Adhyaya 12

Verse 1

नकुलेन विराटमेत्य स्वस्याश्वशास्त्रे कौशलाभिधानम् ।। 1 ।। विराटेन नकुलस्याश्वपालने नियोजनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। अथापरोऽदृश्यत पाण्डवः प्रभुर्विराटराजे तुरगान्समीक्षति। तमापतन्तं ददृशुः पृथग्जनाः प्रमुक्तमभ्रादिव चन्द्रमण्डलम् ।। 1 ।।

nakulena virāṭametya svasyāśvaśāstre kauśalābhidhānam || 1 || virāṭena nakulasyāśvapālane niyojanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| athāparo'dṛśyata pāṇḍavaḥ prabhurvirāṭarāje turagānsamīkṣati| tamāpatantaṃ dadṛśuḥ pṛthagjanāḥ pramuktamabhrādiva candramaṇḍalam || 1 ||

Verse 2

स वै हयानैक्षत तानितस्ततः समीक्षमाणं च ददर्श मत्स्यराट्। दृष्ट्वा तथैनं स कुरूत्तमं तमः पप्रच्छ तान्सर्बसभासदस्तदा ।। 2 ।।

sa vai hayānaikṣata tānitastataḥ samīkṣamāṇaṃ ca dadarśa matsyarāṭ| dṛṣṭvā tathainaṃ sa kurūttamaṃ tamaḥ papraccha tānsarbasabhāsadastadā || 2 ||

Verse 3

को वा विजानाति पुराऽस्य दर्शनं योऽयं युवाऽभ्येति हि मासिकां सभाम् प्रियो हि मे दर्शनतोपि संमतो ब्रवीतु कश्चिद्यदि दृष्टवानिमम् ।। 3

ko vā vijānāti purā'sya darśanaṃ yo'yaṃ yuvā'bhyeti hi māsikāṃ sabhām priyo hi me darśanatopi saṃmato bravītu kaścidyadi dṛṣṭavānimam || 3

Verse 4

अयं हयान्पश्यति मामकान्मुहुर्ध्रुवं हयज्ञो भविता विचक्षणः। प्रवेश्यतामेष समीपमाशु वै विभाति वीरो हि यथाऽमरस्तथा ।। 4 ।।

ayaṃ hayānpaśyati māmakānmuhurdhruvaṃ hayajño bhavitā vicakṣaṇaḥ| praveśyatāmeṣa samīpamāśu vai vibhāti vīro hi yathā'marastathā || 4 ||

Verse 5

वितर्कयत्येव हि मत्स्यराजनि त्वरन्कुरूणामृषभः सभामगात्। ततः प्रणम्योपनतः कुरूत्तमो विराटराजानमुवाच पार्थिवम् ।। 5 ।।

vitarkayatyeva hi matsyarājani tvarankurūṇāmṛṣabhaḥ sabhāmagāt| tataḥ praṇamyopanataḥ kurūttamo virāṭarājānamuvāca pārthivam || 5 ||

Verse 6

तवागतोऽहं पुरमद्य भूपते जिजीविषुर्वेतनभोजनार्थिकः। तवाश्वबन्धः सुभृतो भवाम्यहं कुरुष्व मामश्वपतिं यदीच्छसि ।। 6 ।।

tavāgato'haṃ puramadya bhūpate jijīviṣurvetanabhojanārthikaḥ| tavāśvabandhaḥ subhṛto bhavāmyahaṃ kuruṣva māmaśvapatiṃ yadīcchasi || 6 ||

Verse 7

विराट उवाच। ददानि यानानि धनानि वेतनं न चाश्वसूतो भवितुं त्वमर्हसि। कुतोसि कस्यामि कथं त्वमागतो ब्रवीहि शिल्पं तव विद्यते च यत् ।। 7

virāṭa uvāca| dadāni yānāni dhanāni vetanaṃ na cāśvasūto bhavituṃ tvamarhasi| kutosi kasyāmi kathaṃ tvamāgato bravīhi śilpaṃ tava vidyate ca yat || 7

Verse 8

नकुल उवाच। पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः। तेनाहमश्वेषु पुरा प्रकृतः शत्रुकर्शन ।। 8 ।।

nakula uvāca| pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jyeṣṭho rājā yudhiṣṭhiraḥ| tenāhamaśveṣu purā prakṛtaḥ śatrukarśana || 8 ||

Verse 9

अश्वानां प्रकृतिं वेद्मि विनयं चापि सर्वशः । दुष्टानां प्रतिपत्तिं च कृत्स्नं चैव चिकित्सितम् ।। 9 ।।

aśvānāṃ prakṛtiṃ vedmi vinayaṃ cāpi sarvaśaḥ | duṣṭānāṃ pratipattiṃ ca kṛtsnaṃ caiva cikitsitam || 9 ||

Verse 10

न कातरं स्यान्मम वाजिवाहनं न मेऽस्ति दुष्टा बडवा कुतो हयः। जानंस्तु मामाह स चापि पाण्डवो युधिष्ठिरो ग्रन्थिकमेव नामतः ।। 10

na kātaraṃ syānmama vājivāhanaṃ na me'sti duṣṭā baḍavā kuto hayaḥ| jānaṃstu māmāha sa cāpi pāṇḍavo yudhiṣṭhiro granthikameva nāmataḥ || 10

Verse 11

मातलिरिव देवपतेर्दशरथनृपतेः सुमत्र इव यन्ता। सुमह इव जामदग्रेस्तथैव तव शिक्षयाम्यश्वान् ।। 11 ।।

mātaliriva devapaterdaśarathanṛpateḥ sumatra iva yantā| sumaha iva jāmadagrestathaiva tava śikṣayāmyaśvān || 11 ||

Verse 12

युधिष्ठिरस्य राजेन्द्र नरराजस्य शासनात्। शतसाहस्रकोटीनामश्वानामस्मि रक्षिता ।। 12 ।।

yudhiṣṭhirasya rājendra nararājasya śāsanāt| śatasāhasrakoṭīnāmaśvānāmasmi rakṣitā || 12 ||

Verse 13

विराट उवाच। यदस्ति किंचिन्मम वाजिवाहनं तदस्तु सर्वं त्वदधीनमद्य वै। ये चापि केचिन्मम वाजियोधास्त्वदाश्रयाः सारथयश्च सन्तु मे ।। 13 ।

virāṭa uvāca| yadasti kiṃcinmama vājivāhanaṃ tadastu sarvaṃ tvadadhīnamadya vai| ye cāpi kecinmama vājiyodhāstvadāśrayāḥ sārathayaśca santu me || 13 |

Verse 14

इदं तवेष्टं विहितं सुरोपम ...हि यत्ते प्रसमीक्षितं वरम्। ...ऽनुरूपं हयकर्म दृश्यते विभाति राजेव न कर्म वाजिनाम् ।। 14 ।।

idaṃ taveṣṭaṃ vihitaṃ suropama ...hi yatte prasamīkṣitaṃ varam| ...'nurūpaṃ hayakarma dṛśyate vibhāti rājeva na karma vājinām || 14 ||

Verse 15

युधिष्ठिरस्यैव हि दर्शनेन मे समं तवेदं प्रियदर्श दर्शनम् । कथं नु भृत्यैः स विनाकृतो वने चरत्यनिन्द्यो रमते च पाण्डवः ।। 15

yudhiṣṭhirasyaiva hi darśanena me samaṃ tavedaṃ priyadarśa darśanam | kathaṃ nu bhṛtyaiḥ sa vinākṛto vane caratyanindyo ramate ca pāṇḍavaḥ || 15

Verse 16

वैशंपायन उवाच । तथा स गन्धर्ववरोपमो युवा विराटराज्ञा मुदितेन पूजितः। न चैवमन्येऽपि विदुः कथंचन प्रियाभिरामं विचरन्तमन्तरा ।। 16 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca | tathā sa gandharvavaropamo yuvā virāṭarājñā muditena pūjitaḥ| na caivamanye'pi viduḥ kathaṃcana priyābhirāmaṃ vicarantamantarā || 16 ||