Adhyaya 20

Verse 1

विराटेन कीचकस्य दण्डाप्रयोगाद्रुष्ट्या द्रौपद्या तंप्रत्युपालम्भनम् ।। 1 ।। युधिष्ठिरेण द्रौपद्याः सान्त्वनम् ।। 2 ।। द्रौपद्याऽज्ञानादिव स्वशोकहेतुं पृच्छन्तीं सुदेष्णांप्रति गन्धर्वैः कीचकवधस्य भावित्वकथनम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। एवं विलपमानायां पाञ्चाल्यां मत्स्यपुङ्गवः। अशक्तः कीचकं तत्र शासितुं बलदर्पितम् । विराटराजः मूतं तु सान्त्वेनैव न्यवारयत् ।। 1 ।।

virāṭena kīcakasya daṇḍāprayogādruṣṭyā draupadyā taṃpratyupālambhanam || 1 || yudhiṣṭhireṇa draupadyāḥ sāntvanam || 2 || draupadyā'jñānādiva svaśokahetuṃ pṛcchantīṃ sudeṣṇāṃprati gandharvaiḥ kīcakavadhasya bhāvitvakathanam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ vilapamānāyāṃ pāñcālyāṃ matsyapuṅgavaḥ| aśaktaḥ kīcakaṃ tatra śāsituṃ baladarpitam | virāṭarājaḥ mūtaṃ tu sāntvenaiva nyavārayat || 1 ||

Verse 2

कीचकं मत्स्यराजेन कृतागसमनिन्दिता। नापराधानुरूपेण दण्डेन प्रतिपादितम् ।। 2 ।।

kīcakaṃ matsyarājena kṛtāgasamaninditā| nāparādhānurūpeṇa daṇḍena pratipāditam || 2 ||

Verse 3

पाञ्चालराजस्य सुता दृष्ट्वा सुरसुतोपमा। धर्मज्ञा व्यवहाराणां कीचके कृतकिल्बिषे । पुनः प्रोवाच राजानं स्मरन्ती धर्ममुत्तमम् ।। 3 ।।

pāñcālarājasya sutā dṛṣṭvā surasutopamā| dharmajñā vyavahārāṇāṃ kīcake kṛtakilbiṣe | punaḥ provāca rājānaṃ smarantī dharmamuttamam || 3 ||

Verse 4

संप्रेक्ष्य च वरारोहा सर्वांस्तत्र सभासदः। राजानुवर्तनपरान्कीचकं च कृतागसम्। विराटं चाह पाञ्चाली दुःखेनाविष्टचेतना ।। 4 ।।

saṃprekṣya ca varārohā sarvāṃstatra sabhāsadaḥ| rājānuvartanaparānkīcakaṃ ca kṛtāgasam| virāṭaṃ cāha pāñcālī duḥkhenāviṣṭacetanā || 4 ||

Verse 5

न राजन्राजवत्किंचित्समाचरसि कीचके। दस्यूनामिव ते धर्मो न सत्सु परिवर्तते।। 5 ।।

na rājanrājavatkiṃcitsamācarasi kīcake| dasyūnāmiva te dharmo na satsu parivartate|| 5 ||

Verse 6

न कीचकः स्वधर्मस्थो न च मत्स्यः कथंचन। सभासदोऽप्यधर्मज्ञा य इमं पर्युपासते।। 6 ।।

na kīcakaḥ svadharmastho na ca matsyaḥ kathaṃcana| sabhāsado'pyadharmajñā ya imaṃ paryupāsate|| 6 ||

Verse 7

न धर्मं कीचको वेत्ति राजभृत्यास्तथैव च। न राजा विनयं ब्रूते अमात्याश्च न जानते ।। 7 ।।

na dharmaṃ kīcako vetti rājabhṛtyāstathaiva ca| na rājā vinayaṃ brūte amātyāśca na jānate || 7 ||

Verse 8

नोपालभे त्वां नृपते विराटं नृपसंसदि। नाहमेतेन युक्ता वै हन्तुं मात्स्य तवान्तिके ।। 8 ।।

nopālabhe tvāṃ nṛpate virāṭaṃ nṛpasaṃsadi| nāhametena yuktā vai hantuṃ mātsya tavāntike || 8 ||

