Adhyaya 18

Verse 1

कीचकेन सुदेष्णांप्रति द्रौपद्याः स्ववशीकरणप्रार्थना ।। 1 ।। सुदेष्णया कीचके सुराहरणव्याजेन तद्गृहंप्रति द्रौपदीप्रेषणप्रतिज्ञानम् ।। 2 ।। तथा बलात्कारेण द्रौपद्याः सुरानयनाय कीचकगृहंप्रति गमनचोदना ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। प्रत्याख्यातश्च पाञ्चाल्या कीचकः काममोहितः। प्रविश्य राजभवनं भगिन्या अग्रतः स्थितः ।। 1 ।।

kīcakena sudeṣṇāṃprati draupadyāḥ svavaśīkaraṇaprārthanā || 1 || sudeṣṇayā kīcake surāharaṇavyājena tadgṛhaṃprati draupadīpreṣaṇapratijñānam || 2 || tathā balātkāreṇa draupadyāḥ surānayanāya kīcakagṛhaṃprati gamanacodanā || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| pratyākhyātaśca pāñcālyā kīcakaḥ kāmamohitaḥ| praviśya rājabhavanaṃ bhaginyā agrataḥ sthitaḥ || 1 ||

Verse 2

सोभिवीक्ष्य सुकेशान्तां सुदेष्णां भगिनीं प्रियाम् । अमर्यादेन कामेन घोरेणाभिपरिप्लुतः ।। 2 ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि कीचकवधपर्वणि अष्टादशोऽध्यायः ।। 18 ।।

sobhivīkṣya sukeśāntāṃ sudeṣṇāṃ bhaginīṃ priyām | amaryādena kāmena ghoreṇābhipariplutaḥ || 2 || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi kīcakavadhaparvaṇi aṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18 ||

Verse 3

स तु मूर्ध्र्यञ्जलिं कृत्वा भगिन्याश्चरणावुभौ । संमोहाभिहतस्तूर्णं वातोद्धृत इवार्णवः ।। 3 ।।

sa tu mūrdhryañjaliṃ kṛtvā bhaginyāścaraṇāvubhau | saṃmohābhihatastūrṇaṃ vātoddhṛta ivārṇavaḥ || 3 ||

Verse 4

स प्रोवाच सुदुःखार्तो भगिनीं निश्वसन्मुहुः । अव्यक्तमृदुना साम्ना शुष्यता च पुनःपुनः ।। 4 ।।

sa provāca suduḥkhārto bhaginīṃ niśvasanmuhuḥ | avyaktamṛdunā sāmnā śuṣyatā ca punaḥpunaḥ || 4 ||

Verse 5

यथा सुदेष्णे सैरन्ध्र्या संगच्छेयं सकामया । तथा शीघ्रं कुरुष्वाद्य माऽहं प्राणान्प्रहासिषम् ।। 5 ।। अभिमन्यसे कामयसे ।। 2 ।।

yathā sudeṣṇe sairandhryā saṃgaccheyaṃ sakāmayā | tathā śīghraṃ kuruṣvādya mā'haṃ prāṇānprahāsiṣam || 5 || abhimanyase kāmayase || 2 ||

Verse 6

यदीयमनवद्याङ्गी न मामद्यापि काङ्क्षते । चेतसाऽभिप्रसन्नेन गतोस्मि यमसादनम् ।। 6 ।।

yadīyamanavadyāṅgī na māmadyāpi kāṅkṣate | cetasā'bhiprasannena gatosmi yamasādanam || 6 ||

Verse 7

वैशंपायन उवाच। तमुवाच परिष्वज्य सुदेष्णा भ्रातरं प्रियम्। भ्रातुर्जीवितरक्षार्थं समाश्वास्यासितेक्षणा ।। 7 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tamuvāca pariṣvajya sudeṣṇā bhrātaraṃ priyam| bhrāturjīvitarakṣārthaṃ samāśvāsyāsitekṣaṇā || 7 ||

Verse 8

शरणागतेयं सुश्रोणी मया दत्ताभया च सा। शुभाचारा च भद्रं ते नैनां वक्तुमिहोत्सहे ।। 8 ।।

