Adhyaya 10

Verse 1

भीमेन सूदवेषपरिग्रहेण विराटसभाप्रवेशः ।। 1 ।। विराटेन भीमस्य पाकाधिकारे नियोजनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच । अथापरस्यां दिशि भीमदर्शनो वृकोदरोऽदृश्यत सिंहविक्रमः। असिप्रवेके प्रतिमुच्य शाणिते खजां च दर्वी च करेण धारयन् ।। 1 ।।

bhīmena sūdaveṣaparigraheṇa virāṭasabhāpraveśaḥ || 1 || virāṭena bhīmasya pākādhikāre niyojanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca | athāparasyāṃ diśi bhīmadarśano vṛkodaro'dṛśyata siṃhavikramaḥ| asipraveke pratimucya śāṇite khajāṃ ca darvī ca kareṇa dhārayan || 1 ||

Verse 2

त्वचं च गोचर्ममयीं सुमर्दितां समुक्षितां पानकरागषाडवैः । किलासमालम्ब्य करेण चायसं सशृङ्गिबेरार्द्रकभूस्तृणाङ्कुरम् ।। 2 ।।

tvacaṃ ca gocarmamayīṃ sumarditāṃ samukṣitāṃ pānakarāgaṣāḍavaiḥ | kilāsamālambya kareṇa cāyasaṃ saśṛṅgiberārdrakabhūstṛṇāṅkuram || 2 ||

Verse 3

गम्भीररूपः परमेण तेजसा रविर्यथा लोकमिमं प्रकाशयन्। स कृष्णवासा गिरिराजसारवान् स मत्स्यराजं समुपेत्य तस्थिवान् ।। 3 ।।

gambhīrarūpaḥ parameṇa tejasā raviryathā lokamimaṃ prakāśayan| sa kṛṣṇavāsā girirājasāravān sa matsyarājaṃ samupetya tasthivān || 3 ||

Verse 4

सभागतो वारणयूथपोपमस्तमिस्रहा रात्रिमिवावभासयन्। सहस्रनेत्रावरजान्तकोपमस्त्रिलोकपालाधिपतिर्यथा हरिः ।। 4 ।।

sabhāgato vāraṇayūthapopamastamisrahā rātrimivāvabhāsayan| sahasranetrāvarajāntakopamastrilokapālādhipatiryathā hariḥ || 4 ||

Verse 5

तमाव्रजन्तं गजयूथपोपमं निरीक्षमाणो नवसूर्यवर्चसम्। भयात्समुद्विग्नविपण्णचेतनो दिशश्च सर्वाः प्रसमीक्ष्य चासकृत् ।। 5 ।।

tamāvrajantaṃ gajayūthapopamaṃ nirīkṣamāṇo navasūryavarcasam| bhayātsamudvignavipaṇṇacetano diśaśca sarvāḥ prasamīkṣya cāsakṛt || 5 ||

Verse 6

तमेकवस्त्रं परसैन्यवारणं सभाऽविदूरान्नृपतिर्नृपात्मजम्। समीक्ष्य वैक्लब्यमुपेयिवाञ्शनैर्जनाश्च भीताः परिसर्पिरे भृशम् ।। 6 ।।

tamekavastraṃ parasainyavāraṇaṃ sabhā'vidūrānnṛpatirnṛpātmajam| samīkṣya vaiklabyamupeyivāñśanairjanāśca bhītāḥ parisarpire bhṛśam || 6 ||

Verse 7

अथाब्रवीन्मात्स्यपतिः सभागतान् भृशातुरोष्णं परिनिश्वसन्निव । कोऽयं युवा वारणराजसन्निभः सभामभिप्रैति हि मामिकामिमाम् ।। 7 ।।

athābravīnmātsyapatiḥ sabhāgatān bhṛśāturoṣṇaṃ pariniśvasanniva | ko'yaṃ yuvā vāraṇarājasannibhaḥ sabhāmabhipraiti hi māmikāmimām || 7 ||

Verse 8

को वा विजानाति पुराऽस्य दर्शनं मृगेन्द्रशार्दूलगतिं हि मामकः। व्यूढान्तरांसो मृगराडिवोत्कटो य एष दिव्यः पुरुषः प्रकाशते ।। 8 ।।

ko vā vijānāti purā'sya darśanaṃ mṛgendraśārdūlagatiṃ hi māmakaḥ| vyūḍhāntarāṃso mṛgarāḍivotkaṭo ya eṣa divyaḥ puruṣaḥ prakāśate || 8 ||

