82

कल्याणरूपा सैरन्ध्री वललश्चापि सुन्दरः। स्त्रीणां चित्तं हि दुर्ज्ञेयं युक्तरूपौ हि मे मतौ ।। 82 ।।

kalyāṇarūpā sairandhrī valalaścāpi sundaraḥ| strīṇāṃ cittaṃ hi durjñeyaṃ yuktarūpau hi me matau || 82 ||

Verse 83

सैरन्ध्री प्रियसंवासान्नित्यं करुणवादिनी। अस्मिन्राजकुले चैतौ तुल्यकालनिवासिनौ ।। 83 ।।

sairandhrī priyasaṃvāsānnityaṃ karuṇavādinī| asminrājakule caitau tulyakālanivāsinau || 83 ||

Verse 84

इति ब्रुवाणा वाक्यानि सा मां नित्यमजीजपत् । क्रुध्यन्तीं मां च संप्रेक्ष्य पर्यशङ्कत मां त्वयि ।। 84 ।।

iti bruvāṇā vākyāni sā māṃ nityamajījapat | krudhyantīṃ māṃ ca saṃprekṣya paryaśaṅkata māṃ tvayi || 84 ||

Verse 85

तस्यां तथा ब्रुवन्त्यां तु भीमो भीमपराक्रमः। नोवाच किंचिद्वचनं संरम्भाद्रक्तलोचनः ।। 85 ।।

tasyāṃ tathā bruvantyāṃ tu bhīmo bhīmaparākramaḥ| novāca kiṃcidvacanaṃ saṃrambhādraktalocanaḥ || 85 ||

Verse 86

ज्ञात्वा-तु रुषितं भीमं द्रौपदी पुनरब्रवीत्। शोके यौधिष्ठिरे मग्ना नाहं जीवितुमुत्सहे ।। 86 ।।

jñātvā-tu ruṣitaṃ bhīmaṃ draupadī punarabravīt| śoke yaudhiṣṭhire magnā nāhaṃ jīvitumutsahe || 86 ||

Verse 87

यंस्तु देवान्मनुष्यांश्च सर्वानेकरथोऽजयत्। सोयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नर्तको युवा। आस्ते वेषप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारकः ।। 87 ।।

yaṃstu devānmanuṣyāṃśca sarvānekaratho'jayat| soyaṃ rājño virāṭasya kanyānāṃ nartako yuvā| āste veṣapraticchannaḥ kanyānāṃ paricārakaḥ || 87 ||

Verse 88

योऽतर्पयदमेयात्मा खाण्डवे जातवेदसम्। सोऽन्तःपुरगतः पार्थः कूपेऽग्निरिव संवृतः ।। 88 ।।

yo'tarpayadameyātmā khāṇḍave jātavedasam| so'ntaḥpuragataḥ pārthaḥ kūpe'gniriva saṃvṛtaḥ || 88 ||

Verse 89

यस्माद्भयममित्राणां सदैव पुरुषर्षभात्। स लोकपरिभूतेन वेषेणास्ते धनंजयः ।। 89 ।।

yasmādbhayamamitrāṇāṃ sadaiva puruṣarṣabhāt| sa lokaparibhūtena veṣeṇāste dhanaṃjayaḥ || 89 ||

Verse 90

यस्यं ज्यातलनिर्घोषात्समकम्पन्त शत्रवः। षण्डरूपं वहन्तं तं गीतं नृत्तावलम्बनम् । कुर्वन्तमर्जुनं दृष्ट्वा न मे स्वास्थ्यं मनो व्रजेत् ।। 90 ।।

yasyaṃ jyātalanirghoṣātsamakampanta śatravaḥ| ṣaṇḍarūpaṃ vahantaṃ taṃ gītaṃ nṛttāvalambanam | kurvantamarjunaṃ dṛṣṭvā na me svāsthyaṃ mano vrajet || 90 ||

Verse 91

स्त्रियो गीतस्वरात्तस्य मुदिताः पर्युपासते ।। 91 ।।

striyo gītasvarāttasya muditāḥ paryupāsate || 91 ||

Verse 92

किरीटं सूर्यसंकाशं यस्य मूर्धन्यशोभत। वेणीविकृतकेशान्तः सोऽयमद्य धनंजयः ।। 92 ।।

kirīṭaṃ sūryasaṃkāśaṃ yasya mūrdhanyaśobhata| veṇīvikṛtakeśāntaḥ so'yamadya dhanaṃjayaḥ || 92 ||

