Adhyaya 11

Verse 1

अर्जुनेन षण्डवेषपरिग्रहेण विराटसभाप्रवेशः ।। 1 ।। विराटेनार्जुनस्य कन्यानाटने नियोजनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। अथापरोऽदृश्यत वर्णवान्युवा स्त्रीवेषधारी समलंकृतो भृशम्। प्रवालचित्रे प्रविमुच्य कुण्डले उभे च कम्बू परिपातुके तथा ।। 1 ।।

arjunena ṣaṇḍaveṣaparigraheṇa virāṭasabhāpraveśaḥ || 1 || virāṭenārjunasya kanyānāṭane niyojanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| athāparo'dṛśyata varṇavānyuvā strīveṣadhārī samalaṃkṛto bhṛśam| pravālacitre pravimucya kuṇḍale ubhe ca kambū paripātuke tathā || 1 ||

Verse 2

कृष्णे च रक्ते च निबध्य वाससी शरीरवाञ्शुक्रबृहस्पतिप्रभः। बहूंश्च दीर्घांश्च विकीर्य मूर्धजान्महाभुजो मत्तगजेन्द्रविक्रमः ।। 2 ।।

kṛṣṇe ca rakte ca nibadhya vāsasī śarīravāñśukrabṛhaspatiprabhaḥ| bahūṃśca dīrghāṃśca vikīrya mūrdhajānmahābhujo mattagajendravikramaḥ || 2 ||

Verse 3

क्लैब्येन वेषेण न भति भाति च ग्रहाभिपन्नो नभसीव चन्द्रमाः । गतेन चोर्वी परिकम्पयंस्तदा विराटमासाद्य सभासमीपतः ।। 3 ।।

klaibyena veṣeṇa na bhati bhāti ca grahābhipanno nabhasīva candramāḥ | gatena corvī parikampayaṃstadā virāṭamāsādya sabhāsamīpataḥ || 3 ||

Verse 4

तं प्रेक्ष्य राजोपगतं सभातले व्याजाप्रतिच्छन्नममित्रमर्दनम् । विराजमानं सुरराजवर्चसं सुतं सुरेन्द्रस्य गजेन्द्रविक्रमम् ।। 4 ।।

taṃ prekṣya rājopagataṃ sabhātale vyājāpraticchannamamitramardanam | virājamānaṃ surarājavarcasaṃ sutaṃ surendrasya gajendravikramam || 4 ||

Verse 5

सर्वानपृच्छच्च समीपचारिणः कुतोऽयमायाति न मे पुरा श्रुतः। न चैनमूचुर्विदितं नरास्तदा सविस्मयं वाक्यमिदं नृपोऽब्रवीत् ।। 5 ।।

sarvānapṛcchacca samīpacāriṇaḥ kuto'yamāyāti na me purā śrutaḥ| na cainamūcurviditaṃ narāstadā savismayaṃ vākyamidaṃ nṛpo'bravīt || 5 ||

Verse 6

विराट उवाच। गजेन्द्रलीलो मृगराजगामी वृषेक्षणो देवसुतोग्रतेजाः। पीनांसबाहुः कनकावदातः कोऽयं नरो मे नगरं प्रविष्टः ।। 6 ।।

virāṭa uvāca| gajendralīlo mṛgarājagāmī vṛṣekṣaṇo devasutogratejāḥ| pīnāṃsabāhuḥ kanakāvadātaḥ ko'yaṃ naro me nagaraṃ praviṣṭaḥ || 6 ||

Verse 7

किमेष देवेन्द्रसुतः किमेष ब्रह्मात्मजो वा किमयं स्वयंभूः। उमासुतो वैश्रवणात्मजो वा प्रेक्ष्यैनमासीदिति मे वितर्कः ।। 7 ।।

kimeṣa devendrasutaḥ kimeṣa brahmātmajo vā kimayaṃ svayaṃbhūḥ| umāsuto vaiśravaṇātmajo vā prekṣyainamāsīditi me vitarkaḥ || 7 ||

Verse 8

वैशंपायन उवाच। सभामतिक्रम्य स वासवोपमो निरीक्षमाणो बहुभिः सभागतैः। स तत्र राजनममित्रहाऽब्रवीद्बृहन्नलाहं नरदेव नर्तकी ।। 8 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sabhāmatikramya sa vāsavopamo nirīkṣamāṇo bahubhiḥ sabhāgataiḥ| sa tatra rājanamamitrahā'bravīdbṛhannalāhaṃ naradeva nartakī || 8 ||

Verse 9

वेणीं प्रकुर्यां रुचिरे च कुण्डले ग्रथे स्रजः प्रावरणानि संहरे। स्नानं चरेयं विमृजे च दर्पणं विशेषकेष्वेव च कौशलं मम ।। 9 ।

veṇīṃ prakuryāṃ rucire ca kuṇḍale grathe srajaḥ prāvaraṇāni saṃhare| snānaṃ careyaṃ vimṛje ca darpaṇaṃ viśeṣakeṣveva ca kauśalaṃ mama || 9 |

Verse 10

क्लीबेषु बालेषु जनेषु नर्तने शिक्षाप्रदानेषु च योग्यता मम। करोमि वेणीषु च पुष्पपूरकं न मे स्त्रियः कर्मणि कौशलाधिकाः ।। 10 ।।

klībeṣu bāleṣu janeṣu nartane śikṣāpradāneṣu ca yogyatā mama| karomi veṇīṣu ca puṣpapūrakaṃ na me striyaḥ karmaṇi kauśalādhikāḥ || 10 ||

Verse 11

इत्यर्जुनस्तं नरदेवमोजसा विज्ञाप्य तस्थौ विधिनाऽऽत्मनः क्रियाम्। तमब्रवीत्प्रांशुमुदीक्ष्य विस्मितो विराटराजोपसृतं महायशाः ।। 11 ।।

ityarjunastaṃ naradevamojasā vijñāpya tasthau vidhinā''tmanaḥ kriyām| tamabravītprāṃśumudīkṣya vismito virāṭarājopasṛtaṃ mahāyaśāḥ || 11 ||

Verse 12

नार्हस्तु वेषोऽयमनूर्जितस्ते नापुंस्त्वमर्हं नरदेवसिंह । तवैव वेषः शुभवेषभूषणैर्विभूषितो भूतपतेरिव प्रभो ।। 12 ।।

nārhastu veṣo'yamanūrjitaste nāpuṃstvamarhaṃ naradevasiṃha | tavaiva veṣaḥ śubhaveṣabhūṣaṇairvibhūṣito bhūtapateriva prabho || 12 ||

Verse 13

विभाति भानोरिव रश्मिमालिनो घनावरुद्धे गगने घनैरिव। धनुर्हि मन्ये तव शोभयेद्भुजौ तथाहि पीनावतिमात्रमायतौ ।। 13 ।।

vibhāti bhānoriva raśmimālino ghanāvaruddhe gagane ghanairiva| dhanurhi manye tava śobhayedbhujau tathāhi pīnāvatimātramāyatau || 13 ||

Verse 14

प्रगृह्य चापं त्वनुरूपमात्मनो रक्षस्व देशं पुरमद्य सुस्थिरः। पुत्रेण तुल्यो भव मे बृहन्नले वृद्धोस्मि वित्तं प्रतिपादयामि ते ।। 14 ।।

pragṛhya cāpaṃ tvanurūpamātmano rakṣasva deśaṃ puramadya susthiraḥ| putreṇa tulyo bhava me bṛhannale vṛddhosmi vittaṃ pratipādayāmi te || 14 ||

Verse 15

त्वं रक्ष मे सर्वमिदं पुरं प्रभो न षण्डतां कांचन लक्षयामि ते। प्रशाधि मत्स्यांस्तरसा विवर्धयन्ददामि राज्यं तव सत्यवागहम् ।। 15 ।।

tvaṃ rakṣa me sarvamidaṃ puraṃ prabho na ṣaṇḍatāṃ kāṃcana lakṣayāmi te| praśādhi matsyāṃstarasā vivardhayandadāmi rājyaṃ tava satyavāgaham || 15 ||

Verse 16

वैशंपायन उवाच। तस्याग्रतः स्वानि धनूंषि पार्थिवो बहूनि दीर्घाणि च वर्णवन्ति च। ददौ स सज्यानि बलान्वितानि जिज्ञासमानः किमयं करिष्यति ।। 16 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tasyāgrataḥ svāni dhanūṃṣi pārthivo bahūni dīrghāṇi ca varṇavanti ca| dadau sa sajyāni balānvitāni jijñāsamānaḥ kimayaṃ kariṣyati || 16 ||

Verse 17

ततोऽर्जुनः क्लीबतरं वचोऽब्रवीन्न मे धनुर्धारितमीदृशं विभो। न चापि दृष्टं धनुरीदृशं क्वचिन्न मादृशाः सन्ति धनुर्धरा भुवि ।। 17 ।।

tato'rjunaḥ klībataraṃ vaco'bravīnna me dhanurdhāritamīdṛśaṃ vibho| na cāpi dṛṣṭaṃ dhanurīdṛśaṃ kvacinna mādṛśāḥ santi dhanurdharā bhuvi || 17 ||

Verse 18

नृत्याम गायामि च वादयाम्यहं प्रानर्तने कौशलनैपुणं मम। तदुत्तरायाः परिधत्स्व नर्तने भवामि देव्या नरदेव नर्तकी ।। 18 ।।

nṛtyāma gāyāmi ca vādayāmyahaṃ prānartane kauśalanaipuṇaṃ mama| taduttarāyāḥ paridhatsva nartane bhavāmi devyā naradeva nartakī || 18 ||

Verse 19

विराट उवाच। ददामि ते तं हि वरं बृहन्नले सुतां हि मे नर्तय याश्च तादृशीः । ततो विराटः स्वयमाह्वयत्सुतां नराधिपस्तां च सुमध्यसुन्दरीम् ।। 19 ।।

virāṭa uvāca| dadāmi te taṃ hi varaṃ bṛhannale sutāṃ hi me nartaya yāśca tādṛśīḥ | tato virāṭaḥ svayamāhvayatsutāṃ narādhipastāṃ ca sumadhyasundarīm || 19 ||

Verse 20

उवाच चैनां मुदितेन चेतसा बृहन्नला नाम सखी भवत्वियम्। सुगात्रि संप्रीतिसुबद्धसौहृदा तवाङ्गने प्राणसमा च नित्यदा ।। 20 ।।

uvāca caināṃ muditena cetasā bṛhannalā nāma sakhī bhavatviyam| sugātri saṃprītisubaddhasauhṛdā tavāṅgane prāṇasamā ca nityadā || 20 ||

Verse 21

प्रकामभक्ष्याभरणाम्बरा शुभा चरत्वियं सर्वजनेष्ववारिता। न दुष्कुलानामियमाकृतिर्भवेन्न वृत्तभेदी भवतीदृशो जनः ।। 21 ।।

prakāmabhakṣyābharaṇāmbarā śubhā caratviyaṃ sarvajaneṣvavāritā| na duṣkulānāmiyamākṛtirbhavenna vṛttabhedī bhavatīdṛśo janaḥ || 21 ||

Verse 22

वैशंपायन उवाच। संमन्त्र्य राजा विविधैः स्वमन्त्रिभिः परीक्ष्य चैनं प्रमदाभिराशु वै। अपुंस्त्वमप्यस्य निशम्य च स्थिरं ततः कुमारीपुरमुत्ससर्ज तम् ।। 22 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| saṃmantrya rājā vividhaiḥ svamantribhiḥ parīkṣya cainaṃ pramadābhirāśu vai| apuṃstvamapyasya niśamya ca sthiraṃ tataḥ kumārīpuramutsasarja tam || 22 ||

Verse 23

स शिक्षयामास च गीतवदनं सुतां विराटस्य धनंजयः प्रभुः । सखीश्च तस्याः परिचारिकास्तथा प्रियश्च तस्याः स बभूव पाण्डवः ।। 23 ।।

sa śikṣayāmāsa ca gītavadanaṃ sutāṃ virāṭasya dhanaṃjayaḥ prabhuḥ | sakhīśca tasyāḥ paricārikāstathā priyaśca tasyāḥ sa babhūva pāṇḍavaḥ || 23 ||

Verse 24

तथा स तत्रैव धनंजयोऽवसत्प्रियाणि कुर्वन्त्सह ताभिरात्मवान्। तथा गतं तत्र न जझिरे जना बहिश्चरा वाऽप्यथवेतरे जनाः ।। 24 ।।

tathā sa tatraiva dhanaṃjayo'vasatpriyāṇi kurvantsaha tābhirātmavān| tathā gataṃ tatra na jajhire janā bahiścarā vā'pyathavetare janāḥ || 24 ||