Verse 9

सभासदस्तु पश्यन्तु कीचकं धर्मलङ्घिनम्। विराटनृपते पश्य मामनाथामनागसम् ।। 9 ।।

sabhāsadastu paśyantu kīcakaṃ dharmalaṅghinam| virāṭanṛpate paśya māmanāthāmanāgasam || 9 ||

Verse 10

न साम फलते दुष्टे दुष्टे दण्डः प्रयुज्यते ।। 10 ।।

na sāma phalate duṣṭe duṣṭe daṇḍaḥ prayujyate || 10 ||

Verse 11

अदण्ड्यान्दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन्। स राजा न भवेल्लोके राजशब्दस्य भाजनम् ।। 11 ।।

adaṇḍyāndaṇḍayanrājā daṇḍyāṃścaivāpyadaṇḍayan| sa rājā na bhavelloke rājaśabdasya bhājanam || 11 ||

Verse 12

दीनान्धकृपणाशक्तपङ्गुकुब्जजडादिकान्। अनाथबालवृद्धांश्च पुरुषान्वा स्त्रियोऽपि वा । दुष्टचोराभिभूतांश्च पालयेदवनीपतिः ।। 12 ।।

dīnāndhakṛpaṇāśaktapaṅgukubjajaḍādikān| anāthabālavṛddhāṃśca puruṣānvā striyo'pi vā | duṣṭacorābhibhūtāṃśca pālayedavanīpatiḥ || 12 ||

Verse 13

अनाथानां च नाथः स्यादपितॄणां पिता नृपः । माता भवेदमातॄणामगुरूणां गुरुर्भवेत्। अगतीनां गती राजा नृणां राजा परायणम् ।। 13 ।।

anāthānāṃ ca nāthaḥ syādapitṝṇāṃ pitā nṛpaḥ | mātā bhavedamātṝṇāmagurūṇāṃ gururbhavet| agatīnāṃ gatī rājā nṛṇāṃ rājā parāyaṇam || 13 ||

Verse 14

विशेषतः परैर्दुष्टैः परामृष्टं नरोत्तमः। स्त्रियं साध्वीमनाथां च पालयेत्स्वसुतामिव ।। 14 ।।

viśeṣataḥ parairduṣṭaiḥ parāmṛṣṭaṃ narottamaḥ| striyaṃ sādhvīmanāthāṃ ca pālayetsvasutāmiva || 14 ||

Verse 15

त्वद्गृहावसतिं राजन्नेतावत्कालपर्ययम्। अधिकां त्वत्सुतायाश्च पश्य मां कीचकाहतां ।। 15 ।।

tvadgṛhāvasatiṃ rājannetāvatkālaparyayam| adhikāṃ tvatsutāyāśca paśya māṃ kīcakāhatāṃ || 15 ||

Verse 16

विराट उवाच। परोक्षं नाभिजानामि विग्रहं युवयोरहम्। अर्थतत्त्वमविज्ञाय किं स्यादकुशलं मम ।। 16 ।।

virāṭa uvāca| parokṣaṃ nābhijānāmi vigrahaṃ yuvayoraham| arthatattvamavijñāya kiṃ syādakuśalaṃ mama || 16 ||

Verse 17

द्रौपद्युवाच। येषां न वैरी स्वपिति पदा भूमिमुपस्पृशन्। तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 17 ।।

draupadyuvāca| yeṣāṃ na vairī svapiti padā bhūmimupaspṛśan| teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padā'vadhīt || 17 ||

Verse 18

ये च दद्युर्न याचेयुर्ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः। येषां दुन्दुभिनिर्घोषो ज्याघोषः श्रूयते भृशम्। तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 18 ।।

ye ca dadyurna yāceyurbrahmaṇyāḥ satyavādinaḥ| yeṣāṃ dundubhinirghoṣo jyāghoṣaḥ śrūyate bhṛśam| teṣāṃ māṃ dayitāṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padā'vadhīt || 18 ||