Verse 93

यस्मिन्नस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि महात्मनि । आधारः सर्वविद्यानां यो धारयति कुण्डले ।। 93 ।।

yasminnastrāṇi divyāni samastāni mahātmani | ādhāraḥ sarvavidyānāṃ yo dhārayati kuṇḍale || 93 ||

Verse 94

यं वै राजसहस्राणि तेजसाऽप्रतिमं भुवि । समरे नातिवर्तन्ते वेलामिव महोर्मयः ।। 94 ।।

yaṃ vai rājasahasrāṇi tejasā'pratimaṃ bhuvi | samare nātivartante velāmiva mahormayaḥ || 94 ||

Verse 95

सोयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नर्तको युवा। आस्ते वेषप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारकः ।। 95 ।।

soyaṃ rājño virāṭasya kanyānāṃ nartako yuvā| āste veṣapraticchannaḥ kanyānāṃ paricārakaḥ || 95 ||

Verse 96

यस्य स्म रथनिर्घोषात्समकम्पत मेदिनी। सपर्वतवनाकाशा सहस्थावरजङ्गमा ।। 96 ।।

yasya sma rathanirghoṣātsamakampata medinī| saparvatavanākāśā sahasthāvarajaṅgamā || 96 ||

Verse 97

यस्मिञ्जाते महेष्वासे कुन्त्याः प्रीतिरवर्धत। न स शोचति मामद्य भीमसेन तवानुजः ।। 97 ।।

yasmiñjāte maheṣvāse kuntyāḥ prītiravardhata| na sa śocati māmadya bhīmasena tavānujaḥ || 97 ||

Verse 98

विभूषितमलंकारैः कुण्डलैः परिपातुकैः। कम्बुपाणिमथायान्तं दृष्ट्वा सीदति मे मनः ।। 98 ।।

vibhūṣitamalaṃkāraiḥ kuṇḍalaiḥ paripātukaiḥ| kambupāṇimathāyāntaṃ dṛṣṭvā sīdati me manaḥ || 98 ||

Verse 99

वेणीविकृतकेशान्तं भीमधन्वानमर्जुनम्। कन्यापरिवृतं दृष्ट्वा शोकं गच्छति मे मनः ।। 99 ।।

veṇīvikṛtakeśāntaṃ bhīmadhanvānamarjunam| kanyāparivṛtaṃ dṛṣṭvā śokaṃ gacchati me manaḥ || 99 ||

Verse 100

यदा ह्येनं परिवृतं कन्याभिर्देवरूपिणम्। प्रच्छन्नमिव मातङ्गं परिपूर्णं करेणुभिः ।। 100 ।।

yadā hyenaṃ parivṛtaṃ kanyābhirdevarūpiṇam| pracchannamiva mātaṅgaṃ paripūrṇaṃ kareṇubhiḥ || 100 ||

Verse 101

मात्स्यं पार्थं च गायन्तं विराटं समुपस्थितम्। पश्यामि तूर्यमध्यस्थं दृष्ट्वा मुह्यति मे मनः ।। 101 ।।

mātsyaṃ pārthaṃ ca gāyantaṃ virāṭaṃ samupasthitam| paśyāmi tūryamadhyasthaṃ dṛṣṭvā muhyati me manaḥ || 101 ||

Verse 102

नूनमार्या न जानाति कृच्छ्रं प्राप्तं धनंजयम्। अजातशत्रुं कौरव्यं मग्नं द्युर्द्यूतदेविनम् ।। 102 ।।

nūnamāryā na jānāti kṛcchraṃ prāptaṃ dhanaṃjayam| ajātaśatruṃ kauravyaṃ magnaṃ dyurdyūtadevinam || 102 ||

Verse 103

ऐन्द्रवारुणवायव्यब्रह्माग्नेयैः सवैष्णवैः । अग्नीन्संतर्पयन्पार्थः सर्वशत्रुनिबर्हणः। दिव्यैरस्त्रैरमेयात्मा सर्वांश्चैकरथोऽजयत् ।। 103 ।।

aindravāruṇavāyavyabrahmāgneyaiḥ savaiṣṇavaiḥ | agnīnsaṃtarpayanpārthaḥ sarvaśatrunibarhaṇaḥ| divyairastrairameyātmā sarvāṃścaikaratho'jayat || 103 ||

Verse 104

कौबेरं वैष्णवं शैवमस्त्राण्यन्यानि भारत। दर्शयन्नस्त्रवीर्यं च वासुदेवसहायवान् ।। 104 ।।

kauberaṃ vaiṣṇavaṃ śaivamastrāṇyanyāni bhārata| darśayannastravīryaṃ ca vāsudevasahāyavān || 104 ||

