Adhyaya 2

Verse 1

युधिष्ठिरेण भ्रातृभिः सह मन्त्रणेन विराटनगरे निवासनिर्धारणम् ।। 1 ।। तथा स्वस्य यतिवेपपरिग्रहेण विराटसभास्तारीभवनकथनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच । निवृत्तवनवासास्ते सत्यसन्धा मनस्विनः। अकुर्वत पुनर्मन्त्रं सह धौम्येन पाण्डवाः ।। 1 ।।

yudhiṣṭhireṇa bhrātṛbhiḥ saha mantraṇena virāṭanagare nivāsanirdhāraṇam || 1 || tathā svasya yativepaparigraheṇa virāṭasabhāstārībhavanakathanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca | nivṛttavanavāsāste satyasandhā manasvinaḥ| akurvata punarmantraṃ saha dhaumyena pāṇḍavāḥ || 1 ||

Verse 2

अथाब्रवीद्धर्मराजः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। भ्रातॄन्कृष्णां च संग्रेक्ष्य धौम्यं च कुरुनन्दनः ।। 2 ।।

athābravīddharmarājaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| bhrātṝnkṛṣṇāṃ ca saṃgrekṣya dhaumyaṃ ca kurunandanaḥ || 2 ||

Verse 3

द्वादशेमानि वर्षाणि राज्याद्विप्रोषिता वयम्। त्रयोदशोऽयं संप्राप्तः कृच्छ्रात्परमदुर्वसः। स साधु कौन्तेय इतो वासमर्जुन रोचय ।। 3 ।।

dvādaśemāni varṣāṇi rājyādviproṣitā vayam| trayodaśo'yaṃ saṃprāptaḥ kṛcchrātparamadurvasaḥ| sa sādhu kaunteya ito vāsamarjuna rocaya || 3 ||

Verse 4

त्रयोदशमिदं प्राप्तं क्वनु वत्स्यामहेऽर्जुन। अबुद्धा धार्तराष्ट्रैश्च समग्राः सह कृष्णया ।। 4 ।।

trayodaśamidaṃ prāptaṃ kvanu vatsyāmahe'rjuna| abuddhā dhārtarāṣṭraiśca samagrāḥ saha kṛṣṇayā || 4 ||

Verse 5

अर्जुन उवाच। तस्यैव वरदानेन धर्मस्य मनुजाधिप। अज्ञाता विचरिष्यामो नराणां भरतर्षभ ।। 5 ।।

arjuna uvāca| tasyaiva varadānena dharmasya manujādhipa| ajñātā vicariṣyāmo narāṇāṃ bharatarṣabha || 5 ||

Verse 6

यानि राष्ट्राणि वासाय कीर्तयिष्यामि कानिचित् । रमणीयानि गुप्तानि तेषां किंचित्तु रोचय ।। 6 ।।

yāni rāṣṭrāṇi vāsāya kīrtayiṣyāmi kānicit | ramaṇīyāni guptāni teṣāṃ kiṃcittu rocaya || 6 ||

Verse 7

रम्या जनपदाः सन्ति बहवस्त्वभितः कुरून् । पाञ्चालाश्चैव मत्स्याश्च साल्ववैदेहबाह्लिकाः । दशार्णाः शूरसेनाश्च कलिङ्गा मागधा अपि ।। 7 ।।

ramyā janapadāḥ santi bahavastvabhitaḥ kurūn | pāñcālāścaiva matsyāśca sālvavaidehabāhlikāḥ | daśārṇāḥ śūrasenāśca kaliṅgā māgadhā api || 7 ||

Verse 8

विराटनगरं चापि श्रूयते शत्रुसूदन । रमणीयं जनाकीर्णं सुभिक्षं स्फीतमेव च ।। 8 ।।

virāṭanagaraṃ cāpi śrūyate śatrusūdana | ramaṇīyaṃ janākīrṇaṃ subhikṣaṃ sphītameva ca || 8 ||

Verse 9

नानाराष्ट्राणि चान्यानि श्रूयन्ते सुबहूनि च । यत्र ते रोचते राजंस्तत्र गच्छामहे वयम् ।। 9 ।।

nānārāṣṭrāṇi cānyāni śrūyante subahūni ca | yatra te rocate rājaṃstatra gacchāmahe vayam || 9 ||