śaraṇāgateyaṃ suśroṇī mayā dattābhayā ca sā| śubhācārā ca bhadraṃ te naināṃ vaktumihotsahe || 8 ||

Verse 9

एषा हि शक्या नान्येन स्प्रष्टुं पापेन चेतसा। गन्धर्वाः किल पञ्चेमां रक्षन्ति रमयन्ति च ।। 9 ।।

eṣā hi śakyā nānyena spraṣṭuṃ pāpena cetasā| gandharvāḥ kila pañcemāṃ rakṣanti ramayanti ca || 9 ||

Verse 10

एवमेषा ममाचष्टे तथा प्रथमसंगमे। तथैव गजनासोरूः सत्यमाह ममान्तिके। ते हि क्रुद्धा महात्मानो नाशयेयुर्हि जीवितम् ।। 10 ।।

evameṣā mamācaṣṭe tathā prathamasaṃgame| tathaiva gajanāsorūḥ satyamāha mamāntike| te hi kruddhā mahātmāno nāśayeyurhi jīvitam || 10 ||

Verse 11

राजा चैव समीक्ष्यैनां संमोहं गतवानिह । मया च सत्यवचनैरनुनीतो महीपतिः ।। 11 ।।

rājā caiva samīkṣyaināṃ saṃmohaṃ gatavāniha | mayā ca satyavacanairanunīto mahīpatiḥ || 11 ||

Verse 12

सोप्येनामनिशं दृष्ट्वा मनसैवाभ्यनन्दत। भयाद्गन्धर्वमुख्यानां जीवितस्योपघातिनाम्। मनसाऽपि ततस्त्वेनां न चिन्तयति पार्थिवः ।। 12 ।।

sopyenāmaniśaṃ dṛṣṭvā manasaivābhyanandata| bhayādgandharvamukhyānāṃ jīvitasyopaghātinām| manasā'pi tatastvenāṃ na cintayati pārthivaḥ || 12 ||

Verse 13

ते हि क्रुद्धा महात्मानो गरुडानिलतेजसः। दहेयुरपि लोकांस्त्रीन्युगान्तेष्विव भास्करः ।। 13 ।।

te hi kruddhā mahātmāno garuḍānilatejasaḥ| daheyurapi lokāṃstrīnyugānteṣviva bhāskaraḥ || 13 ||

Verse 14

सैनन्ध्र्या ह्येतदाख्यातं मम तेषां महद्बलम्। तव चाहमिदं गुह्यं स्नेहाद्वक्ष्यामि बन्धुवत् ।। 14 ।।

sainandhryā hyetadākhyātaṃ mama teṣāṃ mahadbalam| tava cāhamidaṃ guhyaṃ snehādvakṣyāmi bandhuvat || 14 ||

Verse 15

मा गमिष्यसि वै कृच्छ्रां गतिं परमदुर्गमाम्। बलिनस्ते रुजं कुर्युः कुलस्य च धनस्य च ।। 15 ।।

mā gamiṣyasi vai kṛcchrāṃ gatiṃ paramadurgamām| balinaste rujaṃ kuryuḥ kulasya ca dhanasya ca || 15 ||

Verse 16

तस्मान्नास्यां मनः कर्तुं यदि प्राणा प्रियास्तव। न चिन्तयेथा मागास्त्वं मत्प्रियं च यदीच्छसि ।। 16 ।।

tasmānnāsyāṃ manaḥ kartuṃ yadi prāṇā priyāstava| na cintayethā māgāstvaṃ matpriyaṃ ca yadīcchasi || 16 ||

Verse 17

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तु दुष्टात्मा भगिनीं कीचकोऽब्रवीत्। गन्धर्वाणां शतं वाऽपि सहस्रमयुतानि वा । अहमेको वधिष्यामि गन्धर्वान्पञ्च किं पुनः ।। 17 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastu duṣṭātmā bhaginīṃ kīcako'bravīt| gandharvāṇāṃ śataṃ vā'pi sahasramayutāni vā | ahameko vadhiṣyāmi gandharvānpañca kiṃ punaḥ || 17 ||