Verse 19

तेजस्विनस्तथा क्षान्ता बलवन्तश्च मानिनः। महेष्वासा रणे शूरा गर्विता मानतत्पराः। तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 19 ।।

tejasvinastathā kṣāntā balavantaśca māninaḥ| maheṣvāsā raṇe śūrā garvitā mānatatparāḥ| teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padā'vadhīt || 19 ||

Verse 20

सर्वलोकमिमं हन्युर्यदि क्रुद्धा महाबलाः। तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 20 ।।

sarvalokamimaṃ hanyuryadi kruddhā mahābalāḥ| teṣāṃ māṃ dayitāṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padā'vadhīt || 20 ||

Verse 21

येषां नास्ति समः कश्चिद्वीर्ये सत्ये बले दमे। तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 21 ।।

yeṣāṃ nāsti samaḥ kaścidvīrye satye bale dame| teṣāṃ māṃ dayitāṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padā'vadhīt || 21 ||

Verse 22

येषां न सदृशः कश्चिद्धनाद्यैर्भुवि मानवः। तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 22 ।।

yeṣāṃ na sadṛśaḥ kaściddhanādyairbhuvi mānavaḥ| teṣāṃ māṃ dayitāṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padā'vadhīt || 22 ||

Verse 23

तवाग्रतो विशेषेण प्रजानां च हितैषिणः। पश्यतो निहता राजंस्तेनेह जगतीपते ।। 23 ।।

tavāgrato viśeṣeṇa prajānāṃ ca hitaiṣiṇaḥ| paśyato nihatā rājaṃsteneha jagatīpate || 23 ||

Verse 24

शरणं ये प्रपन्नानां भवन्ति शरणार्थिनाम्। चरन्ति लोके प्रच्छन्नाः क्वनु तेऽद्य महाबलाः ।। 24 ।।

śaraṇaṃ ye prapannānāṃ bhavanti śaraṇārthinām| caranti loke pracchannāḥ kvanu te'dya mahābalāḥ || 24 ||

Verse 25

कथं ते सूतपुत्रेण वध्यमानां प्रियां सतीम्। मर्षयन्ति यथा क्लीबा बलवन्तोऽतितेजसः ।। 25 ।।

kathaṃ te sūtaputreṇa vadhyamānāṃ priyāṃ satīm| marṣayanti yathā klībā balavanto'titejasaḥ || 25 ||

Verse 26

क्वनु तेषाममर्षश्च वीर्यं तेषां च तद्बलम्। न परीप्सन्ति ये भार्यां वध्यमानां दुरात्माना ।। 26 ।।

kvanu teṣāmamarṣaśca vīryaṃ teṣāṃ ca tadbalam| na parīpsanti ye bhāryāṃ vadhyamānāṃ durātmānā || 26 ||

Verse 27

मयाऽपि शक्यं किं कर्तुं विराटे धर्मदूषणे। मां मर्षंयति यः पश्यन्वध्यमानामनागसम् ।। 27 ।।

mayā'pi śakyaṃ kiṃ kartuṃ virāṭe dharmadūṣaṇe| māṃ marṣaṃyati yaḥ paśyanvadhyamānāmanāgasam || 27 ||

Verse 28

धर्मो विद्धो ह्यधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठति। न चेद्विशल्यः क्रियते सर्वे विद्धाः सभासदः ।। 28 ।।

dharmo viddho hyadharmeṇa sabhāṃ yatropatiṣṭhati| na cedviśalyaḥ kriyate sarve viddhāḥ sabhāsadaḥ || 28 ||

Verse 29

यत्र धर्मो ह्यधर्मेम सत्यं यत्रानृतेन च। हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः ।। 29 ।।

yatra dharmo hyadharmema satyaṃ yatrānṛtena ca| hanyate prekṣamāṇānāṃ hatāstatra sabhāsadaḥ || 29 ||

Verse 30

वैशंपायन उवाच। तस्यास्तत्कृपणं श्रुत्वा सैरन्ध्र्याः परिदेवितम्। ततः सभ्यास्तु ते सर्वे भूयः कृष्णामपूजयन्। साधुसाध्विति चाप्याहुः कीचकं चाप्यगर्हयन् ।। 30 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tasyāstatkṛpaṇaṃ śrutvā sairandhryāḥ paridevitam| tataḥ sabhyāstu te sarve bhūyaḥ kṛṣṇāmapūjayan| sādhusādhviti cāpyāhuḥ kīcakaṃ cāpyagarhayan || 30 ||