Verse 10

कतमस्मिञ्जनपदे महाराज निवत्स्यसि । मा विषादे मनः कार्यं राज्यभ्रंश इति क्वचित् ।। 10 ।।

katamasmiñjanapade mahārāja nivatsyasi | mā viṣāde manaḥ kāryaṃ rājyabhraṃśa iti kvacit || 10 ||

Verse 11

युधिष्ठिर उवाच। एवमेतन्महाबाहो यथा स भगवान्प्रभुः। अब्रवीत्सर्वभूतेशस्तथैतन्न तदन्यथा ।। 11 ।।

yudhiṣṭhira uvāca| evametanmahābāho yathā sa bhagavānprabhuḥ| abravītsarvabhūteśastathaitanna tadanyathā || 11 ||

Verse 12

अवश्यं त्वेव वासार्थं रमणीयं शिवं सुखम्। संमन्त्र्य सहितैः सर्वैर्द्रव्यमकुतोऽभयम् ।। 12 ।।

avaśyaṃ tveva vāsārthaṃ ramaṇīyaṃ śivaṃ sukham| saṃmantrya sahitaiḥ sarvairdravyamakuto'bhayam || 12 ||

Verse 13

मात्स्यो विराटो बलवानभिरक्तोथ पाण्डवान्। धर्मशीलो वदान्यश्च वृद्धः सत्स्वपि संमतः ।। 13 ।।

mātsyo virāṭo balavānabhiraktotha pāṇḍavān| dharmaśīlo vadānyaśca vṛddhaḥ satsvapi saṃmataḥ || 13 ||

Verse 14

गुणवाँल्लोकविख्यातो दृढभक्तिर्जितेन्द्रियः । तत्र मे रोचते पार्थ मत्स्यराजान्तिकेऽनघ ।। 14 ।।

guṇavā~llokavikhyāto dṛḍhabhaktirjitendriyaḥ | tatra me rocate pārtha matsyarājāntike'nagha || 14 ||

Verse 15

विराटनगरे तात मासान्द्वादशसंमितान्। कुर्वन्तस्तस्य कर्माणि वसामो यदि रोचते ।। 15 ।।

virāṭanagare tāta māsāndvādaśasaṃmitān| kurvantastasya karmāṇi vasāmo yadi rocate || 15 ||

Verse 16

यानियानि च कर्माणि तस्य शक्ष्यामहे वयम्। कर्तुं यो यत्स तत्कर्म ब्रवीतु कुरुनन्दन ।। 16 ।। अर्जुन उवाच ।।

yāniyāni ca karmāṇi tasya śakṣyāmahe vayam| kartuṃ yo yatsa tatkarma bravītu kurunandana || 16 || arjuna uvāca ||

Verse 17

नरदेव कथं कर्म तस्य राष्ट्रे करिष्यसि । मनुजेन्द्र विराटस्य रंस्यसे केन कर्मणा ।। 17 ।।

naradeva kathaṃ karma tasya rāṣṭre kariṣyasi | manujendra virāṭasya raṃsyase kena karmaṇā || 17 ||

Verse 18

अक्लिष्टवेषधारी च धार्मिको ह्यनसूयकः । न तवाभ्युचितं कर्म नृशंसं नापि कैतवम् ।। 18 ।।

akliṣṭaveṣadhārī ca dhārmiko hyanasūyakaḥ | na tavābhyucitaṃ karma nṛśaṃsaṃ nāpi kaitavam || 18 ||

Verse 19

सत्यवागसि याज्ञीको लोभक्रोधविवर्जितः । मृदुर्वदान्यो ह्रीमांश्च धार्मिकः सत्यविक्रमः ।। 19 ।।

satyavāgasi yājñīko lobhakrodhavivarjitaḥ | mṛdurvadānyo hrīmāṃśca dhārmikaḥ satyavikramaḥ || 19 ||

Verse 20

स राजंस्तपसा क्लिष्टः कथं तस्य करिष्यसि। न दुःखमुचितं किंचिद्राजन्पापमतेर्यथा। स इमामापदं प्राप्य कथं घोरां तरिष्यसि ।। 20 ।।

sa rājaṃstapasā kliṣṭaḥ kathaṃ tasya kariṣyasi| na duḥkhamucitaṃ kiṃcidrājanpāpamateryathā| sa imāmāpadaṃ prāpya kathaṃ ghorāṃ tariṣyasi || 20 ||

Verse 21

वैशंपायन उवाच। अर्जुनेनैवमुक्तस्तु प्रत्युवाच युधिष्ठिरः । शृणु त्वं यत्करिष्यामि कर्म वै कुरुनन्दन ।। 21 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| arjunenaivamuktastu pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ | śṛṇu tvaṃ yatkariṣyāmi karma vai kurunandana || 21 ||

Verse 22

विराटं समनुप्राप्य राजानं मात्स्यनन्दनम् । सभास्तारो भविष्यामि विराटस्येति मे मतिः ।। 22 ।।

virāṭaṃ samanuprāpya rājānaṃ mātsyanandanam | sabhāstāro bhaviṣyāmi virāṭasyeti me matiḥ || 22 ||

Verse 23

कङ्को नाम ब्रुवाणोऽहं मताक्षः साधुदेविता। वैडूर्यान्काञ्चनान्दानान्स्फाटिकान्राजतानपि ।। 23 ।।

kaṅko nāma bruvāṇo'haṃ matākṣaḥ sādhudevitā| vaiḍūryānkāñcanāndānānsphāṭikānrājatānapi || 23 ||

Verse 24

कृष्णाक्षाँल्लोहिताक्षांश्च निवप्स्यामि मनोरमान्। अरिष्टान्राजगोलिङ्गान्दर्शनीयान्सुवर्चसः ।। 24 ।।

kṛṣṇākṣā~llohitākṣāṃśca nivapsyāmi manoramān| ariṣṭānrājagoliṅgāndarśanīyānsuvarcasaḥ || 24 ||

Verse 25

लोहिताश्चाश्मगर्भाश्च सन्ति तात धनानि मे। दर्शनीयाः सभानन्दाः कुशलैः साधुनिष्ठिताः ।। 25 ।।

lohitāścāśmagarbhāśca santi tāta dhanāni me| darśanīyāḥ sabhānandāḥ kuśalaiḥ sādhuniṣṭhitāḥ || 25 ||

Verse 26

अप्येतान्पाणिना स्पृष्ट्वा संप्रहृष्यन्ति मानवाः ।। 26 ।।

apyetānpāṇinā spṛṣṭvā saṃprahṛṣyanti mānavāḥ || 26 ||

Verse 27

तान्विकीर्य समे देशे रमणीये विपांसुले। देविष्यामि यथाकामं स विहारो भविष्यति ।। 27 ।।

tānvikīrya same deśe ramaṇīye vipāṃsule| deviṣyāmi yathākāmaṃ sa vihāro bhaviṣyati || 27 ||

Verse 28

कङ्को नाम्ना परिव्राट् च विराटस्य सभासदः। ज्योतिषे शकुनज्ञाने निमित्ते चाक्षकौशले । ब्राह्मे वेदे मयाऽधीते वेदाङ्गेषु च सर्वशः ।। 28 ।।

kaṅko nāmnā parivrāṭ ca virāṭasya sabhāsadaḥ| jyotiṣe śakunajñāne nimitte cākṣakauśale | brāhme vede mayā'dhīte vedāṅgeṣu ca sarvaśaḥ || 28 ||

Verse 29

धर्मकामार्थमोक्षेषु नीतिशास्त्रेषु पारगः। पृष्टोऽहं कथयिष्यामि राज्ञः प्रियतमं वचः ।। 29 ।।

dharmakāmārthamokṣeṣu nītiśāstreṣu pāragaḥ| pṛṣṭo'haṃ kathayiṣyāmi rājñaḥ priyatamaṃ vacaḥ || 29 ||

Verse 30

आसं युधिष्ठिरस्याहं पुरा प्राणसमः सखा। इति वक्ष्यामि राजानं यदि मामनुयोक्ष्यते ।। 30 ।।

āsaṃ yudhiṣṭhirasyāhaṃ purā prāṇasamaḥ sakhā| iti vakṣyāmi rājānaṃ yadi māmanuyokṣyate || 30 ||

Verse 31

विराटनगरे छन्न एवं युक्तः सदा वसे। इत्येवं मे प्रतिज्ञातं विचरिष्याम्यहं यथा ।। 31 ।।

virāṭanagare channa evaṃ yuktaḥ sadā vase| ityevaṃ me pratijñātaṃ vicariṣyāmyahaṃ yathā || 31 ||