Adhyaya 21

Verse 1

वैशंपायनेन जनमेजयंप्रति कीचकोत्पत्तिप्रकारादिकथनम् ।। 1 ।। जनमेजय उवाच। अहो दुःखतरं प्राप्ता कीचकेन पदा हता। पतिव्रता महाभागा द्रौपदी योषितांवरा ।। 1 ।।

vaiśaṃpāyanena janamejayaṃprati kīcakotpattiprakārādikathanam || 1 || janamejaya uvāca| aho duḥkhataraṃ prāptā kīcakena padā hatā| pativratā mahābhāgā draupadī yoṣitāṃvarā || 1 ||

Verse 2

दुःशलां स्मारयन्ती सा भर्तॄणां भगिनीं शुभाम्। नाशपत्सिन्धुराजं सा बलात्कारेण वाहिता ।। 2 ।।

duḥśalāṃ smārayantī sā bhartṝṇāṃ bhaginīṃ śubhām| nāśapatsindhurājaṃ sā balātkāreṇa vāhitā || 2 ||

Verse 3

किमर्थमिह संप्राप्ता कीचकेन दुरात्मना । नाशपत्तं महाभागा कृष्णा पादेन ताडिता ।। 3 ।।

kimarthamiha saṃprāptā kīcakena durātmanā | nāśapattaṃ mahābhāgā kṛṣṇā pādena tāḍitā || 3 ||

Verse 4

तेजोराशिरियं देवी धर्मज्ञा सत्यवादिनी । केशपांशे परामृष्टा मर्षयन्ती ह्यशक्तवत् ।। 4 ।।

tejorāśiriyaṃ devī dharmajñā satyavādinī | keśapāṃśe parāmṛṣṭā marṣayantī hyaśaktavat || 4 ||

Verse 5

नैतत्कारणमल्पं हि श्रोतुकामोऽस्मि सत्तम। कृष्णायास्तु परिक्लेशान्मनो मे दूयते भृशम् ।। 5 ।।

naitatkāraṇamalpaṃ hi śrotukāmo'smi sattama| kṛṣṇāyāstu parikleśānmano me dūyate bhṛśam || 5 ||

Verse 6

कस्य वंशे समुद्भूतः स च दुर्ललितो मुने । बलोन्मत्तः कथं चासीत्स्यालो मात्स्यस्य कीचकः ।। 6 ।।

kasya vaṃśe samudbhūtaḥ sa ca durlalito mune | balonmattaḥ kathaṃ cāsītsyālo mātsyasya kīcakaḥ || 6 ||

Verse 7

दृष्ट्वापि तां प्रियां भार्यां सूतपुत्रेण ताडिताम् । नैव चुक्षुभिरे वीराः किमकुर्वन्त तं प्रति ।। 7 ।।

dṛṣṭvāpi tāṃ priyāṃ bhāryāṃ sūtaputreṇa tāḍitām | naiva cukṣubhire vīrāḥ kimakurvanta taṃ prati || 7 ||

Verse 8

वैशंपायन उवाच। त्वदुक्तोऽयमनुप्रश्नः कुरूणां कीर्तिवर्धनः। एतत्सर्वं यथा वक्ष्ये विस्तरेणेह पार्थिव ।। 8 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tvadukto'yamanupraśnaḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ| etatsarvaṃ yathā vakṣye vistareṇeha pārthiva || 8 ||

Verse 9

ब्राह्मण्यां क्षत्रियाञ्जातः सूतो भवति पार्थिव । प्रातिलोम्येन जातानां स ह्येको द्विज एव तु ।। 9 ।।

brāhmaṇyāṃ kṣatriyāñjātaḥ sūto bhavati pārthiva | prātilomyena jātānāṃ sa hyeko dvija eva tu || 9 ||

Verse 10

रथकारमितीमं हि क्रियायुक्तं द्विजन्मनाम्। क्षत्रियादवरो वैश्याद्विशिष्ट इति चक्षते ।। 10 ।।

rathakāramitīmaṃ hi kriyāyuktaṃ dvijanmanām| kṣatriyādavaro vaiśyādviśiṣṭa iti cakṣate || 10 ||

Verse 11

सह सूतेन संबन्धः कृतः पूर्वं नराधिपैः। तेन तु प्रातिलोम्येन राजशब्दो न लभ्यते ।। 11 ।।

saha sūtena saṃbandhaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ narādhipaiḥ| tena tu prātilomyena rājaśabdo na labhyate || 11 ||

Verse 12

तेषां तु सूतविषयः सूतानां नामतः कृतः। उपजीव्यं च यत्क्षेत्रं राजन्सूतेन वै पुरा ।। 12 ।।

teṣāṃ tu sūtaviṣayaḥ sūtānāṃ nāmataḥ kṛtaḥ| upajīvyaṃ ca yatkṣetraṃ rājansūtena vai purā || 12 ||