Verse 31

केचित्कृष्णां प्रशंसन्ति केचिन्निन्दन्ति कीचकम्। केचिन्निन्दन्ति राजानं केचिद्देवीं च तां नराः ।। 31 ।।

kecitkṛṣṇāṃ praśaṃsanti kecinnindanti kīcakam| kecinnindanti rājānaṃ keciddevīṃ ca tāṃ narāḥ || 31 ||

Verse 32

सभ्या ऊचुः । यस्येयं चारुसर्वाङ्गी भार्या स्यादायतेक्षणा। परो लाभश्च तस्य स्यान्न स शोचेत्कदाचन ।। 32 ।।

sabhyā ūcuḥ | yasyeyaṃ cārusarvāṅgī bhāryā syādāyatekṣaṇā| paro lābhaśca tasya syānna sa śocetkadācana || 32 ||

Verse 33

यस्या गात्रं शुभं पीनं मुखं जयति पङ्कजम्। गतिर्हंसं स्मितं कुन्दं सौषा नार्हति पद्वधम् ।। 33 ।।

yasyā gātraṃ śubhaṃ pīnaṃ mukhaṃ jayati paṅkajam| gatirhaṃsaṃ smitaṃ kundaṃ sauṣā nārhati padvadham || 33 ||

Verse 34

द्वात्रिंशद्दशना यस्याः श्वेता मांसनिबन्धनाः। स्निग्धाश्च मृदवः केशाः सैषा नार्हति पद्वधम् ।। 34 ।।

dvātriṃśaddaśanā yasyāḥ śvetā māṃsanibandhanāḥ| snigdhāśca mṛdavaḥ keśāḥ saiṣā nārhati padvadham || 34 ||

Verse 35

पद्मं चक्रं ध्वजं शङ्खं प्रासादो मकरस्तथा। यस्याः पाणितले सन्ति सैषा नार्हति पद्वधम् ।। 35 ।।

padmaṃ cakraṃ dhvajaṃ śaṅkhaṃ prāsādo makarastathā| yasyāḥ pāṇitale santi saiṣā nārhati padvadham || 35 ||

Verse 36

आवर्ताः खलु चत्वारः सर्वे चैव प्रदक्षिणाः । समं गात्रं शुभं स्निग्धं यस्या नार्हति पद्वधम् ।। 36 ।।

āvartāḥ khalu catvāraḥ sarve caiva pradakṣiṇāḥ | samaṃ gātraṃ śubhaṃ snigdhaṃ yasyā nārhati padvadham || 36 ||

Verse 37

अच्छिद्रहस्तपादा च अच्छिद्रदशना च या। कन्या कमलपत्राक्षी कथमर्हति पद्वधम् ।। 37 ।।

acchidrahastapādā ca acchidradaśanā ca yā| kanyā kamalapatrākṣī kathamarhati padvadham || 37 ||

Verse 38

सेयं लक्षणसंपन्ना पूर्णचन्द्रनिभानना। सुरूपिणी सुवदना नेयं योग्या पदा वधम् ।। 38 ।।

seyaṃ lakṣaṇasaṃpannā pūrṇacandranibhānanā| surūpiṇī suvadanā neyaṃ yogyā padā vadham || 38 ||

Verse 39

देवदेवीव सुभगा शक्रदेवीव शोभना। अप्सरा इव सारूप्यान्नेयं योग्या पदा वधम् ।। 39 ।।

devadevīva subhagā śakradevīva śobhanā| apsarā iva sārūpyānneyaṃ yogyā padā vadham || 39 ||

