Adhyaya 15

Verse 1

अथ समयपलनपर्व ।। 2 ।। पाण्डवैः स्वस्वव्यापारैर्विराटपरितोपणम् ।। 1 ।। भीमेन शङ्करोत्सवे महामल्लमारणम् ।। 2 ।। जनमेजय उवाच। एवं विराटनगरे वसन्तः सत्यविक्रमाः। अत ऊर्ध्वं नरव्याघ्राः किमकुर्वत पाण्डवाः ।। 1 ।।

atha samayapalanaparva || 2 || pāṇḍavaiḥ svasvavyāpārairvirāṭaparitopaṇam || 1 || bhīmena śaṅkarotsave mahāmallamāraṇam || 2 || janamejaya uvāca| evaṃ virāṭanagare vasantaḥ satyavikramāḥ| ata ūrdhvaṃ naravyāghrāḥ kimakurvata pāṇḍavāḥ || 1 ||

Verse 2

वैशंपायन उवाच। एवं ते न्यवसंस्तत्र प्रच्छन्नाः कुरुनन्दनाः । आराधयन्तो राजानां यदकुर्वत तच्छृणु ।। 2 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ te nyavasaṃstatra pracchannāḥ kurunandanāḥ | ārādhayanto rājānāṃ yadakurvata tacchṛṇu || 2 ||

Verse 3

युधिष्ठिरः सभास्तारः सभ्यानामभवत्प्रियः । तथैव च विराटस्य सपुत्रस्य विशांपते ।। 3 ।।

yudhiṣṭhiraḥ sabhāstāraḥ sabhyānāmabhavatpriyaḥ | tathaiva ca virāṭasya saputrasya viśāṃpate || 3 ||

Verse 4

स ह्यक्षहृदयज्ञस्तान्क्रीडयामास पाण्डवः। अक्षबद्धान्यथाकामं सूत्रबद्धानिव द्विजान् ।। 4 ।।

sa hyakṣahṛdayajñastānkrīḍayāmāsa pāṇḍavaḥ| akṣabaddhānyathākāmaṃ sūtrabaddhāniva dvijān || 4 ||

Verse 5

अज्ञातं च विराटस्य विजित्य वसु धर्मराट्। भ्रातृभ्यः पुरुषव्याघ्रो यथेष्टं संप्रयच्छति ।। 5 ।।

ajñātaṃ ca virāṭasya vijitya vasu dharmarāṭ| bhrātṛbhyaḥ puruṣavyāghro yatheṣṭaṃ saṃprayacchati || 5 ||

Verse 6

भीमसेनोपि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च । अतिसृष्टानि मत्स्येन विक्रीणन्निव भ्रातृषु ।। 6 ।।

bhīmasenopi māṃsāni bhakṣyāṇi vividhāni ca | atisṛṣṭāni matsyena vikrīṇanniva bhrātṛṣu || 6 ||

Verse 7

वासांसि परिजीर्णानि लब्धान्यन्तःपुरेऽर्जुनः । विक्रीणन्निव सर्वेभ्यः पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ।। 7 ।।

vāsāṃsi parijīrṇāni labdhānyantaḥpure'rjunaḥ | vikrīṇanniva sarvebhyaḥ pāṇḍavebhyaḥ prayacchati || 7 ||

Verse 8

नकुलोपि धनं लब्ध्वा कृते कर्मणि वाजिनाम्। तुष्टे तस्मिन्नरपतौ पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ।। 8 ।।

nakulopi dhanaṃ labdhvā kṛte karmaṇi vājinām| tuṣṭe tasminnarapatau pāṇḍavebhyaḥ prayacchati || 8 ||

Verse 9

सहदेवोपि गोपानां वेषमास्थाय पाण्डवः। दधि क्षीरं घृतं चैव पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ।। 9 ।।

sahadevopi gopānāṃ veṣamāsthāya pāṇḍavaḥ| dadhi kṣīraṃ ghṛtaṃ caiva pāṇḍavebhyaḥ prayacchati || 9 ||