Verse 18

न च त्वमभिजानीषे स्त्रीणां गुह्यमनुत्तमम् । पुत्रं वा किल पौत्रं वा भ्रातरं वा मनस्विनम् ।। 18 ।।

na ca tvamabhijānīṣe strīṇāṃ guhyamanuttamam | putraṃ vā kila pautraṃ vā bhrātaraṃ vā manasvinam || 18 ||

Verse 19

रहसीह नरं दृष्ट्वा नानागन्धविभूषितम्। योनिरुत्स्विद्यते स्त्रीणां सतीनामपि च श्रुतम् ।। 19 ।।

rahasīha naraṃ dṛṣṭvā nānāgandhavibhūṣitam| yonirutsvidyate strīṇāṃ satīnāmapi ca śrutam || 19 ||

Verse 20

मां निरीक्ष्यानुलिप्ताङ्गं सर्वाभरणभूषितम्। वशमेष्यति सैरन्ध्री मन्मथेनाभिपीडिता। सा त्वं दृष्ट्वा ब्रूहि चैनां मम चेञ्जीवितं प्रियं ।। 20 ।। मिथ्याभिगृध्नः वितथाभिनिवेशी । महद्भयं मृत्युम् ।। 5 ।।

māṃ nirīkṣyānuliptāṅgaṃ sarvābharaṇabhūṣitam| vaśameṣyati sairandhrī manmathenābhipīḍitā| sā tvaṃ dṛṣṭvā brūhi caināṃ mama ceñjīvitaṃ priyaṃ || 20 || mithyābhigṛdhnaḥ vitathābhiniveśī | mahadbhayaṃ mṛtyum || 5 ||

Verse 21

वैशंपायन उवाच। एवमुक्ता सुदेष्णा तु शोकेनाभिप्रपीडिता। अहो दुःखमहो कृच्छ्रमहो पापमिति स्मह ।। 21 ।। मन्यसे लिप्ससे शिशोश्चन्द्रवदहं तव दुर्लभास्मीति भावः ।। 20 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktā sudeṣṇā tu śokenābhiprapīḍitā| aho duḥkhamaho kṛcchramaho pāpamiti smaha || 21 || manyase lipsase śiśoścandravadahaṃ tava durlabhāsmīti bhāvaḥ || 20 ||

Verse 22

प्रारुदद्भृशदुःखार्ता विपाकं तस्य वीक्ष्य सा। पातालेषु पतत्येष विलपन्बडवामुखे ।। 22 ।।

prārudadbhṛśaduḥkhārtā vipākaṃ tasya vīkṣya sā| pātāleṣu patatyeṣa vilapanbaḍavāmukhe || 22 ||

Verse 23

त्वत्कृते विनशिष्यन्ति भ्रातरः सुहृदश्च मे। किंनु शक्यं मया कर्तुं यत्त्वमेवमभिप्लुतः ।। 23 ।।

tvatkṛte vinaśiṣyanti bhrātaraḥ suhṛdaśca me| kiṃnu śakyaṃ mayā kartuṃ yattvamevamabhiplutaḥ || 23 ||

Verse 24

न च श्रेयोऽभिजानीषे काममेवानुवर्तसे। ध्रुवं गतायुस्त्वं पाप यदेवं काममोहितः । अकर्तव्ये हि मां पापे नियुनङ्क्षि नराधम ।। 24 ।।

na ca śreyo'bhijānīṣe kāmamevānuvartase| dhruvaṃ gatāyustvaṃ pāpa yadevaṃ kāmamohitaḥ | akartavye hi māṃ pāpe niyunaṅkṣi narādhama || 24 ||

Verse 25

अपि चैतत्पुरा प्रोक्तं निपुणैर्मनुजोत्तमैः । एकस्तु कुरुते पापं स्वजातिस्तेन हन्यते ।। 25 ।।

api caitatpurā proktaṃ nipuṇairmanujottamaiḥ | ekastu kurute pāpaṃ svajātistena hanyate || 25 ||