Verse 13

सूतानामधिपो राजा केकयो नाम विश्रुतः। राजकन्यासमुद्भूतः सारथ्येऽनुपमोऽभवत् ।। 13 ।।

sūtānāmadhipo rājā kekayo nāma viśrutaḥ| rājakanyāsamudbhūtaḥ sārathye'nupamo'bhavat || 13 ||

Verse 14

पुत्रास्तस्य कुरुश्रेष्ठ मालव्यां जझिरे तदा। कीचका इति विख्याताः शतं षट् चैव भारत ।। 14 ।।

putrāstasya kuruśreṣṭha mālavyāṃ jajhire tadā| kīcakā iti vikhyātāḥ śataṃ ṣaṭ caiva bhārata || 14 ||

Verse 15

तेषामासीद्बलश्रेष्ठः कीचकः सर्वजित्प्रभो। अग्रजो बलसंमत्तस्तेनासीत्सूतषट्शतम् ।। 15 ।।

teṣāmāsīdbalaśreṣṭhaḥ kīcakaḥ sarvajitprabho| agrajo balasaṃmattastenāsītsūtaṣaṭśatam || 15 ||

Verse 16

मालव्या एव कौरव्य तत्र ह्यवरजाऽभवत्। तस्यां केकयराज्ञस्तु सुदेष्णा दुहिताऽभवत् ।। 16 ।।

mālavyā eva kauravya tatra hyavarajā'bhavat| tasyāṃ kekayarājñastu sudeṣṇā duhitā'bhavat || 16 ||

Verse 17

तां विराटस्य मात्स्यस्य केकयः प्रददौ मुदा। सुरथायां मृतायां तु कौसल्यां श्वेतमातरि ।। 17 ।।

tāṃ virāṭasya mātsyasya kekayaḥ pradadau mudā| surathāyāṃ mṛtāyāṃ tu kausalyāṃ śvetamātari || 17 ||

Verse 18

श्वेते विनष्टे शङ्खे च गते मातुलवेश्मनि । सुदेष्णां महिषीं लब्ध्वा राज दुःखमपानुदत् ।। 18 ।।

śvete vinaṣṭe śaṅkhe ca gate mātulaveśmani | sudeṣṇāṃ mahiṣīṃ labdhvā rāja duḥkhamapānudat || 18 ||

Verse 19

उत्तरं चोत्तरां चैव विराटात्पृथिवीपते। सुदेष्णा सुषुवे देवी कैकेयी कुलवृद्धये ।। 19 ।।

uttaraṃ cottarāṃ caiva virāṭātpṛthivīpate| sudeṣṇā suṣuve devī kaikeyī kulavṛddhaye || 19 ||

Verse 20

मातृष्वसृसुतां राजन्कीचकस्तामनिन्दिताम्। सदा परिचरन्प्रीत्या विराटे न्यवसत्सुखी ।। 20 ।।

mātṛṣvasṛsutāṃ rājankīcakastāmaninditām| sadā paricaranprītyā virāṭe nyavasatsukhī || 20 ||

Verse 21

भ्रातरश्चास्य विक्रान्ताः सर्वे च तमनुव्रताः । विराटस्यैव संहृष्टा बलं कोशं त्ववर्धयन् ।। 21 ।।

bhrātaraścāsya vikrāntāḥ sarve ca tamanuvratāḥ | virāṭasyaiva saṃhṛṣṭā balaṃ kośaṃ tvavardhayan || 21 ||

Verse 22

कालेया नाम ते दैत्याः प्रायशो भुवि विश्रुताः। जझिरे कीचका राजन्बाणो ज्येष्ठस्तथाऽभवत् ।। 22 ।।

kāleyā nāma te daityāḥ prāyaśo bhuvi viśrutāḥ| jajhire kīcakā rājanbāṇo jyeṣṭhastathā'bhavat || 22 ||

Verse 23

स हि सर्वास्रसंपन्नो बलवान्भीमविक्रमः । कीचको नष्टमर्यादो बभूव भयदो नृणाम् ।। 23 ।।

sa hi sarvāsrasaṃpanno balavānbhīmavikramaḥ | kīcako naṣṭamaryādo babhūva bhayado nṛṇām || 23 ||

Verse 24

तं प्राप्य बलसंमत्तं विराटः पृथिवीपतिः । जिगाय सर्वांश्च रिपून्यथेन्द्रो दानवान्पुरा ।। 24 ।।

taṃ prāpya balasaṃmattaṃ virāṭaḥ pṛthivīpatiḥ | jigāya sarvāṃśca ripūnyathendro dānavānpurā || 24 ||

Verse 25

मेखलांश्च त्रिगर्तांश्च दशार्णांश्च कशेरुकान्। मालवांश्चैव यवनान्सिलिन्दान्काशिकोसलान् ।। 25 ।।

mekhalāṃśca trigartāṃśca daśārṇāṃśca kaśerukān| mālavāṃścaiva yavanānsilindānkāśikosalān || 25 ||

