Adhyaya 3

Verse 1

भीमेन युधिष्ठिरंप्रति स्वस्य सूदवेषपरिग्रहेण विराटभवने निवासकथनम् ।। अर्जुनेन युधिष्ठिरंप्रति स्वेन नपुंसकवेषपरिग्रहेण राजकन्यानाटनादिकथनम् ।। वैशंपायन उवाच। एवं निर्दिश्य चात्मानं निश्वसन्नुष्णमार्तिजम् । विमुञ्चन्नश्रु नेत्राभ्यां भीमसेनमुवाच ह ।।

bhīmena yudhiṣṭhiraṃprati svasya sūdaveṣaparigraheṇa virāṭabhavane nivāsakathanam || arjunena yudhiṣṭhiraṃprati svena napuṃsakaveṣaparigraheṇa rājakanyānāṭanādikathanam || vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ nirdiśya cātmānaṃ niśvasannuṣṇamārtijam | vimuñcannaśru netrābhyāṃ bhīmasenamuvāca ha ||

Verse 2

भीमसेन कथं कर्म मात्स्यराष्ट्रे करिष्यसि। हत्वा क्रोधवशांस्तत्र पर्वते गन्धमादने ।।

bhīmasena kathaṃ karma mātsyarāṣṭre kariṣyasi| hatvā krodhavaśāṃstatra parvate gandhamādane ||

Verse 3

यक्षान्क्रोधाभिताम्राक्षान्राक्षसांश्चापि पौरुषात्। प्रादाः पाञ्चालकन्यायै पद्मानि सुबहून्यपि ।।

yakṣānkrodhābhitāmrākṣānrākṣasāṃścāpi pauruṣāt| prādāḥ pāñcālakanyāyai padmāni subahūnyapi ||

Verse 4

बकं राक्षसराजानं भीषणं पुरुषादकम् । जघ्निवानसि कौन्तेय ब्राह्मणार्थमरिन्दम। क्षेमा चाभयसंवीता सैकचक्रा त्वया कृता ।।

bakaṃ rākṣasarājānaṃ bhīṣaṇaṃ puruṣādakam | jaghnivānasi kaunteya brāhmaṇārthamarindama| kṣemā cābhayasaṃvītā saikacakrā tvayā kṛtā ||

Verse 5

हिडिम्बं च महावीर्यं किर्मीरं चैव राक्षसम्। त्वया हत्वा महाबाहो वनं निष्कण्टकं कृतम् ।।

hiḍimbaṃ ca mahāvīryaṃ kirmīraṃ caiva rākṣasam| tvayā hatvā mahābāho vanaṃ niṣkaṇṭakaṃ kṛtam ||

Verse 6

आपदं चापि संप्राप्ता द्रौपदी चारुहासिनी । जटासुरवधं कृत्वा वयं च परिमोक्षिताः ।।

āpadaṃ cāpi saṃprāptā draupadī cāruhāsinī | jaṭāsuravadhaṃ kṛtvā vayaṃ ca parimokṣitāḥ ||

Verse 7

मत्स्यराजांन्तिके तात वीर्यपूर्णोऽत्यमर्षणः। वृकोदर विराटस्य बलीयान्दुर्बलीयसः। समीपे नगरे तस्य वत्स्यसे केन कर्मणा ।।

matsyarājāṃntike tāta vīryapūrṇo'tyamarṣaṇaḥ| vṛkodara virāṭasya balīyāndurbalīyasaḥ| samīpe nagare tasya vatsyase kena karmaṇā ||

Verse 8

भीम उवाच। पौरोगवो ब्रुवाणोऽहं बल्लवो नाम नामतः । इति पाठः सूदोऽहं वललो नाम्ना सूपकारो नराधिप। उपस्थास्यामि राजानं विराटमिति रोचये ।।

bhīma uvāca| paurogavo bruvāṇo'haṃ ballavo nāma nāmataḥ | iti pāṭhaḥ sūdo'haṃ valalo nāmnā sūpakāro narādhipa| upasthāsyāmi rājānaṃ virāṭamiti rocaye ||