Verse 26

गतस्त्वं धर्मराजस्य विषयं नात्र संशयः। अदूषितमिदं सर्वं स्वजनं घातयिष्यसि ।। 26 ।।

gatastvaṃ dharmarājasya viṣayaṃ nātra saṃśayaḥ| adūṣitamidaṃ sarvaṃ svajanaṃ ghātayiṣyasi || 26 ||

Verse 27

एतत्तु मे दुःखतरं येनाहं भ्रातृसौहृदात्। विदितार्था करिष्यामि तुष्टो भव कुलक्षये ।। 27 ।।

etattu me duḥkhataraṃ yenāhaṃ bhrātṛsauhṛdāt| viditārthā kariṣyāmi tuṣṭo bhava kulakṣaye || 27 ||

Verse 28

गच्छ शीघ्रमितस्त्वं हि स्वमेव भवनं शुभम्। किंचित्कार्यं समुद्दिश्य सुरामन्नं च कारय ।। 28 ।।

gaccha śīghramitastvaṃ hi svameva bhavanaṃ śubham| kiṃcitkāryaṃ samuddiśya surāmannaṃ ca kāraya || 28 ||

Verse 29

कृते चान्ने सुरायां च प्रेषयिष्यसि मे पुनः । तामहं प्रेषयिष्यामि मध्वन्नार्थं तवान्तिकम् ।। 29 ।।

kṛte cānne surāyāṃ ca preṣayiṣyasi me punaḥ | tāmahaṃ preṣayiṣyāmi madhvannārthaṃ tavāntikam || 29 ||

Verse 30

ततः संप्रेषितामेनां विजने निरवग्रहाम्। सान्त्वयेथा यथान्यायं यदि साम सहिष्यति ।। 30 ।।

tataḥ saṃpreṣitāmenāṃ vijane niravagrahām| sāntvayethā yathānyāyaṃ yadi sāma sahiṣyati || 30 ||

Verse 31

सद्यः कृतमिदं सर्वं शेषमत्रानुचिन्तय ।। 31 ।।

sadyaḥ kṛtamidaṃ sarvaṃ śeṣamatrānucintaya || 31 ||

Verse 32

वैशंपायन उवाच। सुदेष्णयैवमुक्तस्तु कीचकः कालचोदितः। त्वरमाणः प्रचक्राम स्वगृहं राजवेश्मनः ।। 32 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sudeṣṇayaivamuktastu kīcakaḥ kālacoditaḥ| tvaramāṇaḥ pracakrāma svagṛhaṃ rājaveśmanaḥ || 32 ||

Verse 33

आगम्य च गृहं रम्यं सुरामन्नं चकार ह। अजैडकं च सुकृतं बहु चोच्चावचान्मृगान् ।। 33 ।।

āgamya ca gṛhaṃ ramyaṃ surāmannaṃ cakāra ha| ajaiḍakaṃ ca sukṛtaṃ bahu coccāvacānmṛgān || 33 ||

Verse 34

भक्षांश्च विविधाकारान्बहूंश्चोच्चावचांस्तदा। कारयामास कुशलैरन्नपानैः सुसंस्कृतम् ।। 34 ।।

bhakṣāṃśca vividhākārānbahūṃścoccāvacāṃstadā| kārayāmāsa kuśalairannapānaiḥ susaṃskṛtam || 34 ||

Verse 35

त्वरावान्कालपाशेन कण्ठे बद्धः पशुर्यथा । नावबुध्यत मूढात्मा मरणं समुपस्थितम् ।। 35 ।।

tvarāvānkālapāśena kaṇṭhe baddhaḥ paśuryathā | nāvabudhyata mūḍhātmā maraṇaṃ samupasthitam || 35 ||

Verse 36

आनीतायां सुरायां तु कृते चान्ने सुसंस्कृते। कीचकः पुनरागम्य सुदेष्णां वाक्यमब्रवीत् ।। 36 ।।

ānītāyāṃ surāyāṃ tu kṛte cānne susaṃskṛte| kīcakaḥ punarāgamya sudeṣṇāṃ vākyamabravīt || 36 ||