Verse 105

दिव्यं गान्धर्वमस्त्रं च वायव्यमथ वैष्णवम्। ब्राह्मं पाशुपतं चैव स्थूणाकर्णं च दर्शयन् ।। 105 ।।

divyaṃ gāndharvamastraṃ ca vāyavyamatha vaiṣṇavam| brāhmaṃ pāśupataṃ caiva sthūṇākarṇaṃ ca darśayan || 105 ||

Verse 106

पौलोमान्कालकेयांश्च इन्द्रशत्रून्महाबलान्। निवातकवचैः सार्धं घोरानेकरथोऽजयत्। सोन्तःपुरगतः पार्थः कूपेऽग्निरिव संवृतः ।। 106 ।।

paulomānkālakeyāṃśca indraśatrūnmahābalān| nivātakavacaiḥ sārdhaṃ ghorānekaratho'jayat| sontaḥpuragataḥ pārthaḥ kūpe'gniriva saṃvṛtaḥ || 106 ||

Verse 107

यो वै महातपः कुर्वन्महाबलपराक्रमः । युद्धेन तोषयामास शंकरं शूलपाणिनम् ।। 107 ।।

yo vai mahātapaḥ kurvanmahābalaparākramaḥ | yuddhena toṣayāmāsa śaṃkaraṃ śūlapāṇinam || 107 ||

Verse 108

कन्यापुरगतं दृष्ट्वा गोष्ठेष्विव महावृषम्। स्त्रीवेषविकृतं पार्थं कुन्तीं गच्छति मे मनः ।। 108 ।।

kanyāpuragataṃ dṛṣṭvā goṣṭheṣviva mahāvṛṣam| strīveṣavikṛtaṃ pārthaṃ kuntīṃ gacchati me manaḥ || 108 ||

Verse 109

यः स्त्रीभिर्नित्यसंपन्नो रूपेणास्त्रेण मेधया । सोऽश्वबन्धो विराटस्य पश्य कालस्य पर्ययम् ।। 109 ।।

yaḥ strībhirnityasaṃpanno rūpeṇāstreṇa medhayā | so'śvabandho virāṭasya paśya kālasya paryayam || 109 ||

Verse 110

राजकन्याश्च वेश्याश्च विशां दुहितरश्च याः। सर्वाः सारयुता नार्यो दामग्रन्थिवशं गताः । प्रेष्यकर्मणि तं दृष्ट्वा शोचामि विलपामि च ।। 120 ।।

rājakanyāśca veśyāśca viśāṃ duhitaraśca yāḥ| sarvāḥ sārayutā nāryo dāmagranthivaśaṃ gatāḥ | preṣyakarmaṇi taṃ dṛṣṭvā śocāmi vilapāmi ca || 120 ||

Verse 111

विराटमुपतिष्ठन्तं दर्शयन्तं च वाजिनम्। अभ्यकीर्यन्त बृन्दानि दामग्रन्थिमुदीक्षितुम् । विनयन्तं जवेनाश्वान्धर्मराजस्य पश्यतः ।। 111 ।।

virāṭamupatiṣṭhantaṃ darśayantaṃ ca vājinam| abhyakīryanta bṛndāni dāmagranthimudīkṣitum | vinayantaṃ javenāśvāndharmarājasya paśyataḥ || 111 ||

Verse 112

किंनु मां मन्यसे पार्थ सुखितेति परन्तप। तथा दृष्ट्वा यवीयांसं सहदेवं युधांपतिम् ।। 112 ।।

kiṃnu māṃ manyase pārtha sukhiteti parantapa| tathā dṛṣṭvā yavīyāṃsaṃ sahadevaṃ yudhāṃpatim || 112 ||

Verse 113

तं दृष्ट्वा गोषु गोसङ्ख्यं वत्सचर्मक्षितीशयम्। दुःखशोकपरीताङ्गी पाण्डुभूताऽस्मि पाण्डव ।। 113 ।।

taṃ dṛṣṭvā goṣu gosaṅkhyaṃ vatsacarmakṣitīśayam| duḥkhaśokaparītāṅgī pāṇḍubhūtā'smi pāṇḍava || 113 ||

