Adhyaya 100

Verse 1

इन्द्रेण वृत्रहननम् ।। 1 ।। ततो देवगणाभिपीडनात्समुद्रं प्रविष्टैदैत्यैर्जगद्विनाशनाध्यवसायः ।। 2 ।। लोमश उवाच। ततः स वज्री बलभिद्दैवतैरभिरक्षितः। आससाद ततो वृत्रं स्थितमावृत्य रोदसी ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि शततमोऽध्यायः ।। 100 ।।

indreṇa vṛtrahananam || 1 || tato devagaṇābhipīḍanātsamudraṃ praviṣṭaidaityairjagadvināśanādhyavasāyaḥ || 2 || lomaśa uvāca| tataḥ sa vajrī balabhiddaivatairabhirakṣitaḥ| āsasāda tato vṛtraṃ sthitamāvṛtya rodasī || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi śatatamo'dhyāyaḥ || 100 ||

Verse 2

कालकेयैर्महाकायै समन्तादभिरक्षितम्। समुद्यतप्रहरणैः सशृङ्गैरिव पर्वतैः ।।

kālakeyairmahākāyai samantādabhirakṣitam| samudyatapraharaṇaiḥ saśṛṅgairiva parvataiḥ ||

Verse 3

ततो युद्धं समभवद्देवानां दानवैः सह। मुहूर्तं भरतश्रेष्ठ लोकत्रासकरं महत् ।।

tato yuddhaṃ samabhavaddevānāṃ dānavaiḥ saha| muhūrtaṃ bharataśreṣṭha lokatrāsakaraṃ mahat ||

Verse 4

उद्यतप्रतिविद्धानां स्वङ्गानां वीरबाहुभिः। आसीत्सुतुमुः शब्दः शरीरेष्वभिपात्यताम् ।।

udyatapratividdhānāṃ svaṅgānāṃ vīrabāhubhiḥ| āsītsutumuḥ śabdaḥ śarīreṣvabhipātyatām ||

Verse 5

शिरोभिः प्रपतद्भिश्चाप्यन्तरिक्षान्महीतलम्। तालैरिव महाराज वृन्ताद्भ्रष्टैरदृश्यत ।। रोदसी द्यावापृथिव्यौ ।।

śirobhiḥ prapatadbhiścāpyantarikṣānmahītalam| tālairiva mahārāja vṛntādbhraṣṭairadṛśyata || rodasī dyāvāpṛthivyau ||

Verse 6

ते हेमकवचा भूत्वा कालेयाः परिघायुधाः। त्रिदशानभ्यवर्तन्त दावदग्धा इवाद्रयः ।।

te hemakavacā bhūtvā kāleyāḥ parighāyudhāḥ| tridaśānabhyavartanta dāvadagdhā ivādrayaḥ ||

Verse 7

तेषां वेगवतां वेगं सहितानां प्रधावताम्। न शेकुस्त्रिदशाः सोढुं ते भग्नाः प्राद्रवन्भयात् ।।

teṣāṃ vegavatāṃ vegaṃ sahitānāṃ pradhāvatām| na śekustridaśāḥ soḍhuṃ te bhagnāḥ prādravanbhayāt ||

Verse 8

तान्दृष्ट्वा द्रवतो भीतान्सहस्राक्षः पुरंदरः। वृत्रे विवर्धमाने च कश्मलं महदाविशत् ।।

tāndṛṣṭvā dravato bhītānsahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ| vṛtre vivardhamāne ca kaśmalaṃ mahadāviśat ||

Verse 9

तं शक्तं कश्मलाविष्टं दृष्ट्वा विष्णुः सनातनः। जगाम शरणं शीघ्रं तं तु नारायणं प्रभुम् ।।

taṃ śaktaṃ kaśmalāviṣṭaṃ dṛṣṭvā viṣṇuḥ sanātanaḥ| jagāma śaraṇaṃ śīghraṃ taṃ tu nārāyaṇaṃ prabhum ||

Verse 10

तं शक्रं कश्मलाविष्टं दृष्ट्वा विष्णुः सनातनः। स्वतेजो व्यदधच्छक्रे बलमस्य विवर्धयन् ।। तालैस्तालफलैः ।।

taṃ śakraṃ kaśmalāviṣṭaṃ dṛṣṭvā viṣṇuḥ sanātanaḥ| svatejo vyadadhacchakre balamasya vivardhayan || tālaistālaphalaiḥ ||

Verse 11

विष्णुना गोपितं शक्रं दृष्ट्वादेवगणास्ततः। स्वं स्वंतेजः समादध्युस्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ।।

viṣṇunā gopitaṃ śakraṃ dṛṣṭvādevagaṇāstataḥ| svaṃ svaṃtejaḥ samādadhyustathā brahmarṣayo'malāḥ ||

Verse 12

स समाप्यायितः शक्रो विष्णुना दैवतैः सह। ऋषिभिश्च महाभागैर्बलवान्समपद्यत ।।

sa samāpyāyitaḥ śakro viṣṇunā daivataiḥ saha| ṛṣibhiśca mahābhāgairbalavānsamapadyata ||

Verse 13

ज्ञात्वा बलस्थं त्रिदशाधिपं तु ननाद वृत्रो महतो निनादान्। तस् प्रणादेन धरा दिशश्च खं द्यौर्नगाश्चापि चचाल सर्वम् ।। व्यदधत् निहितवान् ।।

jñātvā balasthaṃ tridaśādhipaṃ tu nanāda vṛtro mahato ninādān| tas praṇādena dharā diśaśca khaṃ dyaurnagāścāpi cacāla sarvam || vyadadhat nihitavān ||

Verse 14

ततो महेन्द्रः परमाभितप्तः श्रुत्वा रवं घोररूपं महान्तम्। भये निमग्नस्त्वरितो मुमोच वज्रं महत्तस्य वधाय राजन् ।।

tato mahendraḥ paramābhitaptaḥ śrutvā ravaṃ ghorarūpaṃ mahāntam| bhaye nimagnastvarito mumoca vajraṃ mahattasya vadhāya rājan ||

Verse 15

स चक्रवज्राभिहतः पपात महासुरः काञ्चनमाल्यधारी। यथा महाशैलवरः पुरस्ता- त्स मन्दरो विष्णुकराद्विमुक्तः ।।

sa cakravajrābhihataḥ papāta mahāsuraḥ kāñcanamālyadhārī| yathā mahāśailavaraḥ purastā- tsa mandaro viṣṇukarādvimuktaḥ ||

Verse 16

तस्मिन्हते दैत्यवरे भयार्तः शक्रः प्रदुद्राव सरः प्रवेष्टुम्। वज्रं न मेने स्वकराद्विमुक्तं वृत्रं भयाच्चापि हतं न मेने ।। बलस्थं बलवन्तम् ।।

tasminhate daityavare bhayārtaḥ śakraḥ pradudrāva saraḥ praveṣṭum| vajraṃ na mene svakarādvimuktaṃ vṛtraṃ bhayāccāpi hataṃ na mene || balasthaṃ balavantam ||

Verse 17

सर्वे च देवा मुदिताः प्रहृष्टा महर्षयश्चन्द्रमभिष्टुवन्तः। वृत्रं हतं संददृशुः पृथिव्यां वज्राहतं शैलमिवावदीर्णम् ।।

sarve ca devā muditāḥ prahṛṣṭā maharṣayaścandramabhiṣṭuvantaḥ| vṛtraṃ hataṃ saṃdadṛśuḥ pṛthivyāṃ vajrāhataṃ śailamivāvadīrṇam ||

Verse 18

सर्वांश्च दैत्यांस्त्वरिताः समेत्य जघ्नुः सुरा वृत्रवधाभितप्तान्। ते वध्यमानास्त्रिदशैः समेतैः समुद्रमेवाविविशुर्भयार्ताः ।।

sarvāṃśca daityāṃstvaritāḥ sametya jaghnuḥ surā vṛtravadhābhitaptān| te vadhyamānāstridaśaiḥ sametaiḥ samudramevāviviśurbhayārtāḥ ||

Verse 19

प्रविश्य चैवोदधिमप्रमेयं झषाकुलं नक्रसमाकुलं च। तदा स्म मन्त्रं सहिताः प्रचक्रु- स्त्रैलोक्यनाशार्थमभिप्रयत्नात् ।।

praviśya caivodadhimaprameyaṃ jhaṣākulaṃ nakrasamākulaṃ ca| tadā sma mantraṃ sahitāḥ pracakru- strailokyanāśārthamabhiprayatnāt ||

Verse 20

तत्रस्म केचिन्मतिनिश्चयज्ञा- स्तांस्तानुपयानुपवर्णयन्ति। तेषां तु तत्रक्रमकालयोगा- द्धोरा मतिश्चिन्तयतां बभूव ।।

tatrasma kecinmatiniścayajñā- stāṃstānupayānupavarṇayanti| teṣāṃ tu tatrakramakālayogā- ddhorā matiścintayatāṃ babhūva ||

Verse 21

ये सन्ति विद्यातपसोपपन्ना- स्तेषां विनाशः प्रथमं तु कार्यः। लोका हि सर्वे तपसा ध्रियन्ते तस्मात्त्वरध्वं तपसः क्षयाय ।। हतमपि वृत्रं भयात् न हतमिव मेने ।।

ye santi vidyātapasopapannā- steṣāṃ vināśaḥ prathamaṃ tu kāryaḥ| lokā hi sarve tapasā dhriyante tasmāttvaradhvaṃ tapasaḥ kṣayāya || hatamapi vṛtraṃ bhayāt na hatamiva mene ||

Verse 22

येसन्ति केचिच्च वसुंधरायां तपस्विनो धर्मविदश् तज्ज्ञाः। तेषां वधः क्रियतां क्षिप्रमेव तेषु प्रनष्टेषु जगत्प्रनष्टम् ।।

yesanti kecicca vasuṃdharāyāṃ tapasvino dharmavidaś tajjñāḥ| teṣāṃ vadhaḥ kriyatāṃ kṣiprameva teṣu pranaṣṭeṣu jagatpranaṣṭam ||

Verse 23

एवं हि सर्वे गतबुद्धिभावा जगद्विनाशे परमप्रहृष्टाः। दुर्गं समाश्रित्य महोर्मिमन्तं रत्नाकरं वरुणस्यालयं स्म ।। ध्रियन्ते जीवन्ति ।।

evaṃ hi sarve gatabuddhibhāvā jagadvināśe paramaprahṛṣṭāḥ| durgaṃ samāśritya mahormimantaṃ ratnākaraṃ varuṇasyālayaṃ sma || dhriyante jīvanti ||