Verse 37

मधु मांसं च बहुधा भक्ष्याश्च बहुधा कृताः। सुदेष्णे ब्रूहि सैरन्ध्रीं यथा सा मे गृहं व्रजेत् ।। 37 ।।

madhu māṃsaṃ ca bahudhā bhakṣyāśca bahudhā kṛtāḥ| sudeṣṇe brūhi sairandhrīṃ yathā sā me gṛhaṃ vrajet || 37 ||

Verse 38

केनचित्त्वद्य कार्येण त्वर शीघ्रं मम प्रियम्। अहं हि शरणं देवं प्रतिपद्ये वृषध्वजम्। समागमं मे सैरन्ध्र्या मरणं वा दिशेति वै ।। 38 ।

kenacittvadya kāryeṇa tvara śīghraṃ mama priyam| ahaṃ hi śaraṇaṃ devaṃ pratipadye vṛṣadhvajam| samāgamaṃ me sairandhryā maraṇaṃ vā diśeti vai || 38 |

Verse 39

वैशंपायन उवाच। सा तमाह विनिःश्वस्य प्रतिगच्छ स्वकं गृहम्। एषाऽहमपि सैरन्ध्रीं सुरार्थे तूर्णमादिशे ।। 39 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sā tamāha viniḥśvasya pratigaccha svakaṃ gṛham| eṣā'hamapi sairandhrīṃ surārthe tūrṇamādiśe || 39 ||

Verse 40

एवमुक्तस्तु पापात्मा कीचकस्त्वरितः पुनः । स्वगृहं प्राविशत्तूर्णं सैरन्ध्रीगतमानसः ।। 40 ।।

evamuktastu pāpātmā kīcakastvaritaḥ punaḥ | svagṛhaṃ prāviśattūrṇaṃ sairandhrīgatamānasaḥ || 40 ||

Verse 41

कीचकं तु गतं ज्ञात्वा त्वरमाणं स्वकं गृहम्। सैरन्ध्रीं तत आहूय सदेष्णा वाक्यमब्रवीत् ।। 41 ।।

kīcakaṃ tu gataṃ jñātvā tvaramāṇaṃ svakaṃ gṛham| sairandhrīṃ tata āhūya sadeṣṇā vākyamabravīt || 41 ||

Verse 42

गच्छ सैरन्ध्रि मत्प्रीत्यै कीचकस्य निवेशनम् । सुरामानय सुश्रोणि तृषिताऽहं विलासिनि ।। 42 ।।

gaccha sairandhri matprītyai kīcakasya niveśanam | surāmānaya suśroṇi tṛṣitā'haṃ vilāsini || 42 ||

Verse 43

वैशंपायन उवाच। सुदेष्णयैवमुक्ता सा निःश्वसन्ती नृपात्मजा। अब्रवीच्छोकसन्तप्ता नाहं तत्र व्रजामि वैः ।। 43 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sudeṣṇayaivamuktā sā niḥśvasantī nṛpātmajā| abravīcchokasantaptā nāhaṃ tatra vrajāmi vaiḥ || 43 ||

Verse 44

सूतपुत्रो हि मां भद्रे कामात्मा चाभिमन्यते । न गच्छेयमहं तस्य राजपुत्रि निवेशनम् । त्वमेव भद्रे जानासि यथा स निरपत्रपः ।। 44 ।।

sūtaputro hi māṃ bhadre kāmātmā cābhimanyate | na gaccheyamahaṃ tasya rājaputri niveśanam | tvameva bhadre jānāsi yathā sa nirapatrapaḥ || 44 ||

Verse 45

समयश्च कृतो भद्रे यथा प्रथमसंगमे। तथा निवसमानायां यथाऽहं नान्यचारिणी ।। 45 ।।

samayaśca kṛto bhadre yathā prathamasaṃgame| tathā nivasamānāyāṃ yathā'haṃ nānyacāriṇī || 45 ||

Verse 46

कीचकश्च सुकेशान्ते मूढो मदनगर्वितः । स मामिह गतां दृष्ट्वा व्यवस्यति निराकृतिम्। कथं नु वै तत्र गतां मर्षयेन्मामबान्धवाम् ।। 46 ।।

kīcakaśca sukeśānte mūḍho madanagarvitaḥ | sa māmiha gatāṃ dṛṣṭvā vyavasyati nirākṛtim| kathaṃ nu vai tatra gatāṃ marṣayenmāmabāndhavām || 46 ||