Verse 114

सहदेवस्य वृत्तानि चिन्तयन्ती पुनःपुनः । न पश्यामि महाभाग सहदेवस्य दुःष्कृतम्। यस्मादेवंविधं क्लेशं प्राप्नुयात्सत्यविक्रमः ।। 114 ।।

sahadevasya vṛttāni cintayantī punaḥpunaḥ | na paśyāmi mahābhāga sahadevasya duḥṣkṛtam| yasmādevaṃvidhaṃ kleśaṃ prāpnuyātsatyavikramaḥ || 114 ||

Verse 115

दूयामि भरतश्रेष्ठ दृष्ट्वा ते भ्रातरं प्रियम्। गोषु गोवृषसंकाशं मात्स्येनापि निवेशितम् ।। 115 ।।

dūyāmi bharataśreṣṭha dṛṣṭvā te bhrātaraṃ priyam| goṣu govṛṣasaṃkāśaṃ mātsyenāpi niveśitam || 115 ||

Verse 116

संरब्धतररक्ताक्षं गोपालानां पुरोगमम्। विराटमभिनन्दन्तं वित्ते मे भवति ज्वरः ।। 116 ।।

saṃrabdhatararaktākṣaṃ gopālānāṃ purogamam| virāṭamabhinandantaṃ vitte me bhavati jvaraḥ || 116 ||

Verse 117

सहदेवं हि मे नित्यं वीरमार्या प्रशंसति। महाभिजनसंपन्नो नीतिमान्कुलवानपि ।। 117 ।।

sahadevaṃ hi me nityaṃ vīramāryā praśaṃsati| mahābhijanasaṃpanno nītimānkulavānapi || 117 ||

Verse 118

हीनिषेवो ह्यनवमो धार्मिकश्च प्रियश्च मे। स तेऽरण्येषु वोढव्यः पाञ्चालि रजनीष्वपि ।। 118 ।।

hīniṣevo hyanavamo dhārmikaśca priyaśca me| sa te'raṇyeṣu voḍhavyaḥ pāñcāli rajanīṣvapi || 118 ||

Verse 119

सुकुमारश्च शूरश्च राजानं चाप्यनुव्रतः। ज्येष्ठापचायिनं वीरं स्वयं पाञ्चालि भोजयेः ।। 119 ।।

sukumāraśca śūraśca rājānaṃ cāpyanuvrataḥ| jyeṣṭhāpacāyinaṃ vīraṃ svayaṃ pāñcāli bhojayeḥ || 119 ||

Verse 120

इत्युवाच हि मां कुन्ती रुदती पुत्रगृद्धिनी। प्रव्रजन्तं महारण्यं तं परिष्वज्य तिष्ठती ।। 120 ।।

ityuvāca hi māṃ kuntī rudatī putragṛddhinī| pravrajantaṃ mahāraṇyaṃ taṃ pariṣvajya tiṣṭhatī || 120 ||

Verse 121

तं दृष्ट्वा गोषु गोपालवेषमास्थाय धिष्ठितम्। सहदेवं युधांश्रेष्ठं किंनु जीवामि पाण्डवः ।। 121 ।।

taṃ dṛṣṭvā goṣu gopālaveṣamāsthāya dhiṣṭhitam| sahadevaṃ yudhāṃśreṣṭhaṃ kiṃnu jīvāmi pāṇḍavaḥ || 121 ||

Verse 122

एवं दुःखशताविष्टा युधिष्ठिरनिमित्ततः ।। 122 ।।

evaṃ duḥkhaśatāviṣṭā yudhiṣṭhiranimittataḥ || 122 ||

Verse 123

पुनः प्रतिविशिष्टानि दुःखानि शृणु भारत। वर्धन्ते मयि कौन्तेय वक्ष्याम्यन्यानि तानि वै ।। 123 ।।

punaḥ prativiśiṣṭāni duḥkhāni śṛṇu bhārata| vardhante mayi kaunteya vakṣyāmyanyāni tāni vai || 123 ||

Verse 124

युष्मासु ध्रियमाणेषु दुःखानि विविधान्युत। शोषयन्ति शरीरं मे किंनु दुःखतरं ततः ।। 124 ।।

yuṣmāsu dhriyamāṇeṣu duḥkhāni vividhānyuta| śoṣayanti śarīraṃ me kiṃnu duḥkhataraṃ tataḥ || 124 ||

Verse 125

एकभर्ता तु या नारी सा सुखेनैव वर्तते। पञ्च मे पतयः सन्ति मम दुःखमनन्तकम् ।। 125 ।।

ekabhartā tu yā nārī sā sukhenaiva vartate| pañca me patayaḥ santi mama duḥkhamanantakam || 125 ||