Verse 40

इति स्मापूजसंस्तत्र कृष्णां प्रेक्ष्य सभासदः ।। 40 ।।

iti smāpūjasaṃstatra kṛṣṇāṃ prekṣya sabhāsadaḥ || 40 ||

Verse 41

सा विनिःश्वस्य सुश्रोणी भूमावन्तर्मुखी स्थिता। तूष्णीमासीत्तदा दृष्ट्वा विवक्षन्तं युधिष्ठिरम् ।। 41 ।।

sā viniḥśvasya suśroṇī bhūmāvantarmukhī sthitā| tūṣṇīmāsīttadā dṛṣṭvā vivakṣantaṃ yudhiṣṭhiram || 41 ||

Verse 42

युधिष्ठिरस्य कोपात्तु ललाटे स्वेद आस्रवत्। अब्रवीद्धर्मपुत्रोऽथ सैरन्ध्रीं महिषीं प्रियाम् । कृष्णां तत्र नृपाभ्याशे परिव्राजकरूपधृत् ।। 42 ।।

yudhiṣṭhirasya kopāttu lalāṭe sveda āsravat| abravīddharmaputro'tha sairandhrīṃ mahiṣīṃ priyām | kṛṣṇāṃ tatra nṛpābhyāśe parivrājakarūpadhṛt || 42 ||

Verse 43

गच्छ सैरन्ध्रि मा भैस्त्वं सुदेष्णाया निवेशनम् । राजा ह्ययं धर्मशीलो विराटः परलोकभीः । यतस्त्वां न परित्राति सत्ये धर्मपथे स्थितः ।। 43 ।।

gaccha sairandhri mā bhaistvaṃ sudeṣṇāyā niveśanam | rājā hyayaṃ dharmaśīlo virāṭaḥ paralokabhīḥ | yatastvāṃ na paritrāti satye dharmapathe sthitaḥ || 43 ||

Verse 44

भर्तारमनुरुन्धन्त्यः क्लिश्यन्ते वीरपत्नयः। शुश्रूषया क्लिश्यमानाः पतिलोकं जयन्त्युत ।। 44 ।।

bhartāramanurundhantyaḥ kliśyante vīrapatnayaḥ| śuśrūṣayā kliśyamānāḥ patilokaṃ jayantyuta || 44 ||

Verse 45

मन्ये न कालः क्रोधस्य पश्यन्ति पतयस्तव। तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः ।। 45 ।।

manye na kālaḥ krodhasya paśyanti patayastava| tena tvāṃ nābhidhāvanti gandharvāḥ sūryavarcasaḥ || 45 ||

Verse 46

श्रूयन्तां ते सुकेशान्ते मोक्षधर्माश्रयाः कथाः। यथा धर्मः कुलस्त्रीणां दृष्टो धर्मानुरोधनात् ।। 46 ।।

śrūyantāṃ te sukeśānte mokṣadharmāśrayāḥ kathāḥ| yathā dharmaḥ kulastrīṇāṃ dṛṣṭo dharmānurodhanāt || 46 ||

Verse 47

नास्ति यज्ञः स्त्रियाः कश्चिन्न श्राद्धं नाप्युपोषणम्। या तु भर्तारि शुश्रूषा सा स्वर्गायाभिजायते ।। 47 ।।

nāsti yajñaḥ striyāḥ kaścinna śrāddhaṃ nāpyupoṣaṇam| yā tu bhartāri śuśrūṣā sā svargāyābhijāyate || 47 ||

Verse 48

पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने। पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ।। 48 ।।

pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane| putrastu sthāvire bhāve na strī svātantryamarhati || 48 ||

Verse 49

भीरु भर्तृभयात्पत्न्यो न क्रुध्यन्ति कदाचन। बहुभिश्च परिक्लेशैरवज्ञाताश्च शत्रुभिः । अनन्यभावाः शुद्धाश्च पुण्यलोकं जयन्त्युत ।। 49 ।।

bhīru bhartṛbhayātpatnyo na krudhyanti kadācana| bahubhiśca parikleśairavajñātāśca śatrubhiḥ | ananyabhāvāḥ śuddhāśca puṇyalokaṃ jayantyuta || 49 ||