Verse 10

कृष्णा तु सर्वान्भ्रातॄंस्तान्निरीक्षन्ती तपस्विनी । यथा पुनरविज्ञाता तथा चरति भामिनी ।। 10 ।।

kṛṣṇā tu sarvānbhrātṝṃstānnirīkṣantī tapasvinī | yathā punaravijñātā tathā carati bhāminī || 10 ||

Verse 11

एवं संभावयन्तस्ते तदाऽन्योन्यं महारथाः। विराटनगरे चेरुः पुनर्गर्भधृता इव ।। 11 ।।

evaṃ saṃbhāvayantaste tadā'nyonyaṃ mahārathāḥ| virāṭanagare ceruḥ punargarbhadhṛtā iva || 11 ||

Verse 12

साशङ्का धार्तराष्ट्रस्य भयात्पाण्डुसुतास्तदा । प्रेक्षमाणास्तदा कृष्णामूपुश्छन्ना नराधिप ।। 12 ।।

sāśaṅkā dhārtarāṣṭrasya bhayātpāṇḍusutāstadā | prekṣamāṇāstadā kṛṣṇāmūpuśchannā narādhipa || 12 ||

Verse 13

अथ मासे चतुर्थे तु शङ्करस्य महोत्सवः। आसीत्समृद्धो मत्स्येषु पुरुषाणां सुसंमतः ।। 13 ।।

atha māse caturthe tu śaṅkarasya mahotsavaḥ| āsītsamṛddho matsyeṣu puruṣāṇāṃ susaṃmataḥ || 13 ||

Verse 14

तत्र मल्लाः समापेतुर्दिग्भ्यो राजन्सहस्रशः ।। 14 ।।

tatra mallāḥ samāpeturdigbhyo rājansahasraśaḥ || 14 ||

Verse 15

महाकाया महावीर्याः कालकेया इवासुराः। वीर्योन्मत्ता बलोदग्रा राज्ञा समभिपूजिताः ।। 15 ।।

mahākāyā mahāvīryāḥ kālakeyā ivāsurāḥ| vīryonmattā balodagrā rājñā samabhipūjitāḥ || 15 ||

Verse 16

सिंहस्कन्धकटिग्रीवाः स्ववदाता मनस्विनः। असकृल्लब्धलक्षास्ते रङ्गे पार्थिवसन्निधौ ।। 16 ।।

siṃhaskandhakaṭigrīvāḥ svavadātā manasvinaḥ| asakṛllabdhalakṣāste raṅge pārthivasannidhau || 16 ||

Verse 17

तेषामेको महानासीत्सर्वमल्लानथाह्वयत्। व्यावल्गमानो ददृशे गर्जितोद्गतिभिः स्थितः ।। 17 ।।

teṣāmeko mahānāsītsarvamallānathāhvayat| vyāvalgamāno dadṛśe garjitodgatibhiḥ sthitaḥ || 17 ||

Verse 18

वित्रस्तमनसः सर्वे मल्लास्ते हतचेतसः । अवाङ्भुखाश्च भीताश्च मल्लाश्चान्ये विचेतसः ।। 18 ।।

vitrastamanasaḥ sarve mallāste hatacetasaḥ | avāṅbhukhāśca bhītāśca mallāścānye vicetasaḥ || 18 ||

Verse 19

व्यसुत्वमपरे चैव वाञ्छन्ति प्रतिविह्वलाः। गां प्रवेष्टुमथेच्छन्ति खं गन्तुमिव चोत्थिताः ।। 19 ।।

vyasutvamapare caiva vāñchanti prativihvalāḥ| gāṃ praveṣṭumathecchanti khaṃ gantumiva cotthitāḥ || 19 ||

Verse 20

त्रस्ताः शान्ता विषणाङ्गा निःशब्दं विह्वलेक्षणाः । विराटराजमल्लास्ते भग्नदर्पा हतप्रभाः ।। 20 ।।

trastāḥ śāntā viṣaṇāṅgā niḥśabdaṃ vihvalekṣaṇāḥ | virāṭarājamallāste bhagnadarpā hataprabhāḥ || 20 ||

Verse 21

मल्लेन्द्रनिहताः सर्वे न किंचित्प्रवदन्ति ते। मल्ल उद्वीक्ष्य तान्मल्लांस्रस्तान्वाक्यमुवाचह ।। 21 ।।

mallendranihatāḥ sarve na kiṃcitpravadanti te| malla udvīkṣya tānmallāṃsrastānvākyamuvācaha || 21 ||