Verse 9

रसान्नानाविधांश्चापि स्वादूंश्च मधुरांस्तथा । सूपांश्चापि करिष्यामि कुशलोस्मि महानसे ।।

rasānnānāvidhāṃścāpi svādūṃśca madhurāṃstathā | sūpāṃścāpi kariṣyāmi kuśalosmi mahānase ||

Verse 10

कृतपूर्वाणि यान्यस्य व्यञ्जनानि सुशिक्षितैः । तान्यप्यभिभविष्यामि प्रीतिं संजनयन्नहम् ।।

kṛtapūrvāṇi yānyasya vyañjanāni suśikṣitaiḥ | tānyapyabhibhaviṣyāmi prītiṃ saṃjanayannaham ||

Verse 11

पूर्वमप्राशितांस्तेन कर्ता रसगुणान्वितान् । स्वादु व्यञ्जनमास्वाद्य मात्स्यः प्रीतो भविष्यति ।।

pūrvamaprāśitāṃstena kartā rasaguṇānvitān | svādu vyañjanamāsvādya mātsyaḥ prīto bhaviṣyati ||

Verse 12

आहरिष्यामि दारूणां पाटितानां शतंशतम्। राजा कर्माणि मे दृष्ट्वा न मां परिभविष्यति ।।

āhariṣyāmi dārūṇāṃ pāṭitānāṃ śataṃśatam| rājā karmāṇi me dṛṣṭvā na māṃ paribhaviṣyati ||

Verse 13

ये च तस्य महामल्लाः समरेष्वपराजिताः । कृतप्रतापा बहुशो राज्ञः प्रत्यायिता बले ।।

ye ca tasya mahāmallāḥ samareṣvaparājitāḥ | kṛtapratāpā bahuśo rājñaḥ pratyāyitā bale ||

Verse 14

रङ्गोपजीविनः सर्वे परेषां च भयावहाः । तानहं निहनिष्यामि रतिं राज्ञः प्रवर्तयन् ।।

raṅgopajīvinaḥ sarve pareṣāṃ ca bhayāvahāḥ | tānahaṃ nihaniṣyāmi ratiṃ rājñaḥ pravartayan ||

Verse 15

न च तान्युध्यमानोऽहं नयिष्ये यमसादनम्। तथा तान्निहनिष्यामि जीविष्यन्ति यथाऽऽतुराः ।।

na ca tānyudhyamāno'haṃ nayiṣye yamasādanam| tathā tānnihaniṣyāmi jīviṣyanti yathā''turāḥ ||

Verse 16

वृषो वा महिषो वापि नागो वा षाष्टिहायनः । सिंहो व्याघ्रो ग्रहीतव्यो भविष्यति न संशयः ।।

vṛṣo vā mahiṣo vāpi nāgo vā ṣāṣṭihāyanaḥ | siṃho vyāghro grahītavyo bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||

Verse 17

तान्सर्वान्दुर्ग्रहानन्यैराशीविषविषोपमान्। बलादहं ग्रहीष्यामि मत्स्यराजस्य पश्यतः ।।

tānsarvāndurgrahānanyairāśīviṣaviṣopamān| balādahaṃ grahīṣyāmi matsyarājasya paśyataḥ ||

Verse 18

आरालिका वा सूदा वा येऽस्य युक्ता महानसे। तानहं प्रीणयिष्यामिं मनुष्यान्स्तेन कर्मणा ।।

ārālikā vā sūdā vā ye'sya yuktā mahānase| tānahaṃ prīṇayiṣyāmiṃ manuṣyānstena karmaṇā ||

Verse 19

आरालिको गोविकर्ता सूपकर्ता नियोधकः। आसं युधिष्ठिरस्याहमिति वक्ष्यामि मानवान् ।।

ārāliko govikartā sūpakartā niyodhakaḥ| āsaṃ yudhiṣṭhirasyāhamiti vakṣyāmi mānavān ||

Verse 20

आत्मानमात्मना रक्षंश्चरिष्यामि विशांपते । इत्येवं च प्रतिज्ञातं विचरिष्याम्यहं यथा। विराटनगरे च्छन्नो विराटस्य समीपतः ।।