Verse 50

न क्रोधकालं नियतं पश्यन्ति पतयस्तव। न क्रुद्धान्प्रतियायाद्वै पतींस्ते वृत्रहा अपि। तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः कामरूपिणः ।। 50 ।।

na krodhakālaṃ niyataṃ paśyanti patayastava| na kruddhānpratiyāyādvai patīṃste vṛtrahā api| tena tvāṃ nābhidhāvanti gandharvāḥ kāmarūpiṇaḥ || 50 ||

Verse 51

यदि ते समयः कश्चित्कृतो ह्यायतलोचने। तं स्मरस्व क्षमाशीले क्षमा धर्मो ह्यनुत्तमः ।। 51 ।।

yadi te samayaḥ kaścitkṛto hyāyatalocane| taṃ smarasva kṣamāśīle kṣamā dharmo hyanuttamaḥ || 51 ||

Verse 52

क्षमा धर्मः क्षमा सत्यं क्षमा दानं क्षमा तपः। क्षमावतामयं लोकः परलोकः क्षमावतांम् ।। 52 ।।

kṣamā dharmaḥ kṣamā satyaṃ kṣamā dānaṃ kṣamā tapaḥ| kṣamāvatāmayaṃ lokaḥ paralokaḥ kṣamāvatāṃm || 52 ||

Verse 53

द्व्यंशिनो द्वादशाङ्गस्य चतुर्विंशतिपर्वणः। कस्त्रिषष्ठिशतारस्य मासोनस्याक्षमी भवेत्।। 53 ।।

dvyaṃśino dvādaśāṅgasya caturviṃśatiparvaṇaḥ| kastriṣaṣṭhiśatārasya māsonasyākṣamī bhavet|| 53 ||

Verse 54

गच्छ सैरन्ध्रि गन्धर्वाः करिष्यन्ति तव प्रियम्। व्यपनेष्यन्ति ते दुःखं येन ते विप्रियं कृतम् ।। 54 ।।

gaccha sairandhri gandharvāḥ kariṣyanti tava priyam| vyapaneṣyanti te duḥkhaṃ yena te vipriyaṃ kṛtam || 54 ||

Verse 55

इत्येवमुक्ते तिष्ठन्तीं पुनरेवाह धर्मराट्। विघ्नं करोषि वै भद्रे दीव्यतां राजसंसदि ।। 55 ।।

ityevamukte tiṣṭhantīṃ punarevāha dharmarāṭ| vighnaṃ karoṣi vai bhadre dīvyatāṃ rājasaṃsadi || 55 ||

Verse 56

तस्मात्त्वमपि सुश्रोणि शैलूषीव विभासि नः। एवमुक्ता तु सा भर्त्रा समुद्वीक्ष्याब्रवीदिदम् ।। 56 ।।

tasmāttvamapi suśroṇi śailūṣīva vibhāsi naḥ| evamuktā tu sā bhartrā samudvīkṣyābravīdidam || 56 ||

Verse 57

सत्यमुक्तं त्वया विद्वञ्शैलूषीं विद्धि मां पुनः। शैलूषकस्य तस्याहं येषां ज्येष्ठोऽक्षकोविदः ।। 57 ।।

satyamuktaṃ tvayā vidvañśailūṣīṃ viddhi māṃ punaḥ| śailūṣakasya tasyāhaṃ yeṣāṃ jyeṣṭho'kṣakovidaḥ || 57 ||

Verse 58

एवमुक्त्वा वरारोहा परिमृज्याननं शुभम्। केशान्विमुक्तान्संयम्य रुधिरेण समुक्षितान् ।। 58 ।

evamuktvā varārohā parimṛjyānanaṃ śubham| keśānvimuktānsaṃyamya rudhireṇa samukṣitān || 58 |

Verse 59

पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गी गजराजवधूरिव। प्रतस्थे नागनासोरूर्भर्तुराज्ञाय शासनम् ।। 59 ।।

pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgī gajarājavadhūriva| pratasthe nāganāsorūrbharturājñāya śāsanam || 59 ||

Verse 60

विमुक्ता मृगशावाक्षी निरन्तरपयोधरा। प्रभा नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृता ।। 60 ।।

vimuktā mṛgaśāvākṣī nirantarapayodharā| prabhā nakṣatrarājasya kālameghairivāvṛtā || 60 ||