Verse 26

करदांश्च निषिद्धांश्च शिवान्मचुलकांस्तथा। पुलिन्दांश्च कलिङ्गांश्च तङ्कणान्परतङ्कणान् ।। 26 ।।

karadāṃśca niṣiddhāṃśca śivānmaculakāṃstathā| pulindāṃśca kaliṅgāṃśca taṅkaṇānparataṅkaṇān || 26 ||

Verse 27

अन्ये च बहवः शूरा नानाजनपदेश्वराः। कीचकेन रणे भग्ना विद्रवन्ति दिशो दश ।। 27 ।।

anye ca bahavaḥ śūrā nānājanapadeśvarāḥ| kīcakena raṇe bhagnā vidravanti diśo daśa || 27 ||

Verse 28

तमेवंवीर्यसंपन्नं नागायुतसमं बले। विराटस्तत्र सेनायाश्चकार पतिमात्मनः ।। 28 ।।

tamevaṃvīryasaṃpannaṃ nāgāyutasamaṃ bale| virāṭastatra senāyāścakāra patimātmanaḥ || 28 ||

Verse 29

विराटभ्रातरश्चैव दश दाशरथेः समाः। ते चैनानन्ववर्तन्त कीचकान्बलवत्तरान् ।। 29 ।।

virāṭabhrātaraścaiva daśa dāśaratheḥ samāḥ| te cainānanvavartanta kīcakānbalavattarān || 29 ||

Verse 30

एवंविधबलो भीमः कीचकस्ते च तद्विधाः। राज्ञः स्याला महात्मानो विराटस्य हितैषिणः ।। 30 ।।

evaṃvidhabalo bhīmaḥ kīcakaste ca tadvidhāḥ| rājñaḥ syālā mahātmāno virāṭasya hitaiṣiṇaḥ || 30 ||

Verse 31

एतत्ते कथितं सर्वं कीचकस्य पराक्रमम्। द्रौपदी न शशापैनं यस्मात्तद्गदतः शृणु ।। 31 ।।

etatte kathitaṃ sarvaṃ kīcakasya parākramam| draupadī na śaśāpainaṃ yasmāttadgadataḥ śṛṇu || 31 ||

Verse 32

रक्षन्ति हि तपः क्रोधादृषयो न शपन्ति च। जानन्ती तद्यथातत्त्वं द्रौपदी न शशाप तम् ।। 32 ।।

rakṣanti hi tapaḥ krodhādṛṣayo na śapanti ca| jānantī tadyathātattvaṃ draupadī na śaśāpa tam || 32 ||

Verse 33

क्षमा धर्मः क्षमा दानं क्षमा यज्ञः क्षमा तपः। क्षमा सत्यं क्षमा शीलं क्षमा सर्वमिति श्रुतिः ।। 33 ।।

kṣamā dharmaḥ kṣamā dānaṃ kṣamā yajñaḥ kṣamā tapaḥ| kṣamā satyaṃ kṣamā śīlaṃ kṣamā sarvamiti śrutiḥ || 33 ||

Verse 34

क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम्। एतत्सर्वं विजानन्ती सा क्षमामन्वपद्यत ।। 34 ।।

kṣamāvatāmayaṃ lokaḥ paraścaiva kṣamāvatām| etatsarvaṃ vijānantī sā kṣamāmanvapadyata || 34 ||

Verse 35

भर्तॄणां मतमाज्ञाय क्षमिणां धर्मचारिणाम्। नाशपत्तं विशालाक्षी सती शक्ताऽपि भारत ।। 35 ।।

bhartṝṇāṃ matamājñāya kṣamiṇāṃ dharmacāriṇām| nāśapattaṃ viśālākṣī satī śaktā'pi bhārata || 35 ||

Verse 36

पाण्डवाश्चापि ते सर्वे द्रौपदीं प्रेक्ष्य दुःखिताम्। क्रोधाग्निनाऽप्यदह्यन्त तदा लञ्जाव्यपेक्षया ।। 36 ।।

pāṇḍavāścāpi te sarve draupadīṃ prekṣya duḥkhitām| krodhāgninā'pyadahyanta tadā lañjāvyapekṣayā || 36 ||

Verse 37

अथ भीमो महाबाहुः मूदयिष्यंस्तु कीचकम्। वारितो धर्मपुत्रेण वेलयेव महोदधिः ।। 37 ।।

atha bhīmo mahābāhuḥ mūdayiṣyaṃstu kīcakam| vārito dharmaputreṇa velayeva mahodadhiḥ || 37 ||

Verse 38

संधार्य मनसा रोषं दिवारात्रं विनिश्वसन्। महानसे तदा कृच्छ्रात्सुष्वाप रजनीं च ताम् ।। 38 ।।

saṃdhārya manasā roṣaṃ divārātraṃ viniśvasan| mahānase tadā kṛcchrātsuṣvāpa rajanīṃ ca tām || 38 ||