Adhyaya 99

Verse 1

वृत्रासुरनिपीडितशकादिभिर्ब्रह्मवचनाद्वज्रनिर्माणाय दधीचंप्रति तच्छरीरास्थिप्रार्थनम् ।। 1 ।। त्वष्ट्रा दधीचास्थिभिर्वज्रायुधनिर्माणम् ।। 2 ।। युधिष्ठिर उवाच। भूय एवाहमिच्छामि महर्षेस्तस्य धीमतः। कर्मणां विस्तरं श्रोतुमगस्त्यस्य द्विजात्तम ।।

vṛtrāsuranipīḍitaśakādibhirbrahmavacanādvajranirmāṇāya dadhīcaṃprati taccharīrāsthiprārthanam || 1 || tvaṣṭrā dadhīcāsthibhirvajrāyudhanirmāṇam || 2 || yudhiṣṭhira uvāca| bhūya evāhamicchāmi maharṣestasya dhīmataḥ| karmaṇāṃ vistaraṃ śrotumagastyasya dvijāttama ||

Verse 2

लोमश उवाच। शृणु राजन्कथां दिव्यामद्भुतामतिमानुषीम्। अगस्त्यस्य महाराज प्रभावममितौजसः ।।

lomaśa uvāca| śṛṇu rājankathāṃ divyāmadbhutāmatimānuṣīm| agastyasya mahārāja prabhāvamamitaujasaḥ ||

Verse 3

आसन्कृतयुगे घोरा दानवा युद्धदुर्मदाः। कालकेया इतिख्याता गणाः परमदारुणाः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि एकोनशततमोऽध्यायः ।। 99 ।।

āsankṛtayuge ghorā dānavā yuddhadurmadāḥ| kālakeyā itikhyātā gaṇāḥ paramadāruṇāḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi ekonaśatatamo'dhyāyaḥ || 99 ||

Verse 4

ते तु वृत्रं समाश्रित्य नानाप्रहरणोद्यताः। समन्तात्पर्यधावन्त महेन्द्रप्रमुखान्सुरान् ।।

te tu vṛtraṃ samāśritya nānāpraharaṇodyatāḥ| samantātparyadhāvanta mahendrapramukhānsurān ||

Verse 5

ततो वृत्रवधे यत्नमकुर्वंस्त्रिदशाः पुरा। पुरंदरं पुरस्कृत्य ब्रह्माणमुपतस्थिरे ।।

tato vṛtravadhe yatnamakurvaṃstridaśāḥ purā| puraṃdaraṃ puraskṛtya brahmāṇamupatasthire ||

Verse 6

कृताञ्जलींस्तु तान्सर्वान्परमेष्ठीत्युवाच ह। विदितं मे सुराः सर्वं यद्वः कार्यं चिकीर्षितम् ।।

kṛtāñjalīṃstu tānsarvānparameṣṭhītyuvāca ha| viditaṃ me surāḥ sarvaṃ yadvaḥ kāryaṃ cikīrṣitam ||

Verse 7

तमुपायं प्रवक्ष्यामि यथा वृत्रं वधिष्यथ। दधीच इतिविख्यातो महानृषिरुदारधीः ।।

tamupāyaṃ pravakṣyāmi yathā vṛtraṃ vadhiṣyatha| dadhīca itivikhyāto mahānṛṣirudāradhīḥ ||

Verse 8

तं गत्वा सहिताः सर्वेवरं वै संप्रयाचत। स वो दास्यति धर्मात्मा सुप्रीतेनान्तरात्मना ।। कालेया इति विख्याता इति क. पाटः ।।

taṃ gatvā sahitāḥ sarvevaraṃ vai saṃprayācata| sa vo dāsyati dharmātmā suprītenāntarātmanā || kāleyā iti vikhyātā iti ka. pāṭaḥ ||

Verse 9

स वाच्यः सहितैः सर्वैर्भवद्भिर्जयकाङ्क्षिभिः। स्वान्यस्थीनि प्रयच्छेति त्रैलोक्यस् हिताय वै ।।

sa vācyaḥ sahitaiḥ sarvairbhavadbhirjayakāṅkṣibhiḥ| svānyasthīni prayaccheti trailokyas hitāya vai ||

Verse 10

स शरीरं समुत्सृज्य स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति। तस्यास्थिभिर्महाघोरं वज्रं संस्क्रियतां दृढम् ।।

sa śarīraṃ samutsṛjya svānyasthīni pradāsyati| tasyāsthibhirmahāghoraṃ vajraṃ saṃskriyatāṃ dṛḍham ||

Verse 11

महच्छत्रुहणं घोरं ष़डश्चं भीमनिःस्वनम्। तेन वज्रेण वै वृत्रं वधिष्यति शतक्रतुः ।। सवो दास्यति ईप्सितमिति शेषः .।

mahacchatruhaṇaṃ ghoraṃ ṣa़ḍaścaṃ bhīmaniḥsvanam| tena vajreṇa vai vṛtraṃ vadhiṣyati śatakratuḥ || savo dāsyati īpsitamiti śeṣaḥ .|

Verse 12

एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्माच्छीघ्रं विधीयताम्। एवमुक्तास्ततो देवा अनुज्ञाप्य पितामहम् ।।

etadvaḥ sarvamākhyātaṃ tasmācchīghraṃ vidhīyatām| evamuktāstato devā anujñāpya pitāmaham ||

Verse 13

नारायणं पुरस्कृत्य दधीचस्याश्रमं ययुः। सरस्वत्याः परे पारे नानाद्रुमलतावृतम् ।।

nārāyaṇaṃ puraskṛtya dadhīcasyāśramaṃ yayuḥ| sarasvatyāḥ pare pāre nānādrumalatāvṛtam ||

Verse 14

षट्पदोद्गीतनिनदैर्विघुष्टं सामगैरिव। पुंस्कोकिलरवोन्मिश्रं जीवंजीवकनादितम् ।।

ṣaṭpadodgītaninadairvighuṣṭaṃ sāmagairiva| puṃskokilaravonmiśraṃ jīvaṃjīvakanāditam ||

Verse 15

महिषैश्च वराहैश्च सृमरैश्चमरैरपि। तत्र तत्रानुचरितं शार्दूलभयवर्जितैः ।।

mahiṣaiśca varāhaiśca sṛmaraiścamarairapi| tatra tatrānucaritaṃ śārdūlabhayavarjitaiḥ ||

Verse 16

करेणुभिर्वारणैश्च प्रभिन्नकरटामुखैः। सरोवगाढैः क्रीडद्भिः समन्तादनुनादितम् ।। षडश्रं षट्रकोणम् ।।

kareṇubhirvāraṇaiśca prabhinnakaraṭāmukhaiḥ| sarovagāḍhaiḥ krīḍadbhiḥ samantādanunāditam || ṣaḍaśraṃ ṣaṭrakoṇam ||

Verse 17

सिंहव्याघ्रैर्महानादान्नदद्भिरनुनादितम्। अपरैश्चापि संलीनैर्गुहाकन्दरशायिभिः ।।

siṃhavyāghrairmahānādānnadadbhiranunāditam| aparaiścāpi saṃlīnairguhākandaraśāyibhiḥ ||

Verse 18

तेषु तेष्ववकाशेषु शोभितं सुमनोरमम्। त्रिविष्टपसमप्रख्यं दधीचाश्रममागमन् ।। करेणुभिर्हस्तिनीभिः प्रभिन्नं मदस्राविकरटामदोद्भेदस्थानं गण्डस्थलैकदेशस्तस्य मुखमुपरिभागो तेषा तैः ।।

teṣu teṣvavakāśeṣu śobhitaṃ sumanoramam| triviṣṭapasamaprakhyaṃ dadhīcāśramamāgaman || kareṇubhirhastinībhiḥ prabhinnaṃ madasrāvikaraṭāmadodbhedasthānaṃ gaṇḍasthalaikadeśastasya mukhamuparibhāgo teṣā taiḥ ||

Verse 19

तत्रापश्यन्दधीचं ते दिवाकरसमद्युतिम्। जाज्वल्यमानं वपुषा यथा साक्षात्पितामहम् ।।

tatrāpaśyandadhīcaṃ te divākarasamadyutim| jājvalyamānaṃ vapuṣā yathā sākṣātpitāmaham ||

Verse 20

तस्य पादौ सुरा राजन्नभिवाद्य प्रणम्य च। अयाचन्त वरं सर्वे यथोक्तं परमेष्ठिना ।।

tasya pādau surā rājannabhivādya praṇamya ca| ayācanta varaṃ sarve yathoktaṃ parameṣṭhinā ||

Verse 21

ततो दधीचः परमप्रतीतः सुरोत्तमांस्तानिदमभ्युवाच। करोमि यद्वो हितमद्य देवाः स्वं चापि देहंस्वयमुत्सृजामि ।।

tato dadhīcaḥ paramapratītaḥ surottamāṃstānidamabhyuvāca| karomi yadvo hitamadya devāḥ svaṃ cāpi dehaṃsvayamutsṛjāmi ||

Verse 22

स एवमुक्त्वा द्विपदांवरिष्ठः प्राणान्वशी स्वान्सहसोत्ससर्ज। ततः सुरास्ते जगृहुः परासो- रस्थीनि तस्याथ यथोपदेशम् ।। त्रिविष्टपसमप्रख्य स्वर्गतुल्यप्रकाशम् ।।

sa evamuktvā dvipadāṃvariṣṭhaḥ prāṇānvaśī svānsahasotsasarja| tataḥ surāste jagṛhuḥ parāso- rasthīni tasyātha yathopadeśam || triviṣṭapasamaprakhya svargatulyaprakāśam ||

Verse 23

प्रहृष्टरूपाश्च जयाय देवा- स्त्वष्टारमागम् तमर्थमूचुः। त्वष्टा तु तेषां वचनं निशम्य प्रहृष्टरूपः प्रयतः प्रयत्नात् ।।

prahṛṣṭarūpāśca jayāya devā- stvaṣṭāramāgam tamarthamūcuḥ| tvaṣṭā tu teṣāṃ vacanaṃ niśamya prahṛṣṭarūpaḥ prayataḥ prayatnāt ||

Verse 24

चकार वज्रं भृशमुग्ररूपं कृत्वा च शक्रं स उवाच हृष्टः। अनेन वज्रप्रवरेण देव भस्मीकुरुष्वाद्य सुरारिमुग्रम् ।।

cakāra vajraṃ bhṛśamugrarūpaṃ kṛtvā ca śakraṃ sa uvāca hṛṣṭaḥ| anena vajrapravareṇa deva bhasmīkuruṣvādya surārimugram ||

Verse 25

ततो हतारिः सगणः सुखं वै प्रशाधिकृत्स्नं त्रिदिवं दिविष्ठः। त्वष्ट्रा तथोक्तस्तु पुरंदरस्त- द्वज्रं प्रहृष्टः प्रयतो ह्यगृह्नात् ।।

tato hatāriḥ sagaṇaḥ sukhaṃ vai praśādhikṛtsnaṃ tridivaṃ diviṣṭhaḥ| tvaṣṭrā tathoktastu puraṃdarasta- dvajraṃ prahṛṣṭaḥ prayato hyagṛhnāt ||