Verse 47

बह्व्यः सन्ति तव प्रेष्या राजपुत्रि वशानुगाः। अन्यां प्रेषय कैकेयि संरक्ष्याऽहमिह त्वया ।। 47 ।।

bahvyaḥ santi tava preṣyā rājaputri vaśānugāḥ| anyāṃ preṣaya kaikeyi saṃrakṣyā'hamiha tvayā || 47 ||

Verse 48

कीचकस्यालयं देवि न यामि भयकम्पिता। यद्यदन्यच्च मे कर्म करोमि च सुदुष्करम् ।। 48 ।।

kīcakasyālayaṃ devi na yāmi bhayakampitā| yadyadanyacca me karma karomi ca suduṣkaram || 48 ||

Verse 49

एवमुक्ता तु पाञ्चाल्या दैवयोगेन कैकयी । तां विराटस्य माहिषी क्रुद्धा भूयोऽन्वशासत ।। 49 ।।

evamuktā tu pāñcālyā daivayogena kaikayī | tāṃ virāṭasya māhiṣī kruddhā bhūyo'nvaśāsata || 49 ||

Verse 50

कीचकं चैव गच्छ त्वं बलात्कारे चोदिता। नास्ति मेऽन्या त्वया तुल्या सा त्वं शीघ्रतरं व्रज ।। 50 ।।

kīcakaṃ caiva gaccha tvaṃ balātkāre coditā| nāsti me'nyā tvayā tulyā sā tvaṃ śīghrataraṃ vraja || 50 ||

Verse 51

अवश्यं त्वेव गन्तव्यं किमर्थं मां विवक्षसि। शीघ्रं गच्छ त्वरस्वेति मत्प्रीतिवशमाचर ।। 51 ।।

avaśyaṃ tveva gantavyaṃ kimarthaṃ māṃ vivakṣasi| śīghraṃ gaccha tvarasveti matprītivaśamācara || 51 ||

Verse 52

न हीदृशो मम भ्राता किं त्वं समभिशङ्कसे। उक्त्वा चैनां बलाच्चैव विनियुज्य प्रभुत्वतः ।। 52 ।।

na hīdṛśo mama bhrātā kiṃ tvaṃ samabhiśaṅkase| uktvā caināṃ balāccaiva viniyujya prabhutvataḥ || 52 ||

Verse 53

भाजनं प्रददौ चास्यै सपिधानं हिरण्मयम्। या सुजाता सुगन्धा च तामानय सुरामिति ।। 53 ।।

bhājanaṃ pradadau cāsyai sapidhānaṃ hiraṇmayam| yā sujātā sugandhā ca tāmānaya surāmiti || 53 ||

Verse 54

सा शङ्कमाना रुदती वेपन्ती द्रुपदात्मजा। दैवतेभ्यो नमस्कृत्वा श्वशुरेभ्यस्तथाऽब्रवीत् ।। 54 ।।

sā śaṅkamānā rudatī vepantī drupadātmajā| daivatebhyo namaskṛtvā śvaśurebhyastathā'bravīt || 54 ||

Verse 55

यथाऽहमन्यं पार्थेभ्यो नाभिजानापि मानवम्। तेन सत्येन मां दृष्ट्वा कीचको मा वशं नयेत् ।। 55 ।।

yathā'hamanyaṃ pārthebhyo nābhijānāpi mānavam| tena satyena māṃ dṛṣṭvā kīcako mā vaśaṃ nayet || 55 ||

Verse 56

यथाऽहं पाण्डुपुत्रेभ्यः पञ्चभ्यो नान्यगामिनी। तेन सत्येन मां दृष्ट्वा कीचको मा वशं नयेत् ।। 56 ।।

yathā'haṃ pāṇḍuputrebhyaḥ pañcabhyo nānyagāminī| tena satyena māṃ dṛṣṭvā kīcako mā vaśaṃ nayet || 56 ||