Verse 61

यस्यार्थे पाण्डवेयास्तु त्यजेयुरपि जीवितम्। तां ते दृष्ट्वा तथा कृष्णां क्षमिणो धर्मचारिणः। समयं नातिवर्तन्ते वेलामिव महोदधिः ।। 61 ।।

yasyārthe pāṇḍaveyāstu tyajeyurapi jīvitam| tāṃ te dṛṣṭvā tathā kṛṣṇāṃ kṣamiṇo dharmacāriṇaḥ| samayaṃ nātivartante velāmiva mahodadhiḥ || 61 ||

Verse 62

सा प्रविश्य प्रवेपन्ती सुदेष्णाया निवेशनम्। रुदन्ती चारुसर्वाङ्गी तस्यास्तस्थावथाग्रतः ।। 62 ।।

sā praviśya pravepantī sudeṣṇāyā niveśanam| rudantī cārusarvāṅgī tasyāstasthāvathāgrataḥ || 62 ||

Verse 63

तामुवाच विराटस्य महिषी शाठ्यमास्थिता। किमिदं पद्मसंकाशं सुदन्तोष्ठाक्षिनासिकम् ।। 63 ।।

tāmuvāca virāṭasya mahiṣī śāṭhyamāsthitā| kimidaṃ padmasaṃkāśaṃ sudantoṣṭhākṣināsikam || 63 ||

Verse 64

रुदन्त्या अवमृष्टास्रं पूर्णेन्दुसमवर्चसम्। बिम्बोष्ठं कृष्णताराभ्यामत्यन्तरुचिरप्रभम्। नयनाभ्यामजिह्याभ्यां मुखं ते मुञ्चते जलम् ।। 64 ।।

rudantyā avamṛṣṭāsraṃ pūrṇendusamavarcasam| bimboṣṭhaṃ kṛṣṇatārābhyāmatyantaruciraprabham| nayanābhyāmajihyābhyāṃ mukhaṃ te muñcate jalam || 64 ||

Verse 65

कस्त्वाऽवधीद्वरारोहे कस्माद्रोदिषि शोभने। को विप्रयुज्यते दारैः सपुत्रैः सहबान्धवैः ।। 65 ।।

kastvā'vadhīdvarārohe kasmādrodiṣi śobhane| ko viprayujyate dāraiḥ saputraiḥ sahabāndhavaiḥ || 65 ||

Verse 66

कस्याद्य राजा कुपितो वधमाज्ञापयिष्यति। ब्रूहि किं ते प्रियं कर्म कं त्यजे घातयामि वा ।। 66 ।।

kasyādya rājā kupito vadhamājñāpayiṣyati| brūhi kiṃ te priyaṃ karma kaṃ tyaje ghātayāmi vā || 66 ||

Verse 67

वैशंपायन उवाच। तां निःश्वस्याब्रवीत्कृष्णा जानन्ती नाम पृच्छसि। भ्रातुस्त्वं मामनुप्रेष्य किमेवं हि विकत्थसे ।। 67 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tāṃ niḥśvasyābravītkṛṣṇā jānantī nāma pṛcchasi| bhrātustvaṃ māmanupreṣya kimevaṃ hi vikatthase || 67 ||

Verse 68

कीचको माऽवधीत्तत्र सुराहारीमितोगताम्। सभायां पश्यतो राज्ञो यथा वै निर्जने वने ।। 68 ।।

kīcako mā'vadhīttatra surāhārīmitogatām| sabhāyāṃ paśyato rājño yathā vai nirjane vane || 68 ||

Verse 69

सुदेष्णोवाच। घातयामि सुदन्तोष्ठि कीचकं यदि मन्यसे। भ्राता यद्येष मे व्यक्तं योऽतीतो धर्मचारिणीम्। यस्त्वां कामाभिभूतात्मा दुर्लभामवमन्यते ।। 69 ।।

sudeṣṇovāca| ghātayāmi sudantoṣṭhi kīcakaṃ yadi manyase| bhrātā yadyeṣa me vyaktaṃ yo'tīto dharmacāriṇīm| yastvāṃ kāmābhibhūtātmā durlabhāmavamanyate || 69 ||