ātmānamātmanā rakṣaṃścariṣyāmi viśāṃpate | ityevaṃ ca pratijñātaṃ vicariṣyāmyahaṃ yathā| virāṭanagare cchanno virāṭasya samīpataḥ ||

Verse 21

युधिष्ठिर उवाच। अग्निर्ब्राह्मणरूपेण प्रच्छन्नोऽन्नमयाचत। महाशनं ब्राह्मणं मां प्रमुञ्चार्जुन खाण्डवे ।।

yudhiṣṭhira uvāca| agnirbrāhmaṇarūpeṇa pracchanno'nnamayācata| mahāśanaṃ brāhmaṇaṃ māṃ pramuñcārjuna khāṇḍave ||

Verse 22

संशुश्रुवे च धर्मात्मा यस्तमर्थं चकार ह। तस्मै ब्राह्मणरूपाय हुताशाय महायशाः । विजित्यैकरथेनेन्द्रं हत्वा पन्नगराक्षसान् ।।

saṃśuśruve ca dharmātmā yastamarthaṃ cakāra ha| tasmai brāhmaṇarūpāya hutāśāya mahāyaśāḥ | vijityaikarathenendraṃ hatvā pannagarākṣasān ||

Verse 23

यस्तु देवान्मनुष्यांश्च सर्वानेकरथोऽजयत्। स भीमधन्वा श्वेताश्वः पाण्डवः किं करिष्यति ।।

yastu devānmanuṣyāṃśca sarvānekaratho'jayat| sa bhīmadhanvā śvetāśvaḥ pāṇḍavaḥ kiṃ kariṣyati ||

Verse 24

आशीविषसमस्पर्शो नागानामिव वासुकिः । दृष्टीविष इवाहीनामग्निस्तेजस्विनामिव ।।

āśīviṣasamasparśo nāgānāmiva vāsukiḥ | dṛṣṭīviṣa ivāhīnāmagnistejasvināmiva ||

Verse 25

समुद्र इव सिन्धूनां शैलानां हिमवानिव। महेन्द्र इव देवानां दानवानां बलिर्यथा ।।

samudra iva sindhūnāṃ śailānāṃ himavāniva| mahendra iva devānāṃ dānavānāṃ baliryathā ||

Verse 26

सुप्रतीको गजेन्द्राणां युग्यानां तुरगो यथा। कुबेर इव यक्षाणां मृगाणां केसरी यथा ।।

supratīko gajendrāṇāṃ yugyānāṃ turago yathā| kubera iva yakṣāṇāṃ mṛgāṇāṃ kesarī yathā ||

Verse 27

राक्षसानां दशग्रीवो दैत्यानामिव शम्बरः । रुद्राणामिव कापाली विष्णुर्बलवतामिव ।।

rākṣasānāṃ daśagrīvo daityānāmiva śambaraḥ | rudrāṇāmiva kāpālī viṣṇurbalavatāmiva ||

Verse 28

रोषामर्षसमायुक्तो भुजङ्गानां च तक्षकः । वायुवेगबलोद्धृतो गरुडः पततामिव ।।

roṣāmarṣasamāyukto bhujaṅgānāṃ ca takṣakaḥ | vāyuvegabaloddhṛto garuḍaḥ patatāmiva ||

Verse 29

तपतामिव चादित्यः प्रजानां ब्राह्मणो यथा। ह्रदानामिव पातालं पर्जन्यो नर्दतामिव ।।

tapatāmiva cādityaḥ prajānāṃ brāhmaṇo yathā| hradānāmiva pātālaṃ parjanyo nardatāmiva ||

Verse 30

आयुधानां वरो वज्रः ककुद्मांश्च गवां वरः। धृतराष्ट्रश्च नागानां हस्तिष्वैरावतो यथा ।।

āyudhānāṃ varo vajraḥ kakudmāṃśca gavāṃ varaḥ| dhṛtarāṣṭraśca nāgānāṃ hastiṣvairāvato yathā ||