Verse 22

आगतं मल्लराजं मां कृत्स्ने पृथिविमण्डले । सिंहव्याघ्रगणैः सार्धं क्रीडन्तं विद्धि भूपते ।। 22 ।।

āgataṃ mallarājaṃ māṃ kṛtsne pṛthivimaṇḍale | siṃhavyāghragaṇaiḥ sārdhaṃ krīḍantaṃ viddhi bhūpate || 22 ||

Verse 23

मल्लेन्द्रस्य वचः श्रुत्वा बलदर्पसमन्वितम् । विराटो वीक्ष्य तान्मल्लांस्त्रस्तान्वाक्यमुवाच ह ।। 23 ।।

mallendrasya vacaḥ śrutvā baladarpasamanvitam | virāṭo vīkṣya tānmallāṃstrastānvākyamuvāca ha || 23 ||

Verse 24

अनेन सह मल्लेन को योद्धुं शक्तिमान्नरः ।। 24 ।।

anena saha mallena ko yoddhuṃ śaktimānnaraḥ || 24 ||

Verse 25

इत्युक्तास्ते विराटेन सर्वे मल्ला विशांपते । तूष्णीमासंस्ततो राजा क्रोधाविष्ट उवाच ह ।। 25 ।।

ityuktāste virāṭena sarve mallā viśāṃpate | tūṣṇīmāsaṃstato rājā krodhāviṣṭa uvāca ha || 25 ||

Verse 26

ग्रामांश्च वेतनान्येपां मल्लानां हारयाम्यहम्। ततो युधिष्ठिरोऽवादीच्छ्रुत्वा मात्स्यपतेर्वचः ।। 26 ।।

grāmāṃśca vetanānyepāṃ mallānāṃ hārayāmyaham| tato yudhiṣṭhiro'vādīcchrutvā mātsyapatervacaḥ || 26 ||

Verse 27

अस्ति मल्लो महाराज मया दृष्टो युधिष्ठिरे। अनेन सह मल्लेन योद्धुं शक्नोति भूपते ।। 27 ।।

asti mallo mahārāja mayā dṛṣṭo yudhiṣṭhire| anena saha mallena yoddhuṃ śaknoti bhūpate || 27 ||

Verse 28

योसौ मल्लो मया दृष्टः पूर्वं यौधिष्ठिरे पुरे। सोयं मल्लो वसत्येप राजंस्तव महानसे ।। 28 ।।

yosau mallo mayā dṛṣṭaḥ pūrvaṃ yaudhiṣṭhire pure| soyaṃ mallo vasatyepa rājaṃstava mahānase || 28 ||

Verse 29

वैशंपायन उवाच। युधिष्ठिरवचः श्रुत्वा व्यक्तमाहेति पार्थिवः। सोप्यथाहूयतां क्षिप्रं योद्धुं मल्लेन संप्रति ।। 29 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| yudhiṣṭhiravacaḥ śrutvā vyaktamāheti pārthivaḥ| sopyathāhūyatāṃ kṣipraṃ yoddhuṃ mallena saṃprati || 29 ||

Verse 30

भीमसेनो विराटेन आहूतश्चोदितस्तथा। योद्धुं ततोऽब्रवीद्वाक्यं योद्धुं शक्नोमि भूपते ।। 30 ।।

bhīmaseno virāṭena āhūtaścoditastathā| yoddhuṃ tato'bravīdvākyaṃ yoddhuṃ śaknomi bhūpate || 30 ||

Verse 31

नरेन्द्र ते प्रभावेन श्रिया शक्त्या च शासनात्। अनेन सह मल्लेन योद्धुं राजेन्द्र शक्नुयाम् ।। 31 ।।

narendra te prabhāvena śriyā śaktyā ca śāsanāt| anena saha mallena yoddhuṃ rājendra śaknuyām || 31 ||

Verse 32

युधिष्ठिरकृतं ज्ञात्वा श्रिया तव विशांपते। महादेवस्य भक्त्या च तं मल्लं पातयाम्यहम् ।। 32 ।।

yudhiṣṭhirakṛtaṃ jñātvā śriyā tava viśāṃpate| mahādevasya bhaktyā ca taṃ mallaṃ pātayāmyaham || 32 ||