Verse 70

द्रौपद्युवाच। अद्यैव तं हनिष्यन्ति येषामागस्करो हि सः। मन्येऽहमद्य वा श्वो वा परलोकं गमिष्यति ।। 70 ।।

draupadyuvāca| adyaiva taṃ haniṣyanti yeṣāmāgaskaro hi saḥ| manye'hamadya vā śvo vā paralokaṃ gamiṣyati || 70 ||

Verse 71

भ्रातुः प्रयच्छ त्वरिता जीवच्छ्राद्धं त्वमद्य वै। सुहृष्टं कुरु वै चैनं नासून्मन्ये धरिष्यति ।। 71 ।।

bhrātuḥ prayaccha tvaritā jīvacchrāddhaṃ tvamadya vai| suhṛṣṭaṃ kuru vai cainaṃ nāsūnmanye dhariṣyati || 71 ||

Verse 72

तेषां हि मम भर्तॄणां पञ्चानां धर्मचारिणाम्। एको दुर्धषणोऽत्यर्थं बले चाप्रतिमो भुवि ।। 72 ।।

teṣāṃ hi mama bhartṝṇāṃ pañcānāṃ dharmacāriṇām| eko durdhaṣaṇo'tyarthaṃ bale cāpratimo bhuvi || 72 ||

Verse 73

निर्मनुष्यमिमं लोकं कुर्यात्क्रुद्धो निशामिमाम्। न स संक्रुध्यते तावद्गन्धर्वः कामरूपधृत् ।। 73 ।।

nirmanuṣyamimaṃ lokaṃ kuryātkruddho niśāmimām| na sa saṃkrudhyate tāvadgandharvaḥ kāmarūpadhṛt || 73 ||

Verse 74

नूनं ज्ञास्यति यावद्वै ममैतत्पादघातनम्। तत्क्षणात्कीचकः पापः सपुत्रभ्रातृबान्धवः। विनशिष्यति दुष्टात्मा यथा दुष्कृतकर्मकृत् ।। 74 ।।

nūnaṃ jñāsyati yāvadvai mamaitatpādaghātanam| tatkṣaṇātkīcakaḥ pāpaḥ saputrabhrātṛbāndhavaḥ| vinaśiṣyati duṣṭātmā yathā duṣkṛtakarmakṛt || 74 ||

Verse 75

अपि चैतत्पुरा प्रोक्तं निपुणैर्मनुजोत्तमैः। एकस्तु कुरुते पापं कालपाशवशं गतः। नीचेनात्मापराधेन कुलं तेन विनश्यति ।। 75 ।।

api caitatpurā proktaṃ nipuṇairmanujottamaiḥ| ekastu kurute pāpaṃ kālapāśavaśaṃ gataḥ| nīcenātmāparādhena kulaṃ tena vinaśyati || 75 ||

Verse 76

वैशंपायन उवाच। सुदेष्णामेवमुक्त्वा तु सैरन्ध्री दुःखमोहिता। कीचकस्य वधार्थाय व्रतदीक्षामुपागमत् ।। 76 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sudeṣṇāmevamuktvā tu sairandhrī duḥkhamohitā| kīcakasya vadhārthāya vratadīkṣāmupāgamat || 76 ||

Verse 77

अभ्यर्थिता च नारीभिर्मानिता च सुदेष्णया। न च स्नाति न चाश्नाति न पांसून्परिमार्जति। रुधिरक्लिन्नवदना बभूव मृदितेक्षणा ।। 77 ।।

abhyarthitā ca nārībhirmānitā ca sudeṣṇayā| na ca snāti na cāśnāti na pāṃsūnparimārjati| rudhiraklinnavadanā babhūva mṛditekṣaṇā || 77 ||

Verse 78

तां तथा शोकसन्तप्तां दृष्ट्वा प्ररुदितां स्त्रियः। कीचकस्य वधं सर्वा मनोभिश्च शशंसिरे ।। 78 ।।

tāṃ tathā śokasantaptāṃ dṛṣṭvā praruditāṃ striyaḥ| kīcakasya vadhaṃ sarvā manobhiśca śaśaṃsire || 78 ||