Verse 31

पुत्रः प्रियाणामधिको भार्या च सुहृदां वरा। गिरीणां प्रवरो मेरुर्देवानां मधुसूदनः। ग्रहाणां प्रवरश्चन्द्रः सरसां मानसो यथा ।।

putraḥ priyāṇāmadhiko bhāryā ca suhṛdāṃ varā| girīṇāṃ pravaro merurdevānāṃ madhusūdanaḥ| grahāṇāṃ pravaraścandraḥ sarasāṃ mānaso yathā ||

Verse 32

यथैतानि विशिष्टानि स्वस्यां जात्यां वृकोदर ।

yathaitāni viśiṣṭāni svasyāṃ jātyāṃ vṛkodara |

Verse 33

सोयमिन्द्रादनवमो वासुदेवाच्च भारत । उषित्वा पञ्च वर्षाणि सहस्राक्षस्य वेश्मनि। ब्रह्मचारी व्रते युक्तः सर्वशस्त्रभृतांवरः ।।

soyamindrādanavamo vāsudevācca bhārata | uṣitvā pañca varṣāṇi sahasrākṣasya veśmani| brahmacārī vrate yuktaḥ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ ||

Verse 34

अवाप चास्त्रमस्त्रज्ञः सर्वज्ञः सर्वसंमतः । क्षिप्रं चाणु विचित्रं च ध्रुवं च वदतां वरः ।।

avāpa cāstramastrajñaḥ sarvajñaḥ sarvasaṃmataḥ | kṣipraṃ cāṇu vicitraṃ ca dhruvaṃ ca vadatāṃ varaḥ ||

Verse 35

अनुज्ञातः सुरेन्द्रेण पुनः प्रत्यागतो महीम्। धार्तराष्ट्रविनाशाय पाण्डवानां जयाय च ।।

anujñātaḥ surendreṇa punaḥ pratyāgato mahīm| dhārtarāṣṭravināśāya pāṇḍavānāṃ jayāya ca ||

Verse 36

यं मन्ये द्वादशं रुद्रमादित्यानां त्रयोदशम् । वसूनां नवमं मन्ये गिरीणामष्टमः स्मृतः ।।

yaṃ manye dvādaśaṃ rudramādityānāṃ trayodaśam | vasūnāṃ navamaṃ manye girīṇāmaṣṭamaḥ smṛtaḥ ||

Verse 37

यस्य दीर्घौ समौ बाहू ज्याघातेन किणीकृतौ । दक्षिणश्चैव सव्यश्च बाहू अनडुहो यथा।

yasya dīrghau samau bāhū jyāghātena kiṇīkṛtau | dakṣiṇaścaiva savyaśca bāhū anaḍuho yathā|

Verse 38

तलाङ्गुलित्राभ्युचितौ नागराजकरोपमौ । पीनौ परिघसङ्काशौ मृदुताम्रतलौ शुभौ ।।

talāṅgulitrābhyucitau nāgarājakaropamau | pīnau parighasaṅkāśau mṛdutāmratalau śubhau ||

Verse 39

श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयश्च पाण्डवः । गाण्डीवधन्वा श्वेताश्वः किरीटी वानरध्वजः ।।

śyāmo yuvā guḍākeśo darśanīyaśca pāṇḍavaḥ | gāṇḍīvadhanvā śvetāśvaḥ kirīṭī vānaradhvajaḥ ||

Verse 40

किंरूपधारी किंकर्मा किंचेष्टः किंपरायणः। बीभत्सुर्भीमधन्वा च किं करिष्यति चार्जुनः । कुन्तीपुत्रो विराटस्य रमते केन कर्मणा ।।

kiṃrūpadhārī kiṃkarmā kiṃceṣṭaḥ kiṃparāyaṇaḥ| bībhatsurbhīmadhanvā ca kiṃ kariṣyati cārjunaḥ | kuntīputro virāṭasya ramate kena karmaṇā ||

Verse 41

अर्जुन उवाच। इमौ किणीकृतौ बाहू ज्याघाततलपीडनात्। नित्यं कञ्चुकसंछन्नौ नान्यथा गोप्तुमुत्सहे ।।

arjuna uvāca| imau kiṇīkṛtau bāhū jyāghātatalapīḍanāt| nityaṃ kañcukasaṃchannau nānyathā goptumutsahe ||

Verse 42

किं तु कार्यवशादेतदाचरिष्यामि कुत्सितम् ।।

kiṃ tu kāryavaśādetadācariṣyāmi kutsitam ||

Verse 43

बाहू मे भरतश्रेष्ठ महालाञ्छनलक्षितौ । ज्याघातेन महान्तौ मे गूहितुं नान्यथोत्सहे ।।

bāhū me bharataśreṣṭha mahālāñchanalakṣitau | jyāghātena mahāntau me gūhituṃ nānyathotsahe ||

Verse 44

उभौ कम्बू प्रतीमुच्य कुण्डले परिपातुके । वेणीकृतशिरा भूत्वा भविष्यामि बृहन्नला ।।

ubhau kambū pratīmucya kuṇḍale paripātuke | veṇīkṛtaśirā bhūtvā bhaviṣyāmi bṛhannalā ||

Verse 45

पठन्नाख्यायिकां नाम स्त्रीभावेन पुनः पुनः । प्रजानां समुदाचारं बहुनर्मकृतं वदन् । रमयिष्यामि राजानमन्यं चान्तःपुरे जनम् ।।

paṭhannākhyāyikāṃ nāma strībhāvena punaḥ punaḥ | prajānāṃ samudācāraṃ bahunarmakṛtaṃ vadan | ramayiṣyāmi rājānamanyaṃ cāntaḥpure janam ||

Verse 46

नृत्तं गीतं च वादित्रं दिव्यं च विविधं तथा । शिक्षयिष्याम्यहं राजन्विराटनगरे स्त्रियः ।।

nṛttaṃ gītaṃ ca vāditraṃ divyaṃ ca vividhaṃ tathā | śikṣayiṣyāmyahaṃ rājanvirāṭanagare striyaḥ ||

Verse 47

स्त्रीभावसमुदाचारान्नृत्तगीतकथाश्रयैः। छादयिष्यामि राजेन्द्र माययाऽऽत्मानमात्मना ।।

strībhāvasamudācārānnṛttagītakathāśrayaiḥ| chādayiṣyāmi rājendra māyayā''tmānamātmanā ||

Verse 48

युधिष्ठिरस्य गेहेऽस्मिन्द्रौपद्याः परिचारिका। उषिताऽस्मीति वक्ष्यामि धर्मराजस्य संमता ।।

yudhiṣṭhirasya gehe'smindraupadyāḥ paricārikā| uṣitā'smīti vakṣyāmi dharmarājasya saṃmatā ||

Verse 49

उर्वश्याश्चापि शापेन प्राप्तोस्मि नृप षण्डताम्। शक्रप्रसादान्मुक्तोऽहं वर्षादूर्ध्वं त्रयोदशात्। इत्येतन्मे प्रतिज्ञातं विचरिष्याम्यहं यथा ।।

urvaśyāścāpi śāpena prāptosmi nṛpa ṣaṇḍatām| śakraprasādānmukto'haṃ varṣādūrdhvaṃ trayodaśāt| ityetanme pratijñātaṃ vicariṣyāmyahaṃ yathā ||

Verse 50

एतेन विधिना छन्नः कृतकेन यथा नलः। विहरिष्यामि राजेन्द्र विराटस्य पुरे सुखम् ।।

etena vidhinā channaḥ kṛtakena yathā nalaḥ| vihariṣyāmi rājendra virāṭasya pure sukham ||

Verse 51

युधिष्ठिर उवाच। वासुदेवसमो लोके यशसा विक्रमेण च। सोयं राज्ये विराटस्य भवने भरतर्षभः ।।

yudhiṣṭhira uvāca| vāsudevasamo loke yaśasā vikrameṇa ca| soyaṃ rājye virāṭasya bhavane bharatarṣabhaḥ ||

Verse 52

मेरुः प्रच्छादित इव वसन्वज्रोण मुष्टिना। आख्याता षण्डकोस्मीति प्रतिज्ञातं हि पातकं ।।

meruḥ pracchādita iva vasanvajroṇa muṣṭinā| ākhyātā ṣaṇḍakosmīti pratijñātaṃ hi pātakaṃ ||