Verse 33

वैशंपायन उवाच। चोदितो भीमसेनस्तु मल्लमाहूय मण्डले। योद्धुं व्यवस्थितो वीरो रेणुं संमृज्य हस्तयोः। मत्तो गज इवान्यं तु योद्धुं समुपचक्रमे ।। 33 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| codito bhīmasenastu mallamāhūya maṇḍale| yoddhuṃ vyavasthito vīro reṇuṃ saṃmṛjya hastayoḥ| matto gaja ivānyaṃ tu yoddhuṃ samupacakrame || 33 ||

Verse 34

अथ सूदेन तं मल्लं योधयामास मत्स्यराट्र ।। 34 ।।

atha sūdena taṃ mallaṃ yodhayāmāsa matsyarāṭra || 34 ||

Verse 35

नोद्यमानस्तदा भीमो दुःखेनेवाकरोन्मतिम्। न हि शक्नोम्यशक्तोपि प्रत्याख्यातुं नराधिपं ।। 35 ।।

nodyamānastadā bhīmo duḥkhenevākaronmatim| na hi śaknomyaśaktopi pratyākhyātuṃ narādhipaṃ || 35 ||

Verse 36

ततः स पुरुषव्याघ्रः शार्दूलशिथिलं चरन्। प्रविवेश महारङ्गं विराटमभिहर्षयन् ।। 36 ।।

tataḥ sa puruṣavyāghraḥ śārdūlaśithilaṃ caran| praviveśa mahāraṅgaṃ virāṭamabhiharṣayan || 36 ||

Verse 37

बवन्ध कक्षां कौन्तेयस्ततः संहर्षयञ्जनम् । ततस्तु वृत्रसङ्काशं भीमो मल्लं समाह्वयत् ।। 37 ।।

bavandha kakṣāṃ kaunteyastataḥ saṃharṣayañjanam | tatastu vṛtrasaṅkāśaṃ bhīmo mallaṃ samāhvayat || 37 ||

Verse 38

जीमूतं नाम तं तत्र मल्लप्रख्यातविक्रमम् । कक्षे मल्लं गृहीत्वाऽथ ननाद बहु सिंहवत् ।। 38 ।।

jīmūtaṃ nāma taṃ tatra mallaprakhyātavikramam | kakṣe mallaṃ gṛhītvā'tha nanāda bahu siṃhavat || 38 ||

Verse 39

तावुभौ सुमहोत्साहावुभौ भीमपराक्रमौ । मत्ताविव महाकायौ वारणौ षष्ठिहायनौ ।। 39 ।।

tāvubhau sumahotsāhāvubhau bhīmaparākramau | mattāviva mahākāyau vāraṇau ṣaṣṭhihāyanau || 39 ||

Verse 40

ततस्तौ नरशार्दूलौ बाहुयुद्धं समीयतु। वीरौ परमसंहृष्टावन्योन्यजयकाङ्क्षिणौ ।। 40 ।।

tatastau naraśārdūlau bāhuyuddhaṃ samīyatu| vīrau paramasaṃhṛṣṭāvanyonyajayakāṅkṣiṇau || 40 ||

Verse 41

उभौ परमसंहृष्टौ बलेनातिबलावुभौ । अन्योन्यस्यान्तरं प्रेप्सू परस्परजयैषिणौ ।। 41 ।।

ubhau paramasaṃhṛṣṭau balenātibalāvubhau | anyonyasyāntaraṃ prepsū parasparajayaiṣiṇau || 41 ||

Verse 42

कृतप्रतिकृतैश्चित्रैर्बाहुभिश्च सुसङ्कटैः। सन्निपातावधूतैश्च प्रमाथोन्मथनैस्तथा ।। 42 ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि समयपालनपर्वणि पञ्चदशोऽध्यायः ।। 15 ।। ।। समाप्तं चेदं समयपालनपर्व ।। 2 ।।

kṛtapratikṛtaiścitrairbāhubhiśca susaṅkaṭaiḥ| sannipātāvadhūtaiśca pramāthonmathanaistathā || 42 || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi samayapālanaparvaṇi pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15 || || samāptaṃ cedaṃ samayapālanaparva || 2 ||

Verse 43

क्षेपणैर्मुष्टिभिश्चैव वराहोद्धूतनिस्स्वनैः। तलैर्वज्रनिपातैश्च प्रसृष्टाभिस्तथैव च ।। 43 ।।

kṣepaṇairmuṣṭibhiścaiva varāhoddhūtanissvanaiḥ| talairvajranipātaiśca prasṛṣṭābhistathaiva ca || 43 ||

Verse 44

शलाकानखपातैश्च पादोद्धूतैश्च दारुणैः । जानुभिश्चाश्मनिर्घोषैः शिरोभिश्चावघट्टनैः ।। 44 ।।

śalākānakhapātaiśca pādoddhūtaiśca dāruṇaiḥ | jānubhiścāśmanirghoṣaiḥ śirobhiścāvaghaṭṭanaiḥ || 44 ||

Verse 45

तद्युद्धमभवद्धोरमशस्त्रं बाहुतेजसा। बलप्राणेन शूराणां समाजोत्सवसन्निधौ ।। 45 ।।

tadyuddhamabhavaddhoramaśastraṃ bāhutejasā| balaprāṇena śūrāṇāṃ samājotsavasannidhau || 45 ||

Verse 46

अरज्यत जनः सर्वः सोत्क्रुष्टनिनदोत्थितः। बलिनोः संयुगे राजन्वृत्रवासवयोरिव ।। 46 ।।

arajyata janaḥ sarvaḥ sotkruṣṭaninadotthitaḥ| balinoḥ saṃyuge rājanvṛtravāsavayoriva || 46 ||

Verse 47

प्रकर्षणाकर्षणयोरभ्याकर्षविकर्षणैः। आकर्षतुरथान्योन्यं जानुभिश्चापि जन्घतुः ।। 47 ।।

prakarṣaṇākarṣaṇayorabhyākarṣavikarṣaṇaiḥ| ākarṣaturathānyonyaṃ jānubhiścāpi janghatuḥ || 47 ||

Verse 48

ततः शब्देन महता भर्त्सयन्तौ परस्परम्। व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलावुभौ। बाहुभिः समसज्जेतामायसैः परिघैरिव ।। 48 ।।

tataḥ śabdena mahatā bhartsayantau parasparam| vyūḍhoraskau dīrghabhujau niyuddhakuśalāvubhau| bāhubhiḥ samasajjetāmāyasaiḥ parighairiva || 48 ||

Verse 49

उत्पपाताथ वेगेन मल्लं कक्षे गृहीतवान्। पार्श्वं निगृह्य हस्तेन पातयामास मल्लकम् ।। 49 ।।

utpapātātha vegena mallaṃ kakṣe gṛhītavān| pārśvaṃ nigṛhya hastena pātayāmāsa mallakam || 49 ||

Verse 50

चकर्ष दोर्भ्यामुत्पात्य भीमो मल्लममित्रहा। निनदं तमभिक्रोशञ्शार्दूल इव वारणम् ।। 50 ।।

cakarṣa dorbhyāmutpātya bhīmo mallamamitrahā| ninadaṃ tamabhikrośañśārdūla iva vāraṇam || 50 ||

Verse 51

समुद्यम्य महाबाहुर्भ्रामयामास वीर्यवान् । ततो मल्लाश्च मत्स्याश्च विस्मयं चक्रिरे परम् ।। 51 ।।

samudyamya mahābāhurbhrāmayāmāsa vīryavān | tato mallāśca matsyāśca vismayaṃ cakrire param || 51 ||

Verse 52

भ्रामयित्वा शतगुणं गतसत्वमचेतनम् । प्रत्यपिंषन्महाबाहुर्मल्लं भुवि वृकोदरः।। 52 ।।

bhrāmayitvā śataguṇaṃ gatasatvamacetanam | pratyapiṃṣanmahābāhurmallaṃ bhuvi vṛkodaraḥ|| 52 ||

Verse 53

तस्मिन्विनिहते वीरे जीमूते लोकविश्रुते । विराटः परमं हर्षमगच्छद्वान्धवैः सह ।। 53 ।।

tasminvinihate vīre jīmūte lokaviśrute | virāṭaḥ paramaṃ harṣamagacchadvāndhavaiḥ saha || 53 ||

Verse 54

प्रहर्षात्प्रददौ वित्तं बहु राज महामनाः। वललाय महारङ्गे यथा वैश्रवणस्तथा ।। 54 ।।

praharṣātpradadau vittaṃ bahu rāja mahāmanāḥ| valalāya mahāraṅge yathā vaiśravaṇastathā || 54 ||

Verse 55

एवं स सुबहून्मल्लान्पुरुषांश्च महाबलान् । विनिघ्नन्मत्स्यराजस्य प्रीतिमाहरदुत्तमाम् ।। 55 ।।

evaṃ sa subahūnmallānpuruṣāṃśca mahābalān | vinighnanmatsyarājasya prītimāharaduttamām || 55 ||

Verse 56

यदाऽस्य तुल्यः पुरुषो न कश्चितत्र विद्यते । ततो व्याघ्रैश्च सिंहैश्च द्विरदैश्चाप्ययोधयत् ।। 56 ।।

yadā'sya tulyaḥ puruṣo na kaścitatra vidyate | tato vyāghraiśca siṃhaiśca dviradaiścāpyayodhayat || 56 ||

Verse 57

विराटेन प्रदत्तानि चित्राणि विविधानि च। स्थितेभ्यः पुरुषेभ्यश्च दत्त्वा द्रव्याणि जग्मिवान् ।। 57 ।।

virāṭena pradattāni citrāṇi vividhāni ca| sthitebhyaḥ puruṣebhyaśca dattvā dravyāṇi jagmivān || 57 ||

Verse 58

पुनरन्तःपुरगतः स्त्रीणां मध्ये वृकोदरः। योध्यते स विराटस्य गजैः सिंहैर्महाबलैः ।। 58 ।।

punarantaḥpuragataḥ strīṇāṃ madhye vṛkodaraḥ| yodhyate sa virāṭasya gajaiḥ siṃhairmahābalaiḥ || 58 ||

Verse 59

बीभत्सुरपि गीतेन नृत्तेनापि च पाण्डवः। विराटं तोषयामास सर्वाश्चान्तःपुरस्त्रियः ।। 59 ।।

bībhatsurapi gītena nṛttenāpi ca pāṇḍavaḥ| virāṭaṃ toṣayāmāsa sarvāścāntaḥpurastriyaḥ || 59 ||

Verse 60

अश्वैर्विनीतैर्जवनैस्तत्रतत्र समागतः। तोपयामास राजानं नकुलो नृपसत्तमम्। तस्मै प्रदेयं प्रायच्छत्प्रीतो राजा धनं बहु ।। 60 ।।

aśvairvinītairjavanaistatratatra samāgataḥ| topayāmāsa rājānaṃ nakulo nṛpasattamam| tasmai pradeyaṃ prāyacchatprīto rājā dhanaṃ bahu || 60 ||

Verse 61

विनीतान्वृपभान्दृष्ट्वा सहदेवस्य चाभितः। धनं ददौ बहुविधं विराटः पुरुषर्षभः ।। 61 ।।

vinītānvṛpabhāndṛṣṭvā sahadevasya cābhitaḥ| dhanaṃ dadau bahuvidhaṃ virāṭaḥ puruṣarṣabhaḥ || 61 ||

Verse 62

द्रौपदी प्रेक्ष्य तान्सर्वान्क्लिश्यमानान्महारथान् । नातिप्रीतमना राजन्निश्वासपरमाऽभवत् ।। 62 ।।

draupadī prekṣya tānsarvānkliśyamānānmahārathān | nātiprītamanā rājanniśvāsaparamā'bhavat || 62 ||

Verse 63

एवं ते न्यवसंस्तत्र प्रच्छन्नाः पुरुषर्षभाः । कर्माणि तस्य कुर्वाणा विराटनृपतेस्तदा ।। 63 ।।

evaṃ te nyavasaṃstatra pracchannāḥ puruṣarṣabhāḥ | karmāṇi tasya kurvāṇā virāṭanṛpatestadā || 63 ||