Verse 9

राजश्रिया ह्येष विभाति राजवद्विरोचते रुक्मगिरिप्रभोपमः। नाक्षत्रियो नूनमयं भविष्यति सहस्रनेत्रप्रतिमस्तथा ह्यसौ ।। 9 ।।

rājaśriyā hyeṣa vibhāti rājavadvirocate rukmagiriprabhopamaḥ| nākṣatriyo nūnamayaṃ bhaviṣyati sahasranetrapratimastathā hyasau || 9 ||

Verse 10

रूपेण यश्चाप्रतिमो ह्ययं महान्महीमिमां शत्रः इवाभिपालयेत्। नाभूमिपोऽयं हि रतिर्ममेति च च्युतः समृद्ध्या नभसीव नाहुषः ।। 10 ।।

rūpeṇa yaścāpratimo hyayaṃ mahānmahīmimāṃ śatraḥ ivābhipālayet| nābhūmipo'yaṃ hi ratirmameti ca cyutaḥ samṛddhyā nabhasīva nāhuṣaḥ || 10 ||

Verse 11

वैशंपायन उवाच। वितर्कमाणस्य च तस्य पाण्डवः सभामतिक्रम्य वृकोदरोऽब्रवीत्। जयेति राजानमभिप्रमोदयन्सुखेन सभ्यं च सभागतं जनम् ।। 11 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| vitarkamāṇasya ca tasya pāṇḍavaḥ sabhāmatikramya vṛkodaro'bravīt| jayeti rājānamabhipramodayansukhena sabhyaṃ ca sabhāgataṃ janam || 11 ||

Verse 12

ततो नृपं वाक्यमुवाच पाण्डवो यथाऽनुपूर्व्यात्कृपयान्वितोत्तरम्। त्वां जीवितुं शत्रुहन्नागतोऽहं त्वमेव लोके परमो हि संश्रयः ।। 12 ।।

tato nṛpaṃ vākyamuvāca pāṇḍavo yathā'nupūrvyātkṛpayānvitottaram| tvāṃ jīvituṃ śatruhannāgato'haṃ tvameva loke paramo hi saṃśrayaḥ || 12 ||

Verse 13

नरेन्द्र शूद्रोस्मि चतुर्थवर्णभाग्गुरूपदेशात्परिचारकर्मकृत्। जानामि सूपांश्च रसांश्च संस्कृतान्मांसान्यपूपांश्च पचामि शोभनान् । रागप्रकाराश्च बहून्फलाश्रयान्महानसे मे न समोस्ति सूपकृत् ।। 13 ।।

narendra śūdrosmi caturthavarṇabhāggurūpadeśātparicārakarmakṛt| jānāmi sūpāṃśca rasāṃśca saṃskṛtānmāṃsānyapūpāṃśca pacāmi śobhanān | rāgaprakārāśca bahūnphalāśrayānmahānase me na samosti sūpakṛt || 13 ||

Verse 14

वैशंपायन उवाच । तमब्रवीन्मत्स्यपतिः प्रहृष्टवत्प्रियं प्रगल्भं मधुरं विनीतवत्। न शूद्रतां कांचन लक्षयामि ते कुबेरचन्द्रेन्द्रदिवाकरप्रभ ।। 14 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca | tamabravīnmatsyapatiḥ prahṛṣṭavatpriyaṃ pragalbhaṃ madhuraṃ vinītavat| na śūdratāṃ kāṃcana lakṣayāmi te kuberacandrendradivākaraprabha || 14 ||

Verse 15

हुताशनाशीविषतुल्यतेजसो न कर्म ते योग्यमिदं महानसे । न सूपकारो भवितुं त्वमर्हसि सुपर्णगन्धर्वमहोरगोपम ।। 15 ।।

hutāśanāśīviṣatulyatejaso na karma te yogyamidaṃ mahānase | na sūpakāro bhavituṃ tvamarhasi suparṇagandharvamahoragopama || 15 ||

Verse 16

अनीककर्णाग्रधरो ध्वजी रथी भवाद्य मे वारणवाहिनीपतिः। न नीचकर्मा भवितुं त्वमर्हसि प्रशासितुं भूमिमिमां त्वमर्हसि ।। 16 ।।

anīkakarṇāgradharo dhvajī rathī bhavādya me vāraṇavāhinīpatiḥ| na nīcakarmā bhavituṃ tvamarhasi praśāsituṃ bhūmimimāṃ tvamarhasi || 16 ||

Verse 17

भीम उवाच । चतुर्थवर्णोस्म्यहमुग्रशासन न वै वृणे त्वामहमीदृशं पदम्। जात्याऽस्मि शूद्रो बललेति नाम्ना जिजीविषुस्त्वद्विषयं समागतः ।। 17 ।।

bhīma uvāca | caturthavarṇosmyahamugraśāsana na vai vṛṇe tvāmahamīdṛśaṃ padam| jātyā'smi śūdro balaleti nāmnā jijīviṣustvadviṣayaṃ samāgataḥ || 17 ||

Verse 18

युधिष्ठिरस्यास्मि महानसे पुरा बभूव सर्वप्रभुरन्नपानदः। अथापि मामुत्सृजसे महीपते व्रजाम्यहं यावदितो यथागतम् ।। 18 ।।

yudhiṣṭhirasyāsmi mahānase purā babhūva sarvaprabhurannapānadaḥ| athāpi māmutsṛjase mahīpate vrajāmyahaṃ yāvadito yathāgatam || 18 ||

Verse 19

त्वमन्नसंस्कारविधौ प्रशाधि मां भवामि तेऽहं नरदेव सूपकृत् । बलेन तुल्यश्च न विद्यते मया नियुद्धशीलोस्मि सदा हि पार्थिव ।। 19 ।।

tvamannasaṃskāravidhau praśādhi māṃ bhavāmi te'haṃ naradeva sūpakṛt | balena tulyaśca na vidyate mayā niyuddhaśīlosmi sadā hi pārthiva || 19 ||

Verse 20

गजांश्च सिंहांश्च समेयिवानहं सदा करिष्यामि तवानघ प्रियम्। न नीचकर्मा तव मादृशः प्रभो बलस्य नेताऽप्यबलो भवेदिति ।। 20 ।।

gajāṃśca siṃhāṃśca sameyivānahaṃ sadā kariṣyāmi tavānagha priyam| na nīcakarmā tava mādṛśaḥ prabho balasya netā'pyabalo bhavediti || 20 ||

Verse 21

स्वकर्मतुष्टाश्च वयं नराधिप प्रशाधि मां सूदपदे यदीच्छसि। ये सन्ति मल्ला बलवीर्यसंमतास्तानेव योत्स्यामि तवाभिहर्पयन् ।। 21 ।।

svakarmatuṣṭāśca vayaṃ narādhipa praśādhi māṃ sūdapade yadīcchasi| ye santi mallā balavīryasaṃmatāstāneva yotsyāmi tavābhiharpayan || 21 ||

Verse 22

वैशंपायन उवाच। तमेवमुक्ते वचने नराधिपः प्रत्यब्रवीन्मत्स्यपतिः प्रहृष्टवत्। सोहं न मन्ये तव कर्म तत्समं समुद्रनेमिं पृथिवीं त्वमर्हसि ।। 22 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tamevamukte vacane narādhipaḥ pratyabravīnmatsyapatiḥ prahṛṣṭavat| sohaṃ na manye tava karma tatsamaṃ samudranemiṃ pṛthivīṃ tvamarhasi || 22 ||

Verse 23

त्रिलोकपालो हि यथा विराजसे तथाऽद्य मे विष्णुरिवातिरोचसे। यथा तु कामस्तव तत्तथा कृतं महानसे मे भव मे पुरस्कृतः । नराश्च मे तत्र मया सदाऽर्चिता भवाद्य तेषामधिपो मया कृतः ।। 23 ।।

trilokapālo hi yathā virājase tathā'dya me viṣṇurivātirocase| yathā tu kāmastava tattathā kṛtaṃ mahānase me bhava me puraskṛtaḥ | narāśca me tatra mayā sadā'rcitā bhavādya teṣāmadhipo mayā kṛtaḥ || 23 ||

Verse 24

तथा स भीमो विहितो महानसे विराटराजस्य बभूव वै प्रियः। उवास राजन्न च तं पृथग्जनो बुबोध तस्यानुचरश्च कश्चन ।। 24 ।।

tathā sa bhīmo vihito mahānase virāṭarājasya babhūva vai priyaḥ| uvāsa rājanna ca taṃ pṛthagjano bubodha tasyānucaraśca kaścana || 24 ||