Adhyaya 1

Verse 1

युधिष्ठिरेण ब्राह्मणाय मृगापहृतारणिभाण्डप्रत्यर्पणम् ।। 1 ।। धौम्येन ब्राह्मणमध्ये दुर्योधनापनयादिकथनेन शोचतो युधिष्ठिरस्य दुःखानुभवविषये देवादिनिदर्शनप्रदर्शनेन परिसान्त्वनम् ।। 2 ।। पाण्डवैः स्वसहचरब्राह्मणाभ्यनुज्ञानसंपादनेन तद्वितर्जनपूर्वकं धौम्येनसह मन्त्राय क्वचिदुपवेशनम् ।। 3 ।। ।। श्रीवेदव्यासाय नमः ।। नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ।। कथं विराटनगरे मम पूर्वपितामहाः । अज्ञातवासमुषिता दुर्योधनभयार्दिताः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि प्रथमोऽध्यायः ।। 1 ।।

yudhiṣṭhireṇa brāhmaṇāya mṛgāpahṛtāraṇibhāṇḍapratyarpaṇam || 1 || dhaumyena brāhmaṇamadhye duryodhanāpanayādikathanena śocato yudhiṣṭhirasya duḥkhānubhavaviṣaye devādinidarśanapradarśanena parisāntvanam || 2 || pāṇḍavaiḥ svasahacarabrāhmaṇābhyanujñānasaṃpādanena tadvitarjanapūrvakaṃ dhaumyenasaha mantrāya kvacidupaveśanam || 3 || || śrīvedavyāsāya namaḥ || nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam| devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet || kathaṃ virāṭanagare mama pūrvapitāmahāḥ | ajñātavāsamuṣitā duryodhanabhayārditāḥ || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi pāṇḍavapraveśaparvaṇi prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||

Verse 2

।। जनमेजय उवाच । पतिव्रता महाभागा सततं सुखभागिनी । द्रौपदी सा कथं ब्रह्मन्नज्ञाता दुःखिताऽवसत् ।।

|| janamejaya uvāca | pativratā mahābhāgā satataṃ sukhabhāginī | draupadī sā kathaṃ brahmannajñātā duḥkhitā'vasat ||

Verse 3

ते च ब्राह्मणमुख्याश्च सूतपौरोगवैः सह। अज्ञातवासमुषिताः कथं च परिचारकाः ।।

te ca brāhmaṇamukhyāśca sūtapaurogavaiḥ saha| ajñātavāsamuṣitāḥ kathaṃ ca paricārakāḥ ||

Verse 4

वैशंपायन उवाच। यथा विराटनगरे तव पूर्वपितामहाः । अज्ञातवासमुषितास्तावद्वक्ष्यामि तच्छृणु ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| yathā virāṭanagare tava pūrvapitāmahāḥ | ajñātavāsamuṣitāstāvadvakṣyāmi tacchṛṇu ||

Verse 5

तथा स तान्वराँल्लब्ध्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः। गत्वाऽऽश्रमं ब्राह्मणेभ्य आचख्यौ वृत्तमात्मनः ।।

tathā sa tānvarā~llabdhvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| gatvā''śramaṃ brāhmaṇebhya ācakhyau vṛttamātmanaḥ ||

Verse 6

कथयित्वा च तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिरः। अरणीसहितं भाण्डं ब्राह्मणाय न्यवेदयत् ।।

kathayitvā ca tatsarvaṃ brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhiraḥ| araṇīsahitaṃ bhāṇḍaṃ brāhmaṇāya nyavedayat ||

Verse 7

ततो युधिष्ठिरो राजा कुन्तीपुत्रो दृढव्रतः। समाहूयानुजान्सर्वानिति होवाच भारत ।।

tato yudhiṣṭhiro rājā kuntīputro dṛḍhavrataḥ| samāhūyānujānsarvāniti hovāca bhārata ||

Verse 8

द्वादशेमानि वर्षाणि राष्ट्राद्विप्रोषिता वयम्। छद्मना हृतराज्याश्च निस्वाश्च बहुशः कृताः ।।

dvādaśemāni varṣāṇi rāṣṭrādviproṣitā vayam| chadmanā hṛtarājyāśca nisvāśca bahuśaḥ kṛtāḥ ||

Verse 9

उषिताश्च वने वासं यथा द्वादश वत्सरान्। अज्ञातचर्यां वत्स्यामश्छन्ना वर्षं त्रयोदशम् ।।

uṣitāśca vane vāsaṃ yathā dvādaśa vatsarān| ajñātacaryāṃ vatsyāmaśchannā varṣaṃ trayodaśam ||

Verse 10

वैशंपायन उवाच। धर्मेण तेऽभ्यनुज्ञाताः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः। अज्ञातवासं वत्स्यन्तश्छन्ना वर्षं त्रयोदशम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| dharmeṇa te'bhyanujñātāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ| ajñātavāsaṃ vatsyantaśchannā varṣaṃ trayodaśam ||

Verse 11

उपोपविश्य विद्वांसः स्नातकाः संशितव्रताः । ये तत्र ब्राह्मणा आसन्वनवाससहायिनः । ये च भक्ता वसन्ति स्म वनवासे तपस्विनः ।।

upopaviśya vidvāṃsaḥ snātakāḥ saṃśitavratāḥ | ye tatra brāhmaṇā āsanvanavāsasahāyinaḥ | ye ca bhaktā vasanti sma vanavāse tapasvinaḥ ||

Verse 12

तानब्रुवन्महात्मानो हृष्टाः प्राञ्जलयः स्थिताः ।

tānabruvanmahātmāno hṛṣṭāḥ prāñjalayaḥ sthitāḥ |

Verse 13

विदितं भवतां सर्वं धार्तराष्ट्रैर्यथा वयम् । छद्मना हृतराज्याश्च निस्वाश्च बहुशः कृताः ।।

viditaṃ bhavatāṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrairyathā vayam | chadmanā hṛtarājyāśca nisvāśca bahuśaḥ kṛtāḥ ||

Verse 14

उषिताश्च वने वासं यथा द्वादशवत्सरान् । भवद्भिरेव सहिता वन्याहारा द्विजोत्तमाः ।।

uṣitāśca vane vāsaṃ yathā dvādaśavatsarān | bhavadbhireva sahitā vanyāhārā dvijottamāḥ ||

Verse 15

अज्ञातवाससमयं शेषं वर्षं त्रयोदशम्। तद्वत्स्यामो वयं छन्नास्तदनुज्ञातुमर्हथ ।।

ajñātavāsasamayaṃ śeṣaṃ varṣaṃ trayodaśam| tadvatsyāmo vayaṃ channāstadanujñātumarhatha ||

Verse 16

सुयोधनश्च दुष्टात्मा कर्णश्च सहसौबलः । जानन्तो विषमं कुर्युरस्मास्वत्यन्तवैरिणः ।।

suyodhanaśca duṣṭātmā karṇaśca sahasaubalaḥ | jānanto viṣamaṃ kuryurasmāsvatyantavairiṇaḥ ||

Verse 17

युक्तचाराश्च यत्ताश्च दाये स्वस्य जनस्य च । दुरात्मनां हि कस्तेषां विश्वासं गन्तुमर्हति ।।

yuktacārāśca yattāśca dāye svasya janasya ca | durātmanāṃ hi kasteṣāṃ viśvāsaṃ gantumarhati ||

Verse 18

अपि नस्तद्भवेद्भूयो यद्वयं ब्राह्मणैः सह। समस्तेषु च राष्ट्रेषु स्वराज्यस्था भवेम हि ।।

api nastadbhavedbhūyo yadvayaṃ brāhmaṇaiḥ saha| samasteṣu ca rāṣṭreṣu svarājyasthā bhavema hi ||

Verse 19

इत्युक्त्वा दुःखशोकार्तः शुचिर्धर्मसुतस्तदा। संमूर्च्छितोऽभवद्राजा सास्रकण्ठो युधिष्ठिरः ।।

ityuktvā duḥkhaśokārtaḥ śucirdharmasutastadā| saṃmūrcchito'bhavadrājā sāsrakaṇṭho yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 20

तमथाश्वासयन्सर्वे ब्राह्मणा भ्रातृभिः सह ।।

tamathāśvāsayansarve brāhmaṇā bhrātṛbhiḥ saha ||

Verse 21

प्रबुध्य दुःखमोहार्तो धौम्यं धर्मभृतांवरम् । प्रावैक्षत तदा राजा साश्रुकण्ठो युधिष्ठिरः ।।

prabudhya duḥkhamohārto dhaumyaṃ dharmabhṛtāṃvaram | prāvaikṣata tadā rājā sāśrukaṇṭho yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 22

अथ धौम्योऽब्रवीद्वाक्यं महार्थं नृपतिं तदा। आश्वासयंस्तं स नृपं भ्रातॄंश्च ब्राह्मणैः सह ।।

atha dhaumyo'bravīdvākyaṃ mahārthaṃ nṛpatiṃ tadā| āśvāsayaṃstaṃ sa nṛpaṃ bhrātṝṃśca brāhmaṇaiḥ saha ||

Verse 23

राजन्विद्वान्भवान्दान्तः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः। नैवंविधाः प्रमुह्यन्ति धीराः कस्यांचिदापदि ।।

rājanvidvānbhavāndāntaḥ satyasandho jitendriyaḥ| naivaṃvidhāḥ pramuhyanti dhīrāḥ kasyāṃcidāpadi ||

Verse 24

देवैरप्यापदः प्राप्ताश्छन्नैश्च बहुभिस्तदा। तत्रतत्र सपत्नानां निग्रहार्थं महात्मभिः ।।

devairapyāpadaḥ prāptāśchannaiśca bahubhistadā| tatratatra sapatnānāṃ nigrahārthaṃ mahātmabhiḥ ||

Verse 25

दितिपुत्रैर्हृते राज्ये देवराजः सुदुःखितः। ब्रह्माणं तोषयिष्यंश्च ब्रह्मरूपं विधाय च ।।

ditiputrairhṛte rājye devarājaḥ suduḥkhitaḥ| brahmāṇaṃ toṣayiṣyaṃśca brahmarūpaṃ vidhāya ca ||

Verse 26

इन्द्रेण निषधं प्राप्य गिरिप्रस्थाह्वये पुरे। छन्नेनोष्य कृतं कर्म द्विषतां बलनिग्रहे ।।

indreṇa niṣadhaṃ prāpya giriprasthāhvaye pure| channenoṣya kṛtaṃ karma dviṣatāṃ balanigrahe ||

Verse 27

प्रसादाद्‌ब्रह्मणो राजन्दितेः पुत्रान्महाबलान् । निर्जित्य तरसा शत्रून्पुनर्लोकाञ्जुगोप च ।।

prasādād‌brahmaṇo rājanditeḥ putrānmahābalān | nirjitya tarasā śatrūnpunarlokāñjugopa ca ||

Verse 28

विष्णुनाऽश्मगिरिं प्राप्य तदा दित्यां निवत्स्यता। गर्भे वधार्थं दैत्यानामज्ञातेनोषितं चिरम् ।।

viṣṇunā'śmagiriṃ prāpya tadā dityāṃ nivatsyatā| garbhe vadhārthaṃ daityānāmajñātenoṣitaṃ ciram ||

Verse 29

प्रोष्य वामनरूपेण च्छन्नेन ब्रह्मचारिणा। बलेर्यथा हृतं राज्यं विक्रमैस्तच्च ते श्रुतम् ।।

proṣya vāmanarūpeṇa cchannena brahmacāriṇā| baleryathā hṛtaṃ rājyaṃ vikramaistacca te śrutam ||

Verse 30

और्वेण वसता छन्नमूरौ ब्रह्मर्षिणा तदा। यत्कृतं तात लोकेषु तच्च सर्वं श्रुतं त्वया ।।

aurveṇa vasatā channamūrau brahmarṣiṇā tadā| yatkṛtaṃ tāta lokeṣu tacca sarvaṃ śrutaṃ tvayā ||

Verse 31

प्रच्छन्नेनापि सर्वत्र हरिणा वृत्रनिग्रहे। वज्रं प्रविश्य शक्रस्य यत्कृतं तच्च ते श्रुतम् ।।

pracchannenāpi sarvatra hariṇā vṛtranigrahe| vajraṃ praviśya śakrasya yatkṛtaṃ tacca te śrutam ||

Verse 32

हुताशनेन यच्चापः प्रविश्य च्छन्नमूषितम्। विबुधानां हि यत्कर्म कृतं तच्चापि ते श्रुतम् ।।

hutāśanena yaccāpaḥ praviśya cchannamūṣitam| vibudhānāṃ hi yatkarma kṛtaṃ taccāpi te śrutam ||

Verse 33

यथा विवस्वता तात छन्नेनोत्तमतेजसा। निर्दग्धाः शत्रवः सर्वे वसता गवि वर्षशः ।।

yathā vivasvatā tāta channenottamatejasā| nirdagdhāḥ śatravaḥ sarve vasatā gavi varṣaśaḥ ||

Verse 34

विष्णुना वसता चात्र गृहे दशरथस्य वै। दशग्रीवो हतश्छन्नं संयुगे भीमकर्मणा ।।

viṣṇunā vasatā cātra gṛhe daśarathasya vai| daśagrīvo hataśchannaṃ saṃyuge bhīmakarmaṇā ||

Verse 35

एवमेते महात्मानः प्रच्छन्नास्तत्रतत्र हि। अजयञ्छात्रवान्मुख्यांस्तथा त्वमपि जेष्यसि ।।

evamete mahātmānaḥ pracchannāstatratatra hi| ajayañchātravānmukhyāṃstathā tvamapi jeṣyasi ||

Verse 36

वैशंपायन उवाच। इति धौम्येन धर्मज्ञो वाक्यैः स परिहर्षितः। शान्तबुद्धिः पुनर्भूत्वा व्यष्टम्भत युधिष्ठिरः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| iti dhaumyena dharmajño vākyaiḥ sa pariharṣitaḥ| śāntabuddhiḥ punarbhūtvā vyaṣṭambhata yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 37

अथाब्रवीन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः। राजानं बलिनां श्रेष्ठो गिरा संपरिहर्षयन् ।।

athābravīnmahābāhurbhīmaseno mahābalaḥ| rājānaṃ balināṃ śreṣṭho girā saṃpariharṣayan ||

Verse 38

अवेक्षय महाराज तव गाण्डीवधन्वना। धर्मार्थपरया बुद्ध्या न किंचित्साहसं कृतम् ।।

avekṣaya mahārāja tava gāṇḍīvadhanvanā| dharmārthaparayā buddhyā na kiṃcitsāhasaṃ kṛtam ||

Verse 39

सहदेवो मया नित्यं नकुलश्च निवारितौ । शक्तौ विध्वंसने तेषां शत्रुघ्नौ भीमविक्रमौ ।।

sahadevo mayā nityaṃ nakulaśca nivāritau | śaktau vidhvaṃsane teṣāṃ śatrughnau bhīmavikramau ||

Verse 40

न वयं वर्त्म हास्यामो यस्मिन्योक्ष्यति नो भवान् । तद्विधत्तां भवान्सर्वं क्षिप्रं जेष्यामहे परान् ।।

na vayaṃ vartma hāsyāmo yasminyokṣyati no bhavān | tadvidhattāṃ bhavānsarvaṃ kṣipraṃ jeṣyāmahe parān ||

Verse 41

इत्युक्तो भीमसेनेन धर्मराजो युधिष्ठिरः । सुखोपविष्टो विद्वद्भिस्तापसैः संशितव्रतैः ।।

ityukto bhīmasenena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ | sukhopaviṣṭo vidvadbhistāpasaiḥ saṃśitavrataiḥ ||

Verse 42

ये तद्भक्त्याऽभवंस्तस्मिन्वनवासे तपस्विनः । तानब्रवीन्महाप्राज्ञः शिष्टान्राजा कृताञ्जलिः । अभ्यनुज्ञापयिष्यन्वै तस्मिन्वासे धृतव्रतः ।।

ye tadbhaktyā'bhavaṃstasminvanavāse tapasvinaḥ | tānabravīnmahāprājñaḥ śiṣṭānrājā kṛtāñjaliḥ | abhyanujñāpayiṣyanvai tasminvāse dhṛtavrataḥ ||

Verse 43

विदितं भवतां सर्वे र्धार्तराष्ट्रैर्यथा वयम्। संमन्त्राहृतराज्याश्च निस्स्वाश्च बहुशः कृताः । उषिताः स्मो वने कृच्छ्रं तथा वर्षाणि द्वादश ।।

viditaṃ bhavatāṃ sarve rdhārtarāṣṭrairyathā vayam| saṃmantrāhṛtarājyāśca nissvāśca bahuśaḥ kṛtāḥ | uṣitāḥ smo vane kṛcchraṃ tathā varṣāṇi dvādaśa ||

Verse 44

अज्ञातचर्यासमयं शेषं वर्षं त्रयोदशम्। तद्वत्स्यामः क्वचिच्छन्नास्तदनुज्ञातुमर्हथ ।।

ajñātacaryāsamayaṃ śeṣaṃ varṣaṃ trayodaśam| tadvatsyāmaḥ kvacicchannāstadanujñātumarhatha ||

Verse 45

इत्युक्ता धर्मराजेन ब्राह्मणाः परमाशिषः । प्रयुज्यापृच्छ्य भरतान्यथास्वं प्रययुर्गृहान् ।।

ityuktā dharmarājena brāhmaṇāḥ paramāśiṣaḥ | prayujyāpṛcchya bharatānyathāsvaṃ prayayurgṛhān ||

Verse 46

सर्वे वेदविदो मुख्या यतयो मुनयस्तदा। आशीरुक्त्वा यथान्यायं पुनर्दर्शनकाङ्क्षिणः ।।

sarve vedavido mukhyā yatayo munayastadā| āśīruktvā yathānyāyaṃ punardarśanakāṅkṣiṇaḥ ||

Verse 47

ते तु भृत्याश्च दूताश्च शिल्पिनः परिचारकाः। अनुज्ञाप्य यथान्यायं पुनर्दर्शनकाङ्क्षिणः ।।

te tu bhṛtyāśca dūtāśca śilpinaḥ paricārakāḥ| anujñāpya yathānyāyaṃ punardarśanakāṅkṣiṇaḥ ||

Verse 48

सह धौम्येन विद्वांसस्तथा ते पञ्च पाण्डवाः। उत्थाय प्रययुर्वीराः कृष्णामादाय भारत ।।

saha dhaumyena vidvāṃsastathā te pañca pāṇḍavāḥ| utthāya prayayurvīrāḥ kṛṣṇāmādāya bhārata ||

Verse 49

क्रोशमात्रमतिक्रम्य तस्माद्वासान्निमित्ततः । श्वोभूते मनुजव्याघ्राश्छन्नवासार्थमुद्यताः ।।

krośamātramatikramya tasmādvāsānnimittataḥ | śvobhūte manujavyāghrāśchannavāsārthamudyatāḥ ||

Verse 50

पृथक् शास्त्रविदः सर्वे सर्वे मन्त्रविशारदाः । सन्धिविग्रहतत्वज्ञा मन्त्राय समुपाविशन् ।।

pṛthak śāstravidaḥ sarve sarve mantraviśāradāḥ | sandhivigrahatatvajñā mantrāya